Açık teller ve sağ el

Açılış sahnesi

Öğretmen öğrenciye kısa bir alıştırma veriyor: sol el hiçbir tele basmadan, yalnızca açık tellerle çalınacak basit bir düzen. Dügâh çiftine dört vuruş, neva çiftine dört vuruş, sonra yeniden dügâha. Öğrenci gülümsüyor; sol el yoksa bu iş kolay olmalı.

İlk ölçüler iyi gidiyor. Sonra dügâhtan nevaya geçişte mızrap boşlukta kalıyor; hedef çifti ıskalıyor ve bir an iki çiftin arasına düşüyor. Bir sonraki geçişte bu kez fazla ileri gidiyor ve nevanın yanındaki gerdaniyeye de değiyor.

Öğretmen başka bir şeye de dikkat çekiyor. Öğrencinin aşağı vuruşları güçlü ve dolgun, yukarı vuruşları ise zayıf ve incecik. Dört vuruşluk her grup, güçlü zayıf güçlü zayıf diye topallıyor. Bir de geçişlerde önceki çift susmuyor; dügâh, neva çalarken hâlâ çınlamaya devam ediyor ve iki ses birbirine karışıyor.

"Sol el olmayınca iş bitmiyor," diyor öğretmen. "Sağ el şimdi ilk kez yalnız ve bütün hatalarını açıkça duyuyorsun. Sol el geldiğinde bunları ayrı ayrı çözmek için vaktin olmayacak."

Bu derste ne olacak

Önce açık tellerle çalışmanın neden sağ el için en iyi başlangıç olduğuna ve açık tellerin makam perdeleriyle ilişkisine bakacağız. Sonra vuruşun derinliğinin sesi nasıl değiştirdiğini göreceğiz. Ardından bir çiftten ötekine geçişi, mızrabın hedef çifti nasıl bulduğunu ve komşu çiftlere değmeden nasıl kaldığını konuşacağız. Aşağı ve yukarı vuruşları eşitlemeyi çalışacağız. Açık tellerin uzun çınlamasını ve onu susturmanın yollarını ele alacağız. En sonda da tek bam telinin sağ elden istediği farklı dokunuşa bakacağız.

Sıfır noktası

Açık tel, sol elin hiçbir parmağının basmadığı, bütün uzunluğuyla titreşen tel. Akort dersinde her çiftin hangi perdeyi taşıdığı belirlendi; bu derste bu perdeleri yalnızca sağ elle çalıyoruz.

Açık tellerle çalışmanın değeri, sağ eli yalnız bırakması. Sol el bir tele bastığında dikkat iki el arasında bölünüyor ve sağ elin hataları kolayca gözden kaçıyor. Açık tellerle çalışırken ise her ses doğrudan mızrabın vuruşundan geliyor; ses sert, zayıf ya da dengesizse, sorun sağ eldedir.

Bir önceki derste mızrabın nasıl tutulduğunu ve vuruşun bilekten geldiğini gördük. Bu ders, o tutuşu ve vuruşu hareket hâline getiriyor: çiftler arasında gidip gelen, iki yöne de vurabilen ve sesi denetleyen bir sağ el.

Bu dersin sınavı şu: açık tellerle kısa bir düzeni, çiftler arasında ıskalamadan ve komşu çiftlere değmeden, aşağı ve yukarı vuruşları eşit güçte çalarak ve bir çiftten ötekine geçerken önceki sesi gerektiği yerde susturarak çalabiliyor musun?

Mekanizma

Açık teller, açık perdeler

Açık tellerin bir değeri de makam müziğiyle ilgili. Açık teller, makam müziğinin önemli perdelerine akort edildiği için, açık tellerle yapılan her alıştırma kulağı bu perdelere de alıştırıyor.

Makam derslerindeki ezgilerin çoğu dügâha inip orada duracak; neva ve gerdaniye de o yolculukta sık uğranan duraklar. Açık tellerle çalışan bir öğrenci, bu perdelerin seslerini ve aralarındaki dörtlüleri kulağına yerleştiriyor.

Bu yüzden açık tel alıştırmaları, yalnızca teknik bir hazırlık değil. Açık dügâh ile açık neva arasında gidip gelmek, bir dörtlüyü tekrar tekrar duymak ve o aralığı bedende hissetmek demek. Yakında sapta ses arayacak bir kulak için, açık tellerin sesleri sağlam dayanaklar oluyor.

Mızrabın derinliği

Vuruşta mızrabın tele gömülme miktarı, sesin gücünü ve rengini doğrudan belirliyor. Mızrap tele yalnızca ucuyla, yüzeysel olarak değdiğinde ses hafif ve ince çıkıyor. Mızrap tele daha derin girdiğinde, teli daha çok itiyor ve ses daha güçlü ve dolgun çıkıyor.

Derinlik aynı zamanda denetimle ilgili. Çok derin giren bir mızrap telde takılabiliyor ve teli bırakırken bir tıkırtı çıkarabiliyor. Çok yüzeysel değen bir mızrap ise teli yeterince titreştiremiyor ve ses cılız kalıyor. Açılıştaki öğrencinin zayıf yukarı vuruşları, çoğu zaman bu yüzeyselliğin sonucuydu.

Derinliği ayarlamanın bir yolu, parmakların dışında kalan mızrap ucunun uzunluğu. Kısa bir uç daha az esneklik, uzun bir uç daha çok esneklik veriyor; aynı uç uzunluğunda ise derinlik, bileğin mızrabı tele ne kadar yaklaştırdığıyla belirleniyor.

Başlangıç için amaç, her vuruşta aynı derinliği korumak. Aynı derinlikte vurulan ardışık sesler, birbirine yakın güç ve renkte çıkıyor. Derinliği bilinçli olarak değiştirmek ise ileride sesin gücünü ve rengini ayarlamanın bir aracı olacak.

Çiftten çifte geçiş

Açılıştaki öğrenci, çift değiştirirken hedefi ıskalıyordu. Mızrap ya iki çiftin arasındaki boşluğa düşüyor ya da hedef çiftin ötesine geçip bir sonraki çifte de değiyordu.

Çiftler arasındaki geçiş, sağ elin küçük ve kesin bir hareketi. Komşu bir çifte geçerken bilek ve ön kol birlikte, çok küçük bir mesafe kadar kayıyor. Bu mesafe, çiftler arasındaki aralık kadar; ne eksik ne fazla.

Hedefi bulmanın bir yolu, mızrabın bir çiftten ötekine geçerken tellerin yakınında kalması. Mızrap tellerden uzaklaşmadan, bir sonraki çiftin hemen üstünde hazır bekliyor; böylece vuruş anında hedefi bulması kolaylaşıyor. Mızrap tellerden fazla uzaklaştığında, geri dönerken yeri tahmin etmek zorunda kalıyor.

Komşu çiftlere değmemek için mızrabın vuruşu kısa ve denetimli olmalı. Mızrap hedef çifti geçtikten sonra büyük bir yay çizerek devam ettiğinde, bir sonraki çifte de değebiliyor. Vuruşun hedef çiftin hemen ardında durması, bu istenmeyen dokunuşu önlüyor.

Geçişler başlangıçta gözle izleniyor. Zamanla el, çiftler arasındaki mesafeyi bedende öğreniyor ve geçişler gözden bağımsız hâle geliyor. Açık tel alıştırmaları, bu bedensel haritanın kurulduğu zaman.

Aşağı ve yukarı vuruşu eşitlemek

Aynı öğrencinin vuruşları da iki yöne eşit dağılmıyordu. Aşağı vuruş güçlü, yukarı vuruş zayıftı ve her grup topallıyordu.

Bu eşitsizlik, başlangıçta neredeyse herkes için doğal. Aşağı vuruşta bilek ve kol, yerçekiminin de yardımıyla daha rahat hareket ediyor; yukarı vuruş ise daha az alışılmış bir hareket. Ayrıca mızrap yukarı vuruşta tele farklı bir açıyla değiyor ve çoğu zaman daha yüzeysel geçiyor.

Eşitlemek farkı duymakla başlıyor. Aşağı ve yukarı vuruşları sırayla, yavaşça çalıp her birinin sesini dikkatle dinlemek, hangisinin daha güçlü olduğunu ortaya çıkarıyor. Açılıştaki öğrenci, öğretmeni söyleyene kadar bu farkı fark etmemişti.

Ardından zayıf olan vuruşa bilinçli olarak dikkat veriliyor. Yukarı vuruşta mızrabın tele aşağı vuruştaki kadar derin girmesini sağlamak, çoğu zaman farkı büyük ölçüde kapatıyor. Bileğin yukarı hareketini aşağı hareketi kadar kararlı yapmak da yardım ediyor.

Ud çalışında aşağı ve yukarı vuruşlar çoğu zaman düzenli bir sırayla kullanılıyor ve ritmin iskeletini oluşturuyor. Eşit iki vuruş, bu iskeletin sağlam olmasının koşulu. Bir kayıtla aşağı ve yukarı vuruşların sesini karşılaştırmak, kulağın kaçırdığı farkı da gösteriyor.

Çınlamayı susturmak

Geçişlerde bir de geride kalan çiftin sesi kesilmiyordu. Açık teller uzun süre titreşiyor ve bir sonraki ses çalınırken önceki ses de duyuluyor.

Bazen bu çınlama istenen bir şey: bir önceki sesin bir sonrakinin altında devam etmesi, dolgun ve birbirine bağlanan bir ses veriyor. Ama iki sesin birbirine karışması istenmediğinde, önceki sesi susturmak gerekiyor.

Açık bir teli susturmanın bir yolu, sağ elin avucunun ya da parmaklarının kenarını hafifçe tele değdirmek. Bir başka yolu, sol elin bir parmağını hafifçe telin üzerine koymak, ama bastırmadan. Hangisinin kullanılacağı, hangi elin o anda daha serbest olduğuna bağlı.

Susturma, başlangıçta ayrı bir hareket gibi geliyor. Zamanla sağ elin bir sonraki çifte geçerken önceki çifti de kendiliğinden susturduğu akıcı bir harekete dönüşüyor. Açık tellerle bu hareketi erken çalışmak, sol el eklendiğinde temiz bir ses için zemin hazırlıyor.

Tek bam teli

Tek bