Stratejiyi Organizasyona Çevirme

Açılış sahnesi

Yazarkasa ve fiş rulosu satan bir firmada yeni bir iş bir kişiye verildi ve o kişi işi hemen ertesi hafta yürütmeye başladı.

Karar sağlamdı. Firma artık tek tek dükkânlara satmak yerine zincir işletmelere yönelecekti; iş satış sorumlusuna verildi, başlangıç tarihi yazıldı, bütçesi ayrıldı. İlk ay adam gibi çalıştı; üç zincirle görüşme açtı ve ikisinden geri dönüş aldı.

İkinci ayın sonunda dönem görüşmesi geldi. Görüşmede sorulan tek sayı, ziyaret edilen dükkân sayısıydı; kayıt sistemi onu sayıyordu, prim ona bağlıydı ve görüşmeyi yürüten kişi de yıllardır onu soruyordu.

Satış sorumlusu o gün kimseye bir şey söylemedi. Ertesi hafta yine dükkân dolaşmaya başladı ve zincir görüşmeleri kendiliğinden seyrekleşti; üçüncü ayın sonunda hiçbiri kalmamıştı.

Altı ay sonra strateji gözden geçirilirken tek bir cümle söylendi: yanlış kişiyi seçmişiz.

Oysa kişi hiçbir şeyi yanlış yapmamıştı. Ona yeni bir iş verilmiş, eski ölçüsü hiç değiştirilmemişti ve haftasını düzenleyen şey, kendisine verilen iş değil kendisine sorulan sayıydı.

Bu derste ne olacak

Bu dersteki işletmeler de, insanlar da uydurma. Metinde hiç rakam yok ve prim, oran, süre gibi ölçü ifadelerini de sayıyla yazmıyorum; bu ders tam olarak bir kişinin hangi sayıya göre davrandığını anlatıyor ve uydurulmuş bir sayı burada gerçek bir ölçü gibi okunurdu.

Ders sırayla üç yere bakıyor. Birincisi yazılı hedef ile kişinin gerçekte ölçüldüğü şeyin nasıl ayrıldığı. İkisi çeliştiğinde kazananın hangisi olduğunu görmek bu dersin çıkış noktası.

İkincisi çelişkinin nereden geldiği. Açılış sahnesindeki cümle, yani yanlış kişi seçildiği cümlesi, bu dersin baştan reddettiği açıklama; çelişki bir sadakat meselesi değil, kurulmuş bir düzeneğin doğal sonucu ve düzenek görülmediği sürece her seferinde bir kişiye fatura ediliyor.

Üçüncüsü hizalamanın nasıl denetleneceği. Hedefleri hizala demek bir talimat; işe yarayan şey, hizalanmamış olanın dışarıdan nasıl fark edileceği. Burada tek bir ize bakacağız; bir vaka onun neyi elediğini gösterecek ve kapanışta izin kendi yanılgısı yazılacak.

Sıfır noktası

Kursun dört dersi kararı kurdu. İlkindeki geri alma bedeli kararın hangi katta alınacağını, ikincisindeki devir cümlesi payın hangi işten çıkacağını, üçüncüsündeki ters çeviren senaryo hangi kararın hangi dünyada döneceğini, dördüncüsündeki adlı yürütücü de işi kimin, neyle ve ne zaman başlayarak yapacağını yazdırdı.

Elde artık bir isim var. Ama bir ismin bir satırda yazıyor olması, o kişinin haftasının değişeceğini söylemiyor ve bu dersin bütün konusu o mesafe.

Geçen dersin kapanışı bir çelişkiye işaret etmişti ve çelişkinin adı burada konuyor. Bir kişiye yeni bir iş verilir, eski işin sonucunu ölçen düzenek olduğu yerde durur ve kişi ikisi arasında seçim yapmak zorunda kalır. Seçimi yapan da kişinin niyeti değil, kendisine düzenli olarak sorulan sorudur.

İki örnek arasındaki fark bir niyet farkı değil. Birinde ölçü yerinde bırakıldı, öbüründe görevle birlikte değiştirildi.

Mekanizma — yazılı hedef ile fiili ölçü

Bir kişinin haftasını üç şey düzenler: kendisine düzenli olarak sorulan soru, o sorunun kaydının nerede tutulduğu ve cevabın bir karşılığının olup olmadığı. Yazılı hedef bu üçünün hiçbiri değil; bir belgede duruyor ve kimse ona düzenli olarak bakmıyor.

Dördünde de kimse kurala karşı gelmiyor. Kişiler kendilerine sorulan soruya cevap veriyor ve o soru eski kararın sorusu.

Mekanizma — ölçünün geriden gelmesi

Çelişkiyi bir kişiye yüklemek kolay ve yanlış. Yanlış kişi seçildiği cümlesi bir açıklama değil, bir kapatma; söylendiği anda düzeneğe bakma ihtiyacı ortadan kalkıyor ve aynı şey bir sonraki kişide tekrar ediyor.

Son örnek gecikmenin nereden geldiğini gösteriyor. Ölçü bir cümle değil bir düzenek; kaydı, sahibi ve karşılığı var ve üçü birden taşınmadan ölçü değişmiyor.

Mekanizma — yer açılmadan iş eklenmez

Şimdi işarete geliyoruz. Bir stratejinin organizasyona geçip geçmediği, kâğıt üzerindeki hizalama cümlelerine bakılarak anlaşılmıyor; dışarıdan görülebilen tek iz şu: birinin elinden bir şey alındı mı.

Bu kursta payın hangi işten çıkacağını yazmayı konuşmuştuk; oradaki cümle para içindi. Buradaki aynı soru kişinin haftası için soruluyor ve cevabı para kadar somut: hangi iş, kimden, kime.

Bu örnek işaretin ne elediğini gösteriyor. Dağıtım doğruydu, yürütücü adlıydı, takvim gerçekçiydi ve ritim kuruluydu; hepsi geçtikten sonra tek bir soru kaldı ve düşen o soruda düştü.

Son iki örnek işaretin iki yüzünü gösteriyor. Biri yer açtı ve iş yürüdü; öbürü yer açamadığını kabul etti ve işi hiç başlatmadı. İkisi de dürüst; arada kalan üçüncü yol, yani yer açmadan başlatmak, hem işi hem kişiyi harcıyor.

Usta katmanı — işaretin yanıldığı yer

Bu izin bir açığı var. Açık, belgeyi baştan savma dolduranlarda değil, her satırı özenle dolduranlarda açılıyor.

Yanılma buradan geliyor. İşaret bir şeyin alınıp alınmadığını soruyor; alınan şeyin ölçüde sayılıp sayılmadığını sormuyor ve ölçüde sayılmayan bir işi geri vermek, kişiye zaman kazandırsa bile yön kazandırmıyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir kişinin davranışını yazılı hedefi değil fiili ölçüsü belirler; yani kendisine düzenli sorulan, kaydı tutulan ve karşılığı olan sayı. İkisi çeliştiğinde kazanan ikincisidir ve bu bir sadakat meselesi değil, kurulmuş bir düzeneğin doğal sonucudur. Çıkan çelişkiyi kişiye yüklemek düzeneği görünmez kılar ve aynı sonucu bir sonraki kişide üretir.

Ölçü karardan geriden gelir. Kararı yazmak bir toplantı sürer; ölçüyü değiştirmek bir kaydı, bir karşılığı ve çoğu zaman başka bir imzayı gerektirir. Gecikme boyunca kişi eski ölçüye göre davranır; ölçü bir cümle değil bir düzenektir ve kaydı, sahibi ve karşılığı birlikte taşınmadan yerinden kımıldamaz.

Bir stratejinin organizasyona geçtiğinin dışarıdan görülebilen tek izi, birinin elinden adıyla bir iş alınmış olmasıdır. İz yoksa iş eklenmiş ama yer açılmamıştır. İzin kendi yanılgısı da yazılır: alınan iş, kişinin düzenli sorulan sayılarından birinde görünmüyorsa haftada yer açılmış ama yönde hiçbir şey değişmemiştir. Ve ölçüyü değiştirebilecek kişinin adı yazılmadıkça hizalama bir dilek olarak kalır.

Sonraki derse köprü

Bugün strateji masadan indi ve insana bağlandı. Elde artık yeni işin adı, onu yürütecek kişinin adı, o kişiden alınan işin adı ve ölçüyü değiştirebilecek kişinin adı var.

Ama bu dört adın hiçbiri, kaynağı onaylayacak olan odada değil. O odadakiler kursun beş dersinde kurulan işin hiçbirini görmedi; ellerinde yalnız kısa bir süre ve bir karar var.

Kursun son dersi bu odaya giriyor ve en zor şartı şu: elenen seçenekler görünür kalacak. Orada sorulacak soru da buradan geliyor; bir kararı kısaltmak onu basitleştirmek midir, yoksa elenenleri de göstererek anlatmayı zorlaştırmak mıdır.