Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Makam, bir ezginin perdelerini ve bu perdeler arasındaki hareketini belirleyen bir düzen. Karar, ezginin dinlendiği perde; güçlü, ortalarda sık uğranan ikinci merkez; seyir, ezginin izlediği yol.
Rast dizisi rasttan gerdaniyeye bir oktav uzanıyor ve neva perdesinde birleşen iki parçadan kuruluyor: rasttan nevaya beş seslik bir alt parça ve nevadan gerdaniyeye dört seslik bir üst parça.
Segâh si üzerinde koma bemolüyle, eviç fa üzerinde koma diyeziyle yazılıyor; ikisi de batıdaki karşılıklarından biraz pes çalınıyor ve rastın rengini veriyor. Udda dügâh, neva ve gerdaniye açık tellerde; rast aşiran çiftinde, segâh ve çargâh dügâh çiftinde, hüseyni ve eviç neva çiftinde bulunuyor.
Rastın kararı rast, güçlüsü neva ve seyri çoğu zaman çıkıcı. İnişte eviç yerine çoğu zaman acem kullanılıyor ve ezgi karara çoğu zaman alttan bir adımla varıyor.
Açılış sahnesi
Bir öğrenci, rast makamının dizisini ilk kez udda çalmaya çalışıyor. Notaya bakıyor: sol, la, si, do, re, mi, fa diyez, sol. Piyanodan bildiği bir majör diziye benziyor. Parmaklarını batıdaki yerlere koyuyor ve diziyi baştan sona çalıyor.
Öğretmeni dinliyor ve yalnızca iki notada duruyor: si ile fa diyez. Öğrenci si'yi piyanodaki gibi çalmış; öğretmen aynı sesi parmağını kıl payı geri çekerek, biraz daha pes çalıyor. Fa diyezi de öğrencinin çaldığından biraz daha aşağıda buluyor.
İki küçük düzeltme, dizinin bütün rengini değiştiriyor. Öğrencinin çaldığı parlak ve düz majör dizi, öğretmenin elinde başka bir kimliğe bürünüyor: aynı basamaklar, ama iki sesin hafifçe yumuşamasıyla bambaşka bir renk.
Öğretmen sonra kısa bir ezgi çalıyor. Ezgi aşağıdan başlıyor, yavaş yavaş yukarı çıkıyor, bir süre re notasının çevresinde dolaşıyor, sonra adım adım inerek sol notasında duruyor. "Rast bu," diyor öğretmen. "Yalnızca dizisi değil; nereden çıktığı, nerede oyalandığı ve nerede karar kıldığı."
Bu derste ne olacak
Önce makam kavramına kısaca bakacağız: bir makamın yalnızca bir dizi değil, bir ezgi davranışı olduğunu göreceğiz. Sonra rast makamının dizisini perde adlarıyla kuracağız ve dizinin iki parçadan nasıl oluştuğunu anlayacağız. Ardından rastın iki ayırt edici perdesine, segâha ve eviçe geçeceğiz ve onları udun sapında bulacağız. Rastın karar perdesini, güçlü perdesini ve ezginin nasıl ilerlediğini, yani seyrini konuşacağız. En sonda da rast dizisini udda çalmayı ve kısa bir rast ezgisini seyrine uygun biçimde denemeyi ele alacağız.
Sıfır noktası
Makam, Türk müziğinde bir ezginin hangi perdelerden oluşacağını ve bu perdeler arasında nasıl hareket edeceğini belirleyen bir düzen. Bir makam, bir dizinin ötesinde, o dizinin perdelerinin hangisinde durulacağını, hangisinden başlanacağını ve ezginin hangi yönde gelişeceğini de içeriyor.
Rast, makam eğitiminde çoğu zaman ilk ele alınan makamlardan biri. Adını karar perdesinden, yani ezginin sonunda vardığı rast perdesinden alıyor.
Sapta ses aramak, perde adlarını sayfada tanımak ve koma işaretlerini okumak artık elde. Rast makamı, bu becerilerin ilk kez bir makamın içinde birleştiği yer.
Bu derste makam müziği kuramının ayrıntılarına girilmiyor. Makamın ses alanını udda tanımak, dizisini doğru perdelerle çalmak ve ezginin nasıl hareket ettiğini hissetmek amaçlanıyor. Kuramın ayrıntıları, makam müziği kuramı çalışmalarının konusu.
Bu dersin sınavı şu: rast dizisini udda perde adlarıyla, segâh ve eviç perdelerini doğru yerlerinde çalabiliyor ve kısa bir ezgiyi rastın seyrine uygun biçimde, güçlü perdede oyalanıp karar perdesinde bitirerek çalabiliyor musun?
Mekanizma
Makam bir davranıştır
Açılıştaki öğretmenin son sözü, makam kavramının özünü taşıyor. Bir makam yalnızca bir dizi değil; o dizinin perdelerinin nasıl kullanıldığı, ezginin nereden başlayıp nerede oyalandığı ve nerede bittiği.
Aynı perdeleri kullanan iki makam, bu davranışlar farklı olduğunda birbirinden ayrılabiliyor. Bu yüzden bir makamı öğrenmek, yalnızca dizisini ezberlemek değil, ezgilerinin nasıl yürüdüğünü duymak demek.
Makamı anlamanın temel kavramlarından ikisi, karar ve güçlü. Karar, ezginin sonunda vardığı ve dinlendiği perde. Güçlü ise ezginin ortalarında sık sık uğradığı, üzerinde durduğu ikinci bir merkez. Bir makamın karakteri, bu iki perde arasındaki gidiş gelişte duyuluyor.
Seyir, ezginin bir makamın perdeleri arasında izlediği yol. Bazı makamlarda ezgi aşağıdan başlayıp yukarı çıkıyor, bazılarında yukarıdan başlayıp aşağı iniyor, bazılarında ortadan başlayıp iki yöne açılıyor. Seyir, makamın kimliğinin önemli bir parçası.
Rast dizisi
Rast dizisi, rast perdesinden başlayıp bir oktav yukarıdaki gerdaniye perdesine kadar uzanıyor. Perde adlarıyla dizi şöyle: rast, dügâh, segâh, çargâh, neva, hüseyni, eviç ve gerdaniye.
Bu dizi, portede sol notasından başlıyor ve bir üst sol notasına kadar çıkıyor. Açılıştaki öğrencinin gördüğü sol, la, si, do, re, mi, fa diyez, sol dizisi buydu; ama si ve fa notaları, koma işaretleriyle yazılıyor ve batıdaki karşılıklarından farklı çalınıyor.
Rast dizisi, iki parçanın birleşmesiyle oluşuyor. Alt parça, rast perdesinden neva perdesine kadar uzanan beş seslik bir bölüm: rast, dügâh, segâh, çargâh, neva. Üst parça ise neva perdesinden gerdaniyeye kadar uzanan dört seslik bir bölüm: neva, hüseyni, eviç, gerdaniye. İki parça neva perdesinde birleşiyor.
Bu iki parçalı yapı, makam müziğindeki birçok dizinin ortak özelliği. Makam kuramında bu parçaların her birine belirli adlar veriliyor ve farklı makamlar, farklı parçaların birleşmesiyle oluşuyor. Bu kursun başlangıç düzeyinde parçaların adlarına girilmiyor; önemli olan, rast dizisinin neva perdesinde birleşen iki parçadan oluştuğunu görmek.
Segâh ve eviç
Açılıştaki öğretmenin düzelttiği iki nota, rastın ayırt edici perdeleri: segâh ve eviç.
Segâhla nota okuma dersinde karşılaşmıştık: si'nin üstünde küçük bir bemol işaretiyle duran, si'den bir parça aşağıdaki perde. Rast dizisinde segâh, dügâh ile çargâh arasında duruyor ve dizinin alt parçasına kendine özgü rengini veriyor.
Eviç, portede fa notası üzerinde bir koma diyeziyle yazılıyor. Sesi, batıdaki fa diyezden biraz pes. Rast dizisinde eviç, hüseyni ile gerdaniye arasında duruyor ve üst parçanın rengini belirliyor.
Bu iki perdeyi batıdaki si ve fa diyez gibi çalmak, açılıştaki öğrencinin yaptığı gibi, diziyi batının majör dizisine yaklaştırıyor. Rastın kendine özgü rengi, bu iki perdenin kıl payı aşağıda çalınmasından geliyor.
Bu iki perdenin kesin yerlerini öğrenmenin en iyi yolu, bir öğretmenin ya da ustaların kayıtlarının çalışını dinleyip taklit etmek. Perdesiz sapta bu yerleri bulmak, sol el ve entonasyon dersinde öğrenilen kulak ve parmak döngüsünü gerektiriyor.
Rast udun sapında
Rast dizisinin perdeleri, udun açık telleri ve sapıyla kolayca eşleşiyor. Bu, rastı udda öğrenilen ilk makamlar arasına koyan nedenlerden biri.
Dügâh, neva ve gerdaniye, udun açık tellerinde bulunuyor. Dizinin bu üç sesi için sol elin tele dokunması gerekmiyor; sağ el çalışmasındaki açık teller burada ilk kez bir makamın parçası oluyor.
Rast perdesi, aşiran çiftinin üzerinde, açık aşiranın biraz yukarısında bulunuyor. Doğruluğu, açık gerdaniye teliyle bir oktav karşılaştırarak sınanabiliyor: rast ile gerdaniye aynı perdenin iki oktavı.
Segâh ve çargâh, dügâh çiftinin üzerinde, açık dügâhın yukarısında bulunuyor. Hüseyni ve eviç ise neva çiftinin üzerinde, açık nevanın yukarısında. Böylece rast dizisi, üç çiftin üzerinde, açık tellerle basılı perdeler arasında dönüşümlü olarak ilerliyor.
Bam teli, rast makamında çalınan eserlerde çoğu zaman rast perdesinin bir oktav aşağısına akort edilebiliyor. Böylece rastın karar perdesi, bam telinde derin bir açık sesle de duyulabiliyor.
Karar, güçlü ve seyir
Rast makamının karar perdesi rast. Rast ezgileri, sonunda bu perdeye inip dinleniyor. Açılıştaki öğretmenin ezgisinin sol notasında durması buydu.
Rastın güçlü perdesi neva. Ezgi, ortalarında sık sık neva perdesine uğruyor ve onun çevresinde dolaşıyor. Açılıştaki ezginin re notasının çevresinde dolaşması buydu. Neva, dizinin iki parçasının birleştiği perde olduğu için de rastın merkezi bir noktası.
Rastın seyri çoğu zaman çıkıcı olarak tarif ediliyor: ezgi karar perdesinin çevresinden başlayıp yavaş yavaş güçlü perdeye doğru yükseliyor, orada ve üst bölgede bir süre dolaşıyor, sonra aşağı inerek karar perdesinde bitiyor. Açılıştaki öğretmenin ezgisi bu yolu izliyordu.
Rastın inişinde sık görülen bir incelik var: yukarıdan dönüşte ezgi eviçe basmak yerine çoğu zaman bir alttaki acem perdesini tercih ediyor. Acem, fa notasının kendisi; eviçten belirgin biçimde pes. Bu değişim, inişe farklı bir renk veriyor. Başlangıçta bunu bilmek yeterli; ne zaman kullanılacağı, rast ezgilerini dinledikçe kulakta yerleşiyor.
Karar perdesinin hemen altında duran bir perde de rastın bitişlerinde sık görülüyor. Ezgi karar perdesine çoğu zaman bu alt perdeden, yukarı doğru bir adımla varıyor. Bu perdenin adı ve yeri, rast ezgilerinin sonlarını dinlerken kolayca tanınıyor.
Örneklerden okuma
Usta katmanı
Rast ve geçkiler. Rast makamındaki ezgiler, zaman zaman başka makamların perdelerine geçip geri dönebiliyor. Bu geçişlere geçki deniyor ve makam müziğinin zenginliğinin önemli bir kaynağı. Başlangıç düzeyinde rastın temel dizisini ve seyrini sağlam kurmak, geçkileri ileride tanımanın temeli.
Rast ailesi. Rast perdesinde karar veren ya da rast dizisine yakın başka makamlar da var. Bu makamlar, rastla bazı perdeleri paylaşırken seyirleri ya da bazı perdeleri açısından ayrılıyor. Rastı iyi tanımak, bu akraba makamları ayırt etmeyi kolaylaştırıyor.
Perdenin bağlama göre kayması. Segâh ve eviç gibi perdeler, ezginin çıktığı ya da indiği yöne ve çevresindeki perdelere göre kıl payı farklı çalınabiliyor. Deneyimli ud çalıcıları bu incelikleri notadan değil, dinleyerek ve öğretmenlerinin çalışını taklit ederek öğreniyor.
Rastı dinlemek. Rast makamında çok sayıda peşrev, saz semaisi, şarkı ve türkü bulunuyor. Rastı öğrenmenin en güçlü yollarından biri, bu eserleri bol bol dinlemek ve dinlerken karar ile güçlü perdelerinin nerede duyulduğunu fark etmeye çalışmak.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlış: Rast, batının majör dizisiyle aynıdır. Rast dizisi majör diziye benzese de segâh ve eviç perdeleri batıdaki si ve fa diyezden biraz pes çalınıyor. Bu fark, rastın rengini belirliyor.
Yaygın yanlış: Bir makam, dizisinden ibarettir. Makam, dizinin yanında karar ve güçlü perdelerini, ezginin seyrini ve perdelerin kullanılış biçimini de içeriyor.
Yaygın yanlış: Segâh ve eviç notada nasıl yazılıyorsa öyle çalınır. Koma işareti yönü ve yaklaşık uzaklığı veriyor; son santimi kulak ve dinlenen ustalar veriyor.
Yaygın yanlış: Rast ezgisi inerken de aynı perdeleri kullanır. İnişte eviçin yerini çoğu zaman acem alıyor ve iniş başka bir renge bürünüyor.
Yaygın yanlış: Makamı öğrenmek için dizisini çalmak yeterlidir. Dizi bir başlangıç; makamı asıl öğreten, o makamdaki ezgileri dinlemek ve çalmak.
Uygulama
Udunu akort et. Bam telini, bir öğretmenin ya da kaydın yardımıyla rast perdesinin bir oktav aşağısına akort etmeyi dene; emin değilsen bu adımı atla.
Önce rast perdesini bul. Aşiran çiftinin üzerinde, açık aşiranın biraz yukarısında rast perdesini ara ve onu açık gerdaniyeyle bir oktav karşılaştırarak yerine oturt.
Ardından rast dizisini yavaşça, perde adlarını söyleyerek çal: rast aşiran çiftinde, dügâh açık, segâh ve çargâh dügâh çiftinde, neva açık, hüseyni ve eviç neva çiftinde, gerdaniye açık. Segâhı ve eviçi özellikle dikkatle çal; her birini önce batıdaki si ve fa diyez gibi, sonra biraz pes çalarak iki sesi karşılaştır. Bir öğretmenden ya da bir kayıttan doğru yerleri dinle ve taklit et.
Sonra diziyi aşağı doğru çal: gerdaniyeden rasta in. İnerken eviç yerine acem perdesini, yani fa notasının kendisini, çalmayı dene ve iki inişin rengini karşılaştır.
Son olarak kısa bir rast ezgisi dene. Rast perdesinin çevresinden başla, yavaş yavaş nevaya çık, neva çevresinde birkaç ölçü dolaş, sonra adım adım inerek rastta bitir. Ezgiyi semai ya da sofyan usulünü içinde duyarak çal. Nevada ve rastta durduğun anlarda makamın iki merkezini hisset ve ezgini kaydedip dinle.
Kilit özet
Makam, bir ezginin perdelerini ve bu perdeler arasındaki hareketini belirleyen bir düzen. Karar, ezginin dinlendiği perde; güçlü, ortalarda sık uğranan ikinci merkez; seyir, ezginin izlediği yol.
Rast dizisi rasttan gerdaniyeye bir oktav uzanıyor ve neva perdesinde birleşen iki parçadan kuruluyor: rasttan nevaya beş seslik bir alt parça ve nevadan gerdaniyeye dört seslik bir üst parça.
Segâh si üzerinde koma bemolüyle, eviç fa üzerinde koma diyeziyle yazılıyor; ikisi de batıdaki karşılıklarından biraz pes çalınıyor ve rastın rengini veriyor. Udda dügâh, neva ve gerdaniye açık tellerde; rast aşiran çiftinde, segâh ve çargâh dügâh çiftinde, hüseyni ve eviç neva çiftinde bulunuyor.
Rastın kararı rast, güçlüsü neva ve seyri çoğu zaman çıkıcı. İnişte eviç yerine çoğu zaman acem kullanılıyor ve ezgi karara çoğu zaman alttan bir adımla varıyor.
Sonraki derse köprü
Rast ezgileri rast perdesinde karar kılıyordu. Makam müziğinin birçok başka makamı ise udun açık dügâh teline denk gelen dügâh perdesinde dinleniyor.
Uşşak ve hüseyni, dügâh perdesinde karar veren iki yakın makam. İkisinin dizisi hangi perdelerden oluşur, aynı karar perdesini paylaşırken birbirinden nasıl ayrılırlar, ve udda açık dügâh telinin çevresinde bu iki makamın ses alanı nasıl kurulur?