Veri Üçgenleme

Açılış sahnesi

Bahçe mobilyası üreten bir firmada, hangi modelin üretimden kaldırılacağı üç ayrı dosyayla birlikte masaya geldi.

Birinci dosya bayilerle yapılmış görüşmelerdi ve bayiler katlanır modelin artık istenmediğini söylüyordu.

İkinci dosya müşteri anketiydi; ankete cevap verenler de aynı yönde konuşmuş, hatta aynı kelimeleri kullanmışlardı.

Üçüncü dosya satış kayıtlarıydı ve kayıtlar katlanır modelin son iki sezondur gerilediğini gösteriyordu.

Üç ayrı yerden gelen üç cevap birbirini tutunca odadaki gerginlik dağıldı ve karar neredeyse kendiliğinden verildi.

Toplantı biterken üretim planlamasından biri sıradan görünen bir soru sordu: bu üç dosyayı kim topladı.

Cevap üçünde de aynı çıktı. Görüşülen bayileri satış ekibi seçmişti, anket sorularını yine aynı ekip yazmıştı ve satış kayıtları da yalnız o bayilerin siparişlerini kapsıyordu.

Üç dosya üç ayrı kanıt gibi duruyordu, oysa aynı kanalın üç ayrı görüntüsüydü.

Aynı toplantının başında kimsenin ilgisini çekmeyen bir uyuşmazlık daha vardı ve o uyuşmazlık gündeme bile alınmamıştı.

Servis kayıtları bir modelde arıza yoğunluğu gösterirken aynı modelin memnuniyet notu yüksek görünüyordu, yani iki kayıt birbirini yalanlıyor sanılmıştı.

Bakıldığında ortada yalanlama yoktu; servis kaydı ürünü kullanan kişiyi görüyordu, memnuniyet anketi ise satın alma kararını veren kurumu.

O gün odaya kesinlik veren dosyalar yanıltıcıydı ve kimsenin üstünde durmadığı çelişki asıl bilgiyi taşıyordu.

Bu derste ne olacak

Bu ders, bir açıklamanın tek bir çalışmanın omuzlarında taşınamayacağı yerden başlıyor ve dışarı çıkmanın kurallarını kuruyor.

İlk durakta üçgenlemenin ne olmadığını netleştireceğiz; kaynakları ortalayıp tek bir doğru sayı üretmek üçgenleme değildir, hepsini aynı karar sorusunun etrafında toplamak üçgenlemedir.

Sonra kaynakları üç aileye ayıracağız, çünkü söylenen, yapılan ve ödenen birbirinden ayrı fiillerdir ve üçü aynı soruya aynı yerden bakmaz.

Üçüncü durakta her kaynağın neyi göremediğini yazacağız, çünkü bir kaydın kimi hiç görmediği o kaydın söylediği her şeyin sınırını çiziyor.

Dördüncüsü sayma birimi. İki kaynak aynı kelimeyi kullanıp farklı şeyleri saydığında ortaya çıkan fark dünyadaki bir farkı değil, iki tanımın farkını ölçüyor.

Beşinci durak bu dersin can alıcı yeri: kaynaklar birbirinden bağımsız değilse uyuşmaları bir doğrulama değil, aynı ölçümün üç kez sayılmasıdır.

Altıncı durakta uyuşmazlığı bir arıza olmaktan çıkarıp bir adres olarak okuyacağız, çünkü kaynakların ayrıldığı yer çoğu zaman mekanizmanın durduğu yerdir.

Usta katmanında beklentiyi önceden yazmak, kaynak çeşidiyle kaynak sayısını ayırmak ve birleştirilmiş bir cümlenin altındaki parçaları saklamak var.

Bu derste geçen işletmelerin hiçbiri gerçek değil; adları da başlarına gelenler de bu ders için kuruldu ve hiçbiri ölçülmüş bir kayda dayanmıyor.

Sıfır noktası

Önceki derste bulguyu açıklamadan ayırmış, açıklamanın omurgasını bir kısıtla birlikte kurmuş ve o açıklamanın kendi verisinin dışında bırakması gereken izi yazmıştık.

Bu dersin işi tam olarak o izin peşinden gitmek, çünkü ikinci iz yazıldığı anda insan kendi çalışmasının dışına çıkmayı zaten kabul etmiş oluyor.

Dışarı çıkınca teşhis sorusu da değişiyor. Artık elimizdeki cümlenin bulgu mu açıklama mı olduğunu değil, o açıklamayı hangi kaynakların birlikte taşıyabileceğini soruyoruz.

Analiz planı, kanıt eşiği ve kanıt düzeyi bu akademide çoktan tanımlandı ve burada yeniden tanımlanmıyor; üçgenleme onların üstüne binen bir iştir.

İç veri ile dış veri ayrımı da olduğu gibi duruyor, bu ders yalnız o ayrımın üstüne kaynağın kimin elinden geçtiği sorusunu ekliyor.

Mekanizma — kaynakları ortak bir soruda toplamak

Üçgenleme bir hesap işlemi değil bir kurgu işidir ve işin çoğu, veri toplanmadan önce biter.

