Açıklık ve Okunabilirlik

Açılış sahnesi

Gece boyunca açık kalan bir spor salonunun üyelik sayfasında tek bir paragraf var ve o paragraf, üyeliğin nasıl sonlandırılacağını anlatıyor. Paragrafın ilk cümlesi şöyle: üyelik sözleşmesinin feshine ilişkin talebin tarafımıza yazılı olarak iletilmesini müteakip, cari dönem aidatının tahsil edilmiş olması kaydıyla, fesih işlemleri bir sonraki fatura döneminin başlangıcı itibarıyla gerçekleştirilecektir.

Salonun sahibi bu cümleyi bir avukata yazdırmış ve cümlenin hukuken eksiksiz olduğundan emin. Müşteri hizmetleri ise her hafta aynı soruları cevaplıyor: iptal etmek için ne yapmam gerekiyor, bu ay ödeyecek miyim, ne zaman bitecek? Bazı üyeler cevabı bulamayıp kartlarının ödemesini bankadan durduruyor ve salonla anlaşmazlığa düşüyor.

Cümle doğruydu, ama okurun ondan anlaması gereken üç şeyin hiçbirini okur anlayamıyordu.

Bu derste ne olacak

Spor salonu, kuru temizlemeci, konteyner nakliyecisi ve dersteki öteki işletmeler hayal ürünü; sayfalarındaki uzun cümleleri de onlar için ben kurdum.

Önceki iki ders metnin görevini ve metnin kime, neden, hangi anda yazıldığını ele aldı. Bu ders cümlelerin kendisine iniyor: doğru okura, doğru amaçla yazılmış bir metnin, cümleleri yüzünden okurun elinden nasıl kaydığına. Önce tek bir cümlenin taşıdığı fikir sayısına bakacağım. Sonra kısa sürede, uygun fiyat, yakında gibi okura bir şey söylüyor gibi görünen ama hiçbir şey söylemeyen ifadelere geçeceğim. Ardından kimin ne yapacağını saklayan cümle yapılarına ve kurumların kendi içlerinde konuştuğu dile değineceğim. Son olarak açıklığın basitleştirmekle aynı şey olmadığını, bir şeyi okurdan saklamadan nasıl anlaşılır kılacağımızı konuşacağız.

Sıfır noktası

Bu akademinin ilk dersinde anlama yükünü, yazarın okur adına taşıması gereken bir bedel olarak koymuştuk. Bir önceki derste de okurun metne getirdiği bilgiyi, yani bilgi başlangıcını tartmıştık. İçerik akademisinde müşterinin kendi sözcüklerine müşteri kelimesi, birden çok yazarın aynı adları kullanmasını sağlayan listeye de ortak sözlük demiştik.

O kavramlar okurun kim olduğuna ve hangi kelimeleri tanıdığına bakıyordu. Bu ders kelimelerin nasıl dizildiğine bakıyor. Okurun tanıdığı kelimelerden bile anlaşılmaz bir cümle kurulabiliyor; tersine, zor bir konu bile doğru kurulmuş cümlelerle okurun eline geçebiliyor. Açıklık, bir yazarın okur adına üstlendiği anlama yükünün cümle düzeyindeki karşılığı.

Mekanizma — bir cümle, bir fikir

Uzun cümle tek başına bir kusur değil; bir cümleyi okunmaz yapan, uzunluğundan çok, içine sıkıştırılan fikirlerin sayısı. Bir cümle koşul, istisna, süre ve sonuç gibi birkaç ayrı fikri birden taşıdığında, okur her birini ayrı ayrı aklında tutup sonunda birleştirmek zorunda kalıyor.

İşletmeden işletmeye yazılan metinler, özellikle teklif ve sözleşme özetleri, bir fikri ötekinin içine gömen cümlelere en yatkın metinler.

Kullanım talimatlarında tek fikir kuralı daha da önemli, çünkü okur her cümleyi bir hareketle izliyor.

Mekanizma — bir şey söylüyor gibi görünen ifadeler

Pazarlama metinlerinde bazı ifadeler bir ölçü veriyor gibi görünüyor ama okurun elinde hiçbir ölçü bırakmıyor. Kısa sürede kaç gün, uygun fiyat neye göre uygun, yakında ne zaman? Okur bu ifadeleri kendi beklentisiyle dolduruyor ve beklentisi karşılanmadığında hayal kırıklığını işletmeye yöneltiyor.

Bulanık ölçü bazen bir hizmetin adına gömülü. Okur adı okuyup kendi anlamını veriyor.

Bazı cümleler kimin ne yapacağını saklıyor. Özne düştüğünde okur, bir işin kimin sorumluluğunda olduğunu ve kendisinin bir şey yapması gerekip gerekmediğini anlayamıyor.

Mekanizma — kurumun kendi dili

Her kurum zamanla kendi içinde konuşmak için bir dil geliştiriyor: kısaltmalar, iç süreçlerin adları, resmî yazışmalardan kalmış kalıplar. Bu dil kurumun içinde verimli. Okura ulaşan metne sızdığında ise okuru dışarıda bırakıyor.

Jargon, kurum dilinin teknik akrabası. Bir sektörün içinde herkesin bildiği bir terim, o sektörün müşterisi için bir kapı olabiliyor.

Jargonun bir kısmı okura öğretilmeye değer. Okur o kelimeyle başka yerlerde karşılaşacaksa, kelimeyi silmek yerine açıklamak onu hazırlıyor.

Usta katmanı — açık ama eksiksiz

Açıklık üzerine çalışırken sık yapılan bir hata, açıklığı basitlikle karıştırmak. Karmaşık bir bilgiyi silmek metni kısaltıyor, ama okuru ihtiyaç duyduğu bir bilgiden yoksun bırakıyor. Açıklığın işi bilgiyi atmak değil, onu okurun izleyebileceği bir düzene koymak.

Olumsuz ve çifte olumsuz yapılar, okurdan bir cümleyi iki kez çevirmesini istiyor.

Koşullu cümlelerde sıra önemli. Okur önce hangi durumda olduğunu, sonra ne yapacağını bilmek istiyor.

Bir metnin açık olup olmadığını anlamanın basit bir yolu, onu yüksek sesle okumak. Yüksek sesle okurken nefes alınamayan cümle, göz için de çok uzundur.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir cümlenin okunmazlığı uzunluğundan çok taşıdığı fikir sayısından gelir. Her cümle bir iddiayı, bir adımı ya da bir koşulu taşır; bağlaçlar yalnızca iki fikir arasındaki ilişkiyi göstermek için kullanılır ve talimatlarda her hareket kendi cümlesini alır.

Bulanık ölçüler okura bir değer vermez. Kısa süre, uygun fiyat ve yakında yerine somut bir değer yazılır; değer verilemiyorsa neye bağlı olduğu söylenir.

Edilgen sis ve kurum dili kimin ne yapacağını saklar. Özne geri getirilir ve cümle bir söze ya da bir talimata dönüşür; jargon ise ya okurun diline çevrilir ya da okur onunla başka yerlerde karşılaşacaksa bir cümleyle açıklanır.

Açıklık basitleştirmek değildir. Bilgi silinmez, okurun izleyebileceği bir düzene konur; çifte olumsuzlar olumlu yapılara çevrilir, koşullu cümleler koşulla başlar ve metin yüksek sesle okunarak sınanır.

Sonraki derse köprü

Bu derste cümleleri okurun anlayabileceği bir biçime getirdik: tek fikirli, somut ölçülü, öznesi belli. Ama açık bir cümle, okura neden umursaması gerektiğini söylemediğinde yine de onu harekete geçirmiyor. Bir ürünün bir özelliğini ne kadar açık anlatırsak anlatalım, okur o özelliğin kendisi için ne anlama geldiğini göremiyorsa cümle havada kalıyor.

Sıradaki ders bu köprüyü kuruyor: fayda, özellik ve kanıt. Bir ürünün özelliğini müşterinin elde edeceği sonuca nasıl bağlayacağımızı ve o sonucu okurun inanabileceği bir destekle nasıl göstereceğimizi orada göreceğiz.