Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Uşşak ve hüseyni, ikisi de dügâh perdesinde karar veriyor ve dügâh, segâh, çargâh, neva perdelerinden oluşan ortak bir alt bölgeyi paylaşıyor. Dügâhın udda açık tel olması, iki makamda da karar sesini derin ve temiz kılıyor; bam teli çoğu zaman kaba dügâha akort edilebiliyor.
Uşşakın dizisi dügâhtan muhayyere uzanıyor ve üst bölgede acemi, yani düz fa'yı kullanıyor. Güçlüsü neva, seyri çıkıcı diye anılıyor; ezgi karara çoğu zaman segâh üzerinden inerek varıyor.
Hüseyninin dizisi de dügâhtan muhayyere uzanıyor, ama üst bölgede eviçi kullanıyor. Güçlüsü makama adını veren hüseyni perdesi, seyri inici-çıkıcı diye anılıyor; ezgi çoğu zaman yukarıdan başlayıp aşağı iniyor.
İki makamı ayıran ipuçları, ezginin oyalandığı perde, yönü ve üst bölgedeki fa. Bu ipuçları tek başına kesin değil; birlikte ve bol dinlemeyle değerlendirildiğinde iki makam ayırt edilebiliyor.
Açılış sahnesi
Öğretmen, öğrenciye iki kısa ezgi çalıyor. İkisi de açık dügâh telinde, aynı derin seste bitiyor. İkisi de aynı perdelerle başlıyor gibi görünüyor. Öğrenci ikisinin aynı makamda olduğunu düşünüyor.
Öğretmen ezgileri yeniden çalıyor ve öğrenciden dikkatle dinlemesini istiyor. İlk ezgi dügâhın çevresinde kısa bir süre dolaşıyor, sonra adım adım tırmanıyor, neva perdesinin çevresinde uzun uzun dolaşıyor ve oradan inerek dügâhta bitiyor. Üst bölgeye çıktığında, nevanın üstünde fa notasını olduğu gibi, düz çalıyor.
İkinci ezgi başka bir yerden başlıyor: daha yukarıdan, hüseyni perdesinin çevresinden. Orada bir süre oyalanıyor, sonra adım adım inerek dügâha varıyor. Üst bölgede fa notasını çaldığında onu biraz yükseltiyor; rast dersinde tanıdığımız eviç perdesi yeniden beliriyor.
Öğrenci iki ezgiyi art arda dinledikten sonra farkı duyuyor. "Aynı yerde bitiyorlar," diyor, "ama başka yerlerde yaşıyorlar." Öğretmen gülümsüyor. "İlki uşşak, ikincisi hüseyni. Aynı evleri var, ama biri alt katta, öteki üst katta oturuyor."
Bu derste ne olacak
Önce uşşak ve hüseyninin ortak noktası olan dügâh kararına ve açık dügâh telinin bu iki makamı udda nasıl kolaylaştırdığına bakacağız. Sonra uşşak makamının dizisini, güçlü perdesini ve seyrini göreceğiz. Ardından hüseyni makamına geçip onun dizisini, güçlüsünü ve seyrini ele alacağız. İki makamı yan yana koyarak aynı karara rağmen nasıl ayrıldıklarını konuşacağız. En sonda da bu iki makamın perdelerini udun sapında bulmayı ve her birinde kısa bir ezgiyi seyrine uygun biçimde çalmayı deneyeceğiz.
Sıfır noktası
Bir önceki derste makamın bir dizi değil, bir davranış olduğunu gördük: karar, güçlü ve seyir birlikte bir makamın kimliğini oluşturuyor. Bu derste bu üç kavram, aynı karara sahip iki makamı ayırt etmek için kullanılıyor.
Uşşak ve hüseyni, ikisi de dügâh perdesinde karar veriyor. Alt bölgelerindeki perdeler de büyük ölçüde ortak. Bu yüzden iki makam kâğıt üzerinde birbirine çok yakın görünüyor; asıl farkları, ezginin hangi perdeyi merkez aldığında, hangi yönde ilerlediğinde ve üst bölgede hangi perdeyi kullandığında ortaya çıkıyor.
Rast makamında gördüğümüz gibi, makam müziği kuramının ayrıntılarına bu derste girilmiyor. Amaç, iki makamın ses alanını udun sapında tanımak, perdelerini doğru yerlerde çalmak ve ezgilerinin nasıl yürüdüğünü kulakta ayırt edebilmek.
Bu dersin sınavı şu: uşşak ve hüseyni dizilerini udda çalabiliyor, iki makamın güçlü perdelerini ve üst bölgedeki farklı perdelerini gösterebiliyor ve dügâhta biten kısa bir ezgiyi dinlediğinde onun hangi makama daha yakın olduğunu söyleyebiliyor musun?