Ortak soru yazılmadan toplanan kaynaklar üç ayrı sorunun cevabını getiriyor ve bu cevaplar sonradan birbirine zorla bağlanıyor.

Sorunun bir karar cümlesiyle birlikte yazılması gerekiyor. Hangi cevabın hangi işi durduracağı ya da başlatacağı baştan yazılmadığında, kaynaklar arasındaki en küçük fark bile sonu gelmeyen bir tartışmaya dönüşüyor.

Kaynakların üç ailesi birbirinden fiil olarak ayrılıyor. Araştırma kaynakları insanların ne söylediğini, davranış kaynakları ne yaptığını, ticari kaynaklar ise neye ödeme yaptığını taşıyor.

Bu üç fiil aynı kişide bile ayrışabildiği için, üçü birden sorulmadan tablo tamamlanmış sayılmıyor.

Mekanizma — her kaynağın göremediği yer

Her kaynak bir eşiğin arkasında duruyor ve o eşiği geçmeyen kimse kayda hiç girmiyor.

Satış kaydı satın alanı görür ve vazgeçeni görmez, şikâyet kaydı şikâyet edeni görür ve sessizce gideni görmez, anket cevap vereni görür ve cevaplamayanı görmez.

Bu yüzden görüş alanı sonuçlara bakılmadan önce yazılıyor. Sonradan yazıldığında liste çıkan cevaba uyacak biçimde kısalıyor ve bunu yapan kişi çoğu zaman kendini kandırdığını fark etmiyor.

Yazması da uzun sürmüyor; her kaynağın yanına iki satır düşmek yetiyor, biri bu kayda kimin girdiğini, öteki bu kayıtta kimin asla görünmediğini söylüyor.

Hayatta kalan yanlılığı bu akademide çoktan tanımlıydı ve görüş alanı, aynı sorunun tek bir çalışmada değil kaynağın kendisinde duran hâlidir.

Mekanizma — aynı kelimeyi mi sayıyoruz

Kaynaklar arasındaki uyuşmazlıkların iyi bir bölümü gerçek değil ve bu bölüm, hepsinin içinde en ucuz çözülenidir.

Müşteri kelimesi üç kaynakta üç ayrı şeyi gösterebiliyor. Faturada kurum sayılıyor, anket kaydında formu dolduran kişi sayılıyor, kullanım kaydında ise cihazın başındaki kişi sayılıyor.

Zaman penceresi ikinci sorun. Bir kaynak siparişin verildiği anı, bir başkası teslim edildiği anı, üçüncüsü ay kapanışını yazıyor ve aynı olay üç ayrı haftaya düşüyor.

Birim üçüncü sorun. Adet, sipariş ve hane birbirinin yerine kullanıldığında hem büyüme hem düşüş kendiliğinden ortaya çıkabiliyor.

Hizalama bittikten sonra geriye kalan fark artık üstünde konuşmaya değer bir farktır ve tartışma ancak o noktadan sonra başlıyor.

Mekanizma — üst üste binmek doğrulama değildir

Üçgenlemenin en pahalı hatası burada duruyor ve pahalı olmasının sebebi, hatanın kendini kanıt gibi göstermesi.

Ortak köken çoğu zaman göze görünmeyen bir yerden giriyor. Aynı örnekleme çerçevesi, aynı bayi listesi, formu dolduran aynı kişi ya da aynı sektör raporundan beslenen iki ayrı analiz bunun sık görülen biçimleri.

En sinsi biçimi ise analizi yazan kişinin kendisi. Satış verisi görüldükten sonra yazılan bir görüşme rehberi aradığı cevabı sorunun içine koyuyor ve iki kaynak birbirini doğrular görünüyor.

Bu yüzden uyuşma beklentisi önceden yazılıyor. Kaynaklara bakılmadan önce hangi kaynağın ne göstermesi gerektiği yazıldığında, sonradan gelen uyuşma gerçekten bir bilgi taşıyor.

Bağımsızlık bir derece meselesi ve tam bağımsızlık çoğu zaman kurulamıyor; kurulamadığında yapılacak iş bağımlılığı açıkça yazmak ve kanıt düzeyini ona göre düşürmektir.

Mekanizma — uyuşmazlığın kendisi bilgi

Kaynaklar uyuşmadığında ilk refleks birini seçmek oluyor ve seçilen kaynak neredeyse her zaman en tanıdık olanı.

İkinci refleks ortalama almak ve bu daha kötüsü, çünkü ortalama iki farklı gerçeği tek bir yanlışta birleştiriyor.

Doğru hamle ayrışmanın kenarını aramak. İki kaynak nerede uyuşuyor, nerede ayrılıyor ve ayrıldıkları yerde ortak olan başka ne var.

Ayrışma çoğu zaman tek bir dilimde toplanıyor ve o dilim bulunduğunda iki kaynağın da doğru olduğu görülüyor; biri bir grubu, öteki bambaşka bir grubu görüyordu.

Ayrışma hiçbir koşulda toplanmıyorsa sıra ölçümün kendisine geliyor ve bu da bir sonuçtur, hem de bir sonraki çalışmanın planını değiştiren bir sonuç.

Usta katmanı

Birinci iş ortak soruyu kaynaklardan önce yazmak, çünkü kaynaklar geldikten sonra yazılan soru her zaman eldeki veriye göre şekilleniyor.

İkinci iş sorunun yanına karar cümlesini eklemek. Hangi cevabın hangi işi durduracağı yazılmadığında üçgenleme bir merak çalışmasına dönüşüyor ve hiçbir yerde bitmiyor.

Üçüncü iş her kaynağın görüş alanını sonuçlara bakmadan yazmak ve o notu dosyada saklamak; saklanmayan not sonradan yeniden yazılıyor.

Dördüncü iş bağımsızlık sınavını tek tek uygulamak. Her kaynak çiftine ayrı ayrı sorulmadığında zincirin yalnız bir halkası ortak kökenli çıkıyor ve o halka bütün tabloyu taşıyor.

Beşinci iş kaynak sayısını değil kaynak çeşidini artırmak. Aynı aileden gelen üç kaynak tek kaynaktır ve üç ayrı anket hiçbir zaman üç kanıt etmez.

Altıncı iş beklenen uyuşmayı önceden yazmak; bu doğruysa hangi kaynakta neyi göreceğimi yazmak, sonradan gelen uyuşmayı bir bilgiye çeviriyor.

Yedinci iş dış veriyi kendi kökenine kadar sürmek ve yöntem notunu okumak, çünkü kökeni okunmamış bir dış kaynak bağımsız sayılamaz.

Sekizinci iş ayrışmayı ortalamayla kapatmamak ve ayrışmanın koşulunu aramak; koşul bulunduğunda genellikle iki kaynak da yerinde duruyor.

Dokuzuncu iş karar eşiğini önceden yazmak. Kaç kaynağın hangi düzeyde uyuşması gerektiği baştan belirlenmediğinde eşik her seferinde eldeki sonuca göre kayıyor.

Onuncu iş birleştirilmiş cümlenin altındaki kaynakları ayrı ayrı saklamak, çünkü cümle yanlış çıktığında hangi kaynağın yanıldığı ancak o zaman bulunabiliyor.

On birinci iş kaynağı kimin getirdiğini yazmak. Kaynak seçimi hep aynı ekibin elinden geçiyor ve çıkan sonuç da hep o ekibin işini kolaylaştırıyorsa, bu da tabloya giren bir bilgidir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Üçgenleme kaynakları uzlaştırmak değil, hepsini aynı karar sorusunun etrafında toplamak. Soru kaynaklardan önce yazıldığında her kaynağın hangi parçayı taşıdığı belli oluyor ve tartışma, hangi kaynağın daha güvenilir olduğu yarışına dönüşmüyor.

Üç kaynak ailesi üç ayrı fiil taşıyor. Söylenen, yapılan ve ödenen aynı kişide bile ayrışabildiği için üçü birden sorulmadan tablo tamamlanmıyor ve tek aileden gelen üç kaynak tek kaynak sayılıyor.

Her kaynak bir eşiğin arkasında duruyor ve o eşiği geçmeyen kimse kayda girmiyor. Kaynağın kimi hiç görmediği sonuçlara bakılmadan yazıldığında liste dürüst kalıyor, sonradan yazıldığında ise çıkan cevaba göre kısalıyor.

Kaynakların uyuşması ancak bağımsızlarsa bir şey söylüyor. Aynı listeden, aynı kişiden ya da aynı varsayımdan gelen üç kayıt birbirini doğrulamıyor, aynı ölçümü üç kez sayıyor ve verdiği güven taşıdığı bilgiden büyük oluyor.

Uyuşmazlık bir arıza değil bir adres. Kaynakların ayrıldığı yer aranıp bulunduğunda çoğu zaman ikisinin de doğru olduğu görülüyor ve ayrışmanın koşulu, mekanizmanın hangi dilimde çalıştığını doğrudan söylüyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste kaynakları bir arada tutan şey hep aynı soruydu ve o soru her seferinde bir şeyin neden olduğuna bakıyordu.

Bir sonraki derste sorunun biçimi değişiyor; artık ne olduğunu değil ne kadar olduğunu soracağız.

Bu sorunun kendine has bir zorluğu var. Aranan sayı hiçbir kaydın içinde hazır durmuyor ve hiçbir kaynak onu tek başına veremiyor.

Bu yüzden büyüklük sorusuna iki ayrı yoldan gidiliyor. Biri geniş bir toplamdan başlayıp daralta daralta iniyor, öteki tek bir birimden başlayıp çoğalta çoğalta çıkıyor.

İki yolun buluşup buluşmaması ise bu dersin sınavının aynısı. İki yol aynı varsayımdan besleniyorsa buluşmaları hiçbir şey kanıtlamıyor, birbirinden habersiz kuruldularsa aradaki açıklık nerede yanıldığımızı gösteriyor.

Oraya girerken yanına alacağın cümle şu olsun: bir sayıyı güçlendiren şey kaç kaynağın onu söylediği değil, o kaynakların birbirinden ne kadar habersiz olduğudur.