Varsayım ve Kısıtları Açığa Çıkarma

Açılış sahnesi

Tufal Galvaniz, bir belediyenin köprü korkuluğu ihalesine teklif verirken teknik şartnameye tek bir cümle yazdı: kapasitemiz yeterli.

Cümlenin arkasında hiçbir hesap yoktu, yalnız bir izlenim vardı. Akşam vardiyasını devreye sokarlarsa haftalık üretim rakamını tutturabileceklerini düşünüyorlardı ve bu düşünceyi hiç kimseye sormamışlardı.

İhaleyi kazandılar. Sözleşme imzalandıktan iki hafta sonra akşam vardiyasının sıcak daldırma hattını yürütecek ikinci bir vinç operatörüne ihtiyaç olduğu ortaya çıktı, oysa bu görevi yürütebilecek bir kişi fabrikada yoktu ve yetiştirmek aylar alıyordu.

Ekip bunu baştan beri değiştiremeyecekleri bir sınır sandı ve teslim tarihini hiç sorgulamadan kabul etti. Oysa proje müdürüyle yapılan tek bir telefon görüşmesi, teslim takviminin göründüğü kadar sabit olmadığını gösterdi; belediye tarafında bir miktar esneklik zaten vardı ve kimse bunu daha önce sormamıştı.

Sonuç tuhaftı: gerçek olduğunu hiç sınamadıkları bir cümle onları bağlamış, değiştirilemez sandıkları bir tarih ise bir telefonla gevşemişti. Hangisinin varsayım hangisinin kısıt olduğunu baştan ayırabilselerdi, gecikmeyi de, ikinci operatörü de daha ucuza çözebilirlerdi.

Bu derste ne olacak

İki kural notu baştan: sayılar bu derste hep kelimeyle duracak, işletmeler hep kurgu kalacak; ilki bir rakamın kâğıtta kalıcı bir gerçek gibi yer etmesini önlemek için, ikincisi örnek olayı gerçek bir kurumla karıştırmamak için.

Geçen ders bir hedefi beş parçaya ayırıp onu doğrulayacak bir ölçüte bağlamıştı; bu ders o hedefi taşıyan ama kâğıda hiç dökülmemiş zemini eşeliyor.

Önce varsayımın ne olduğunu ve neden yazılmadıkça sınanamadığını göreceğiz. Sonra varsayım ile kısıtı birbirinden ayıracağız; bir kısıt sanılan şeylerin çoğunun aslında hiç sınanmamış bir varsayım olduğunu göreceğiz.

Ardından bir varsayımın plandaki hangi kelimelerin arkasına saklandığını bulacağız ve onu açığa çıkaran tek bir soru kalıbını öğreneceğiz. Bu kalıptan sonra elimizde genelde birden çok varsayım birikir; hangisinin önce sınanacağına etki ve belirsizlik büyüklüğüne bakarak karar vereceğiz ve en ucuz sınama biçimini seçmeyi konuşacağız.

Son olarak kısıtların altı türüne bakacağız ve bir kısıtın aslında strateji için bir bilgi kaynağı olduğunu göreceğiz. Ders, hiç yazılmadığı hâlde herkesin uyduğu bir sınırla, sessiz kısıtla kapanıyor.

Sıfır noktası

Elimizde artık beş parçadan oluşan bir hedef var ve bu hedefe bir ölçüt bağladık. Ama bu hedef boşlukta durmuyor; altında bir zemin var ve bu zemin iki farklı malzemeden oluşuyor.

Malzemenin bir türü, gerçek sandığımız ama hiç denetlemediğimiz iddialardan geliyor; öbür türü ise şu anki dönemde elimizle değiştiremeyeceğimiz sınırlardan. İkisi de hedefi taşıyor ama ikisine de aynı şekilde davranılmıyor; biri sınanabilir, öbürü yalnızca kabul edilir.

İki örnek de birbirinin aynasıydı. Değirmen bir kısıt sandığı şeyi hiç sınamamış bir varsayımla karıştırdı, kulüp ise gerçek bir kısıtı doğru yerine koydu ve enerjisini oraya harcamadı. Aradaki fark tek bir soruya bakıyor: bu sınırı biz mi koyduk, yoksa dışarıdan mı geldi ve gerçekten bu dönem değişmiyor mu.

Mekanizma — varsayımın saklandığı yer

Bir cümle bunu yapacağız çünkü müşteri bunu bekliyor dediğinde, çünkü'den sonrası nadiren sınanmıştır; genelde bir izlenimdir ve izlenim bir gerekçe gibi giyinerek plana girer.

Bir sayı da aynı şekilde saklanıyor. Plana düşen bir hedef rakamının arkasında hangi varsayımın durduğu yazılmazsa, o rakam sanki kendiliğinden doğruymuş gibi okunmaya başlıyor.

Zaten kelimesi ise en tehlikeli olanı, çünkü konuşanın kendisi bile onu bir varsayım olarak görmüyor; zaten bir şeyi tartışmadan kapatan bir kelime ve kapadığı şey çoğu zaman hiç sınanmamış bir kabul oluyor.

Dört örnekte de aynı iş görüldü. Cümlenin arkasındaki çünkü, sayı ya da zaten bulunup zemin sorusuyla sıkıştırıldığında, altında ya sağlam bir gerekçe ya da hiç sınanmamış bir varsayım çıkıyor.

Mekanizma — hangi varsayım önce sınanır

Bir plan üzerinde zemin sorusu birkaç kez sorulduğunda genelde tek bir varsayım değil, bir liste çıkıyor. Listedeki her satırı aynı ciddiyetle sınamaya kalkmak hem zaman hem kaynak açısından mümkün değil.

Etki sorusu şunu soruyor: bu varsayım yanlış çıkarsa plan ne kadar zarar görür. Belirsizlik sorusu ise şunu soruyor: bu konuda elimizde şu an ne kadar az bilgi var. İkisi birden yüksekse varsayım sıranın başına gidiyor; ikisi de düşükse zaten sınamaya değmiyor.

Beş örnekte de fark aynı yerdeydi. Sınama sırasını etki ve belirsizliğe göre kurmayan ekip, ya yanlış varsayımı büyük bir yatırımla sınıyor ya da hiç sınamadan geçiyor; asgari sınama ise doğru sırayla birleştiğinde az kaynakla çok bilgi topluyor.

Usta katmanı — kısıtın altı yüzü

Bir sınır gerçekten kısıtsa artık sınanmaz, kabul edilir; ama kabul etmeden önce hangi türden olduğunu adlandırmak gerekiyor, çünkü her tür stratejiye farklı bir bilgi veriyor.

Bütçe en görünen türdür ve genelde ilk akla gelendir. Yetkinlik ise elde şu an bulunmayan bir beceridir; parayla değil zamanla ve eğitimle çözülür. Zaman kısıtı bir kişinin ya da bir ekibin belirli bir dönemde kaç işe yetişebileceğini sınırlar. Mevzuat dışarıdan gelen ve tek taraflı değiştirilemeyen bir kuraldır. Üretim kapasitesi elde bulunan makinenin, tesisin ya da hattın taşıyabileceği üst sınırdır. Marka izni ise bir işletmenin kendi adını değil, başka bir tarafın adını kullanırken o tarafın onayına muhtaç kalmasıdır.

Yedi örnekte de sınırın türü, ona ne yapılacağını belirliyordu. Bütçe ve zaman zamanla çözülür, yetkinlik eğitimle kapanır, mevzuat ve marka izni dışarıdan gelen bir onaya bağlıdır, üretim kapasitesi ancak yatırımla büyür ve sessiz kısıt önce fark edilmeden hiç konuşulamaz.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir hedefin altında iki farklı malzeme durur: doğru olduğunu düşündüğümüz ama hiç sınamadığımız varsayımlar ve bu dönem gerçekten değiştiremeyeceğimiz kısıtlar. Bir kısıt sanılan şeylerin çoğu, dikkatle bakıldığında aslında sınanmamış bir varsayımdır.

Varsayım genelde üç yerde saklanır: bir çünkü'nün arkasında, çıplak bırakılmış bir sayının içinde ve bir zaten kelimesinin gölgesinde. Zemin sorusu bu üç yeri tek tek açar: bunun doğru olması için neyin doğru olması gerekiyor.

Zemin sorusu birden çok varsayım çıkardığında hepsi aynı anda sınanmaz. Etkisi ve belirsizliği en yüksek olan önce sınanır ve bu sınama, kararı değiştirecek kadar bilgi veren ama en az kaynak harcayan asgari bir sınama olmalıdır.

Gerçek bir kısıt altı farklı türden gelebilir: bütçe, yetkinlik, zaman, mevzuat, üretim kapasitesi ve marka izni. Her tür farklı bir çözüm ister ve türü adlandırmak, kısıtı bir engel değil bir bilgi olarak kullanmayı mümkün kılar.

Bir de hiç yazılmayan ama herkesin uyduğu sessiz kısıtlar vardır. Bunlar ilk kez sorgulanana kadar bir sınır olarak bile görülmez ve çoğu zaman kimse nereden geldiğini hatırlamaz.

Sonraki derse köprü

Bugün elimizde artık hem sınanmış bir zemin hem de adı konmuş kısıtlar var; hedefin altındaki boşluk artık boş değil.

Ama bu bilgi hâlâ dağınık duruyor: bir tarafta hedef ve ölçüt, bir tarafta varsayım kaydı, bir tarafta kısıt listesi ve daha öncesinden taşıyıcı seçim ile sorun tanımı.

Kursun son dersi bunların hepsini tek bir sayfada birleştiriyor ve bu sayfayı başkasının da okuyup karar verebileceği bir belgeye dönüştürüyor; sorun, hedef, kitle, değer, kanıt ve ölçümün nasıl aynı yere sığdırılacağını orada göreceğiz.