Görüşme Rehberi Hazırlama

Açılış sahnesi

Elinde yirmi iki soruluk bir kâğıt var ve sırayla soruyor.

Dördüncü dakikada karşısındaki kişi şunu söylüyor: "aslında ben karar veremiyorum, bizde bunu muhasebeci onaylıyor."

Görüşmeci başını sallıyor ve kâğıda dönüyor. Sıradaki soru bekliyor.

Altıncı soru şu: "fiyatı yüksek buluyor musunuz?"

Cevap geliyor: "yani, ucuz sayılmaz."

Kâğıdın sonuna gelindiğinde elde on dokuz kısa cevap ve tek bir uzun cümle var. Rapora fiyat yazılıyor, çünkü fiyat sorulmuş ve karşılığı alınmış.

Altı ay sonra fiyat aşağı çekiliyor ve hiçbir şey değişmiyor. Muhasebecinin onayı hâlâ orada duruyor ve o cümle kaydın dördüncü dakikasında, kimse dönüp dinlemediği için bekliyor.

İki ayrı şey birden bozuldu burada. Kâğıt bir liste olduğu için konuşmanın açtığı kapıya girilmedi ve soru cevabını içinde taşıdığı için karşıdaki kişi onu alıp geri verdi.

Bu derste ne olacak

Konuşmadan önce hazırlanan kâğıdı kuracağız ve bu kâğıt bir soru sırası değil, bir konu haritası olacak.

Önce rehberin ne olduğunu ve neden liste hâlinde yazılmadığını göreceğiz. Aradaki fark, görüşmecinin konuşma sırasında ne yapmakta serbest olduğunu belirliyor.

Sonra konuların hangi sırayla açılacağını konuşacağız. Sıra keyfî değil; yanlış sırada sorulan doğru bir soru, doğru cevabı almayı imkânsız hâle getirebiliyor.

Ardından tek tek soruların nasıl yazıldığına ineceğiz ve burada üç ayrı bozulma biçimini tanıyacağız. Üçü de iyi niyetle yazılmış sorularda görünüyor.

Son olarak rehberin sahada nasıl kullanıldığına bakacağız. Kâğıt konuşma sırasında elde tutulan bir şey değil, öncesinde ezberlenip sonrasında kontrol edilen bir şey.

Buradaki işletmeler, konuşmalar ve rakamlar kurgudur; sorulardaki bozulmalar gerçek.

Sıfır noktası

Hazırlanan kâğıdın adı rehber ve bu ad tesadüf değil.

Aradaki fark uygulamada şöyle görünüyor. Listede yirmi iki soru vardır ve görüşmecinin işi hepsini bitirmektir; rehberde beş konu vardır ve görüşmecinin işi beşini de kapatmaktır. Birincisi zaman dolduğunda bitmiş sayılır, ikincisi konular kapandığında.

Isınma sorusunun atlanması sık yapılıyor ve bedeli ilk on dakikada kısa cevaplar oluyor. İnsan uzun konuşmaya alışmadan sorulan derin bir soruya iki kelimeyle cevap veriyor ve o soru bir daha aynı tazelikle sorulamıyor.

Mekanizma — konuların sırası ve soruların biçimi

Rehber kurulurken iki ayrı iş yapılıyor: konular sıraya konuyor ve her konunun soruları yazılıyor.

Bu sıranın mantığı basit. Serbest soru kişinin kendi önceliğini gösterir; dar soru ise araştırmacının önceliğini test eder. İkincisi önce sorulursa birincisi kaybolur ve kaybolduğu da fark edilmez.

Soruların biçimine gelince, iyi bir soru geçmişte olmuş bir olayı hedefliyor.

Rehberin üçüncü parçası ise konular arasındaki geçişler ve bu parça neredeyse hiç yazılmıyor.

Geçiş, bir konu kapandığında öbürüne nasıl geçileceğinin önceden hazırlanmış tek cümlesi. Hazırlanmadığında görüşmeci ya sessizliğe düşüyor ya da "peki, başka bir konuya geçelim" diyerek konuşmanın kurduğu bağı kendi eliyle kesiyor.

İyi bir geçiş, karşıdaki kişinin az önce söylediği bir kelimeyi alıp yeni konunun kapısı yapıyor. Böyle kurulduğunda katılımcı konu değiştiğini fark bile etmiyor ve anlatma ritmi bozulmuyor.

Usta katmanı — sorunun içine sızan cevap

Bir sorunun bozulması üç biçimde oluyor ve üçü de kâğıt üstünde masum görünüyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Hazırlanan kâğıt bir liste değil, bir konu haritasıdır. Listede soruların bitmesi işin bitmesidir; rehberde konuların kapanması işin bitmesidir ve bu fark, görüşmecinin konuşma sırasında ne yapmakta serbest olduğunu belirler. Kâğıt ezberlenir ve kapatılır, çünkü elde tutulan bir kâğıt göz temasını da konuşmanın ritmini de kesiyor.

Konular geniş olandan dar olana doğru sıralanır. Dar soru önce sorulduğunda konuşmanın çerçevesini o soru kurar ve kişinin kendiliğinden söyleyecekleri bir daha duyulmaz; üstelik kaybolan şeyin kaybolduğu da fark edilmez.

Her sorunun geçmişte olmuş bir olayı hedeflemesi, bu dersin tek cümlelik kuralıdır. Görüş sorusu ideal bir cevap üretir, kriter sorusu bir slogan üretir, olay sorusu ise içinde sebebi de taşıyan bir süreç anlatısı üretir.

Üç bozulma biçimi aklında dursun: beklenen cevabı ima eden soru, kanıtlanmamış bir şeyi doğru sayan soru ve tek cümlede iki şey soran soru. Üçü de iyi niyetle yazılır ve üçünün de ortak sonucu aynıdır. Geriye tek cümle kalsın: cevabını içinde taşıyan bir soru, veri değil yankı toplar.

Sonraki derse köprü

Rehber hazır olduğuna göre sıra odaya girmeye geliyor.

Bir sonraki ders, iyi yazılmış soruların iyi sorulmasıyla ilgili ve orada işin çoğu konuşmakta değil susmakta.

Karşındaki kişi bir cümleyi bitirdiğinde ortaya kısa bir boşluk düşüyor ve o boşluğu doldurma refleksi, görüşmenin en pahalı alışkanlığı. Bekleyen bir görüşmeci, cümlenin ardından gelen ikinci cümleyi duyuyor ve asıl bilgi çoğu zaman orada.

Bir de kişinin ne kadar açılacağını belirleyen şey var: odaya girdiği ilk dakikada kendini nasıl hissettiği. Orada bunun nasıl kurulduğunu konuşacağız.