Mekanizma
Ortak karar: dügâh
Uşşak ve hüseyninin ortak kararı olan dügâh, udun açık tellerinden birine akort ediliyor. Bu, iki makamı udda özellikle doğal kılıyor: ezgi her karar kıldığında, açık dügâh teli derin ve temiz bir sesle çınlıyor.
Açık karar teli, makamın merkezini sürekli kulakta tutmaya yardım ediyor. Ezgi yukarıda dolaşırken bile, açık dügâh telini arada bir çalmak ya da çınlamasına izin vermek, makamın evini hatırlatıyor.
Bam teli, bu iki makamda çoğu zaman kaba dügâha, yani pes oktavdaki dügâha çekilebiliyor. Akort dersinde bam teli için yaygın bir seçenek olarak andığımız bu perde, dügâhta karar veren makamlarda karar sesini daha da derinleştiriyor.
İki makamın alt bölgesi de ortak. Dügâhtan başlayarak segâh, çargâh ve nevaya uzanan perdeler, hem uşşakta hem hüseynide aynı. Bu ortak bölge, dügâh çiftinin üzerinde ve açık neva telinde bulunuyor; rast dersinde bulduğumuz segâh ve çargâh burada da aşağı yukarı aynı yerlerde.
Uşşak: neva'da oyalanan ezgi
Uşşak makamının dizisi dügâhtan başlıyor ve bir oktav yukarıdaki muhayyer perdesine kadar uzanıyor: dügâh, segâh, çargâh, neva, hüseyni, acem, gerdaniye ve muhayyer. Muhayyer, dügâhın bir oktav yukarısı.
Uşşak dizisinde üst bölgenin dikkat çeken perdesi acem. Acem, portede hiçbir işaret almadan yazılan fa; rastta ve hüseynide kullanılan eviçten belirgin biçimde pes. Açılıştaki ilk ezginin nevanın üstünde fa notasını düz çalması, bu acem perdesiydi.
Uşşakın güçlü perdesi neva. Uşşak ezgisi, cümlelerinin ortasında dönüp dönüp nevaya geliyor ve orada oyalanıyor. Açılıştaki ilk ezginin neva çevresinde uzun uzun dolaşması buydu. Neva, udun açık tellerinden birinde bulunduğu için, uşşakın güçlüsü de açık bir telde çınlıyor.
Uşşakın seyri için kaynaklarda çoğu zaman çıkıcı sözcüğü kullanılıyor: ezgi dügâhın çevresinden başlayıp yukarı, güçlü perde nevaya doğru çıkıyor, orada dolaşıyor, sonra inerek dügâhta karar kılıyor. Açılıştaki ilk ezgi bu yolu izliyordu.
Uşşak ezgileri karara çoğu zaman yukarıdan, segâh üzerinden adım adım inerek varıyor. Segâh, karar perdesinin hemen üstünde durduğu için, bitişlerde dügâhı hazırlayan ses olarak sık sık duyuluyor.
Hüseyni: yukarıdan inen ezgi
Hüseyni makamının dizisi de dügâhtan muhayyere uzanıyor, ama üst bölgesinde uşşaktan farklı bir perde kullanıyor: dügâh, segâh, çargâh, neva, hüseyni, eviç, gerdaniye ve muhayyer.
Hüseyninin üst bölgesinde acem yerine eviç bulunuyor. Rast dersinde tanıdığımız eviç, fa notası üzerinde koma diyeziyle yazılıyor ama tam bir fa diyez kadar tiz çalınmıyor. Açılıştaki ikinci ezginin fa notasını yükseltmesi buydu.
Hüseyninin güçlü perdesi, makama adını veren hüseyni perdesi. Ezgi, bu perdenin çevresinde oyalanıyor ve sık sık ona dönüyor. Açılıştaki ikinci ezginin hüseyni çevresinden başlayıp orada oyalanması buydu. Hüseyni perdesi udda, açık nevanın bir adım yukarısında, neva çiftine basılarak çalınıyor.
Hüseyninin seyri genellikle inici-çıkıcı diye biliniyor: ezgi çoğu zaman güçlü perde hüseyninin çevresinden, yani daha yukarıdan başlıyor, oradan hem üst bölgeye çıkıp hem de aşağı doğru inerek dügâhta karar kılıyor. Açılıştaki ikinci ezginin yukarıdan başlayıp aşağı inmesi, bu seyrin bir örneği.
Aynı ev, iki ayrı kat
Açılıştaki öğretmenin benzetmesi, iki makamın ilişkisini özetliyor. Uşşak ve hüseyni aynı karar perdesini paylaşıyor, alt bölgeleri de ortak; ama biri daha aşağıda, neva çevresinde, öteki daha yukarıda, hüseyni çevresinde yaşıyor.
Bu farkı duymanın ilk ipucu, ezginin nerede oyalandığı. Neva çevresinde uzun süre dolaşan bir ezgi uşşaka, hüseyni çevresinde dolaşan bir ezgi hüseyniye işaret ediyor.
İkinci ipucu, ezginin nereden başladığı ve hangi yönde ilerlediği. Dügâh çevresinden başlayıp yukarı çıkan bir ezgi uşşaka, yukarıdan başlayıp aşağı inen bir ezgi hüseyniye daha yakın.
Üçüncü ipucu, üst bölgedeki fa. Ezgi nevanın üstüne çıktığında fa notasını acem olarak, düz çalıyorsa uşşaka; eviç olarak, biraz yükseltilmiş çalıyorsa hüseyniye işaret ediyor. Bu ipucu yalnızca ezgi o bölgeye çıktığında duyuluyor.
Bu ipuçlarının hiçbiri tek başına kesin değil. Makam müziğinde ezgiler zaman zaman bir makamdan ötekine geçiyor ve iki yakın makam arasındaki sınırlar her zaman keskin çizilmiyor. İpuçlarının birlikte değerlendirilmesi ve bol dinleme, iki makamı ayırt etmeyi zamanla kolaylaştırıyor.
Udda iki makamın ses alanı
Uşşak ve hüseyninin perdeleri, udun sapında rastın perdelerine yakın yerlerde bulunuyor. Ortak alt bölge, dügâh çiftinin üzerinde: açık dügâh, onun yukarısında segâh ve çargâh, ardından açık neva.
Üst bölge için neva ve gerdaniye çiftlerine geçiliyor. Neva çiftinde önce hüseyni perdesi, onun yukarısında uşşak için acem ya da hüseyni için eviç bulunuyor. Açık gerdaniyenin yukarısında ise muhayyer, yani dügâhın bir oktav yukarısı.
Muhayyerin yeri, açık dügâh teliyle bir oktav karşılaştırılarak sınanabiliyor. Sol el ve entonasyon dersindeki açık tel referansı burada da işe yarıyor: muhayyer ile açık dügâh aynı perdenin iki oktavı.
Acem ile eviç arasındaki fark, sapta küçük ama belirgin bir mesafe. İkisini art arda çalmak, parmağın bu iki yeri ayırt etmesini ve kulağın iki makamın üst bölgelerindeki renk farkını duymasını sağlıyor.
Örneklerden okuma
Usta katmanı
Uşşak ve bayati. Uşşakla aynı karar perdesini paylaşan ve ondan bazı perdeleri ve seyriyle ayrılan başka yakın makamlar da var; bayati bunların en bilinenlerinden biri. Dügâh kararlı makamlar arasındaki bu yakınlıklar, makam müziğinin en ince ayrımları arasında ve deneyimli dinleyiciler bile zaman zaman aralarındaki sınırı tartışıyor.
Segâhın dügâh kararlı makamlardaki yeri. Segâh perdesi, dügâh kararlı makamlarda karar perdesinin hemen üstünde durduğu için özel bir dikkat istiyor. Bazı çalıcılar bu perdeyi makamdan makama, ezgi çıkarken ya da inerken kıl payı farklı yerlerde çalıyor. Bu incelikler, bir öğretmeni dinleyip onun parmağını taklit ederek öğreniliyor.
Türkülerde uşşak ve hüseyni. Bu iki makamın ses alanları, Türk halk müziğinin birçok türküsünde de duyuluyor. Türküleri dinlemek, bu ses alanlarını kulağa yerleştirmenin güçlü bir yolu. Halk müziğinde perdelerin kullanımı ve adlandırılması zaman zaman sanat müziğinden farklılaşabiliyor; bu farklar ilerleyen çalışmaların konusu.
Karar sesini hissetmek. Dügâh kararlı makamlarda açık dügâh telinin çınlaması, ezginin sonunda bir dinlenme duygusu yaratıyor. Deneyimli ud çalıcıları, karar anında bu açık teli bilinçli olarak bir süre çınlamaya bırakarak bitişi vurguluyor.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlış: Aynı perdede karar veren makamlar aynıdır. İki makamın karar perdesi aynı, ama güçlü perdeleri, seyirleri ve üst bölgedeki perdeleri farklı.
Yaygın yanlış: Bir makamı dizisinden tanımak yeterlidir. İki makamın dizileri büyük ölçüde örtüşüyor. Onları ayıran, ezginin nerede oyalandığı, hangi yönde ilerlediği ve üst bölgede hangi perdeyi kullandığı.
Yaygın yanlış: Uşşak ve hüseynide fa aynı çalınır. Uşşakta fa, acem olarak düz; hüseynide eviç olarak biraz yükseltilmiş çalınıyor. Bu küçük fark, iki makamın üst bölge renklerini ayırıyor.
Yaygın yanlış: Makamlar arasındaki sınırlar her zaman keskindir. Gerçek eserlerde ezgi bir süre komşu bir makama uğrayıp geri dönebiliyor. Bu yüzden bir eserin kısa bir parçasını dinleyip makamına hüküm vermek yanıltabiliyor; eserin bütününe ve bitişine kulak vermek daha güvenilir.
Yaygın yanlış: Karar teli yalnızca sonda çalınır. Açık dügâh telini ezgi boyunca arada bir çalmak ya da çınlamaya bırakmak, makamın merkezini kulakta tutmaya yardım ediyor.
Uygulama
Udunu akort et. Bamı kaba dügâha çekmeyi yalnızca bir öğretmen yanındaysa ya da elinde güvendiğin bir referans ses varsa dene; kararsız kalırsan bamı olduğu gibi bırak.
Önce ortak alt bölgeyi çal: açık dügâh, dügâh çiftinde segâh ve çargâh, açık neva. Bu dört perdeyi yavaşça, perde adlarını söyleyerek birkaç kez yukarı ve aşağı çal.
Ardından uşşak dizisini çal: ortak alt bölgenin ardından neva çiftinde hüseyni ve acem, açık gerdaniye ve gerdaniye çiftinde muhayyer. Muhayyeri açık dügâhla yan yana çalıp oktavın temiz çınlayıp çınlamadığını dinle. Sonra hüseyni dizisini çal: aynı yoldan, ama acem yerine eviç. Acem ile eviçi art arda çalıp aradaki farkı dinle.
Sonra kısa bir uşşak ezgisi dene: dügâhın çevresinden başla, nevaya kadar tırman, orada birkaç ölçü oyalan, üst bölgeye çıkarsan faı acem olarak çal, sonra segâhtan geçerek karara in. Ardından kısa bir hüseyni ezgisi dene: hüseyni perdesinin çevresinden başla, orada oyalan, üst bölgede faı eviç olarak çal, sonra adım adım inerek dügâhta bitir.
Son olarak iki ezgiyi art arda kaydet ve dinle. Hangisinin nerede oyalandığını, hangi yönde ilerlediğini ve üst bölgedeki fa'nın nasıl çalındığını bir satırla not et. Bir öğretmenden ya da kayıttan birer uşşak ve hüseyni eser dinleyerek karar ve güçlü perdelerini bulmaya çalış.
Kilit özet
Uşşak ve hüseyni, ikisi de dügâh perdesinde karar veriyor ve dügâh, segâh, çargâh, neva perdelerinden oluşan ortak bir alt bölgeyi paylaşıyor. Dügâhın udda açık tel olması, iki makamda da karar sesini derin ve temiz kılıyor; bam teli çoğu zaman kaba dügâha akort edilebiliyor.
Uşşakın dizisi dügâhtan muhayyere uzanıyor ve üst bölgede acemi, yani düz fa'yı kullanıyor. Güçlüsü neva, seyri çıkıcı diye anılıyor; ezgi karara çoğu zaman segâh üzerinden inerek varıyor.
Hüseyninin dizisi de dügâhtan muhayyere uzanıyor, ama üst bölgede eviçi kullanıyor. Güçlüsü makama adını veren hüseyni perdesi, seyri inici-çıkıcı diye anılıyor; ezgi çoğu zaman yukarıdan başlayıp aşağı iniyor.
İki makamı ayıran ipuçları, ezginin oyalandığı perde, yönü ve üst bölgedeki fa. Bu ipuçları tek başına kesin değil; birlikte ve bol dinlemeyle değerlendirildiğinde iki makam ayırt edilebiliyor.
Sonraki derse köprü
Rast, uşşak ve hüseyni, perdeleri birbirine yakın ve tanıdık gelen makamlardı. Kursun son makamı ise kulağa bambaşka bir renk getiriyor.
Hicaz makamı, dügâh ile nevanın arasında geniş bir adım açıyor. Hicaz dizisi hangi perdelerden oluşur, dizinin ortasındaki bu geniş aralık udda nasıl bulunur ve nasıl dar ya da geniş çalınmaktan korunur, ve hicazın karakteristik rengi hangi perdelerin bir araya gelmesinden doğar?