Belirsizlikte Liderlik

Açılış sahnesi

Bölgenin en büyük otel zincirinin satın alma müdürü, kaymakçı ailenin pazarlama direktörüne bir teklifle geldi. Zincir, kahvaltılarında yalnız bu kaymağı kullanmak, ama kendi adını taşıyan özel bir ambalaj istiyordu. Bir şartı da vardı: aile, bölgedeki başka hiçbir otele aynı kaymağı satmayacaktı. Kaç kutu alacaklarını sorduğunda müdür belirsiz konuştu: “Sezona göre değişir, ama çok olur.”

Aynı hafta süt kooperatifinden bir haber geldi. Yem fiyatları yükseliyordu ve çiğ sütün önümüzdeki aylarda ne kadar pahalanacağını kimse kestiremiyordu. Kaymağın maliyetinin büyük kısmı sütten geliyordu.

Direktör ekibini topladığında iki ayrı görüş duydu. Otel hesap sorumlusu teklifin hemen kabul edilmesini istiyordu, çünkü zincir bölgedeki en büyük müşteriydi. Finans müdürü ise hacim ve maliyet belli olmadan hiçbir şeye imza atılmamasını söylüyordu. Direktör iki tarafın da haklı olduğunu görüyor ama kesin bilgiyi bekleyecek olursa zincirin başka bir üreticiye gideceğini de biliyor.

Bu derste ne olacak

Bu dersteki işletmeler kurmacadır; kaymakçı aile ve otel zinciri de kurmacanın parçasıdır.

Bu derste bilgi eksikken nasıl karar verileceğine bakıyoruz. Önce bir kararın en geç ne zaman verilmesi gerektiğini ve o zamana kadar neyin öğrenilebileceğini belirleyeceğiz. Sonra tam bir taahhüt yerine sınırları önceden çizilmiş küçük bir adımla nasıl öğrenileceğini göreceğiz. Ardından ekibe ve iş ortaklarına bilinenleri ve bilinmeyenleri nasıl söyleyeceğimizi kuracağız. En sonda hangi koşulda geri dönüleceğini, adım atılmadan önce yazacağız. Usta katmanında bir liderin yön değiştirdiğinde bunu nasıl açıklayacağını ele alacağız.

Sıfır noktası

Strateji biriminde kapatılabilir belirsizliği, belirsizlik kaynağını ve bilinmeyen yükünü görmüştük. Büyüme biriminde geri alınabilir kararı, ölçüm biriminde bilginin değerini ve senaryo tetikleyicisini kurmuştuk. Vazgeçme koşulunu ve durdurma ölçütünü de tanıyoruz; ikisi burada yalnızca anılacak. Bir önceki derste basamaklı değişim planını ve değişim yükü sınırını yazdık.

Bu dersin farkı, kararın bir analiz masasında değil bir liderin önünde durması. Analizci belirsizliği ölçer ve raporlar. Lider ise belirsizlik bitmeden harekete geçmek, ekibini bu harekete inandırmak ve yanılırsa geri dönmek zorundadır. Bu ders o üç işin nasıl düzenleneceğini anlatıyor.

Mekanizma — kararın en geç ne zaman verileceği

Afyon’daki finans müdürü bilgi gelene kadar beklemek istiyordu. Ama bazı bilgiler hiç gelmeyecekti; zincirin gelecek sezonki sipariş hacmini zincirin kendisi de bilmiyordu. Beklemenin de bir bedeli vardı.

Son sorumlu an, gelmeyecek bilgiyi beklemeyi de bitirir.

Son sorumlu an gelmeden karar vermek de bir bedel taşıyabilir.

Mekanizma — tam taahhüt yerine sınırlı bir adım

Afyon’daki otel hesap sorumlusu teklifi bütünüyle kabul etmek, finans müdürü bütünüyle reddetmek istiyordu. İki seçenek de belirsizliği bir kerede kapatılmış gibi davranıyordu. Oysa arada, bilinmeyeni küçük bir bedelle öğrenmeyi sağlayan bir yol vardı.

Bahsin sınırı, kaybın en kötü durumda ne olacağını önceden gösterir.

Bahis, karşı tarafa da sınırları baştan söylenerek kurulur.

Mekanizma — bilineni ve bilinmeyeni söylemek

Afyon’daki ekip, direktörün ne düşündüğünü bilmediği için iki gruba ayrılmıştı. Toptancılar da otel zinciriyle konuşulduğunu duymuş, kendilerinin bırakılacağından korkmaya başlamıştı. Bilgi eksik olduğunda insanlar boşluğu kendi tahminleriyle doldurur.

Bildirim, bilinmeyeni küçültmek için bilineni de saklamaz.

İş ortaklarına yapılan bildirim, ortağın kendi planını yapabilmesini sağlar.

Mekanizma — geri dönüşü baştan yazmak

Afyon’daki direktör bir adım atmaya karar verdiğinde, finans müdürünün asıl kaygısı başka bir şeydi: işler kötü giderse şirket bu ilişkiden nasıl çıkacaktı? Bir adımın geri dönüşü, adım atıldıktan sonra konuşulursa hep geç kalır.

Geri dönüş kararını kimin vereceği yazılmazsa, sınır aşıldığında herkes bir başkasını bekler.

Geri dönüş sınırı, bir adımın küçültülmesini de kapsayabilir.

Usta katmanı — yön değiştirmeyi açıklamak

Belirsizlik altında yönetmenin en zor anı, bir liderin daha önce savunduğu bir yönü değiştirmesidir. Ekip bunu kararsızlık, rakip birimler de bir yenilgi olarak okuyabilir. Açıklanmadan yapılan bir yön değişikliği, liderin bir sonraki kararına duyulan güveni azaltır.

Not, değişmeyen şeyi de söylediğinde ekip yönünü kaybetmez.

Bir notun en önemli cümlesi, ilk kararın o günkü bilgiyle verildiğini söyleyen cümle olabilir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Belirsizlikte lider, belirsizliğin bitmesini beklemez; ne zamana kadar beklenebileceğini, bu sürede neyin öğrenileceğini ve yanılırsa nasıl geri dönüleceğini önceden yazar.

Son sorumlu an, kararın en geç ne zaman verilebileceğini ve o ana kadar toplanabilecek bilgiyi belirler. Sınırlı bahis, tam bir taahhüt yerine, parası, süresi, kapsamı ve itibar riski baştan çizilmiş küçük bir adımla öğrenir.

Belirsizlik bildirimi, bilineni, bilinmeyeni, şimdi yapılacak olanı ve bir sonraki güncellemenin tarihini ayrı ayrı söyler. Geri dönüş sınırı, hangi gözlemde, hangi tarihte, kimin kararıyla ve nasıl geri dönüleceğini adımdan önce, iş ortağıyla birlikte yazar.

Yön değişikliği notu, neye inanıldığını, ne öğrenildiğini, neyin değiştiğini ve neyin değişmediğini açıklar; ekibin güvenini liderin hiç yanılmaması değil, yanıldığında açık konuşması korur.

Sonraki derse köprü

Afyon’daki aile, otel zincirine bölgesel münhasırlık vermedi. Bunun yerine üç otelde, tek bir sezon boyunca özel ambalajlı kaymak denemesi önerdi ve geri dönüş sınırını zincirle birlikte yazdı. Süt fiyatı için de iki ayda bir güncellenen bir fiyat maddesi eklendi. Ekip ve toptancılar, neyin kesin neyin belirsiz olduğunu aynı açıklamadan öğrendi.

Denemenin ikinci ayında bir pazar sabahı, otellerden birinin müdürü direktörü aradı. Kahvaltıdan sonra birkaç misafir mide rahatsızlığıyla otelin revirine başvurmuştu. Bir misafir de sosyal medyada kahvaltıdaki kaymağın fotoğrafını paylaşmış ve rahatsızlığın ondan olduğunu yazmıştı. Paylaşım hızla yayılıyordu. Sorunun kaymaktan mı yoksa başka bir yiyecekten mi kaynaklandığı belli değildi. Böyle bir sabah gerçekleri kim toplayacak, zarar nasıl sınırlanacak, kim kime ne söyleyecek? Bu, sonraki dersin konusu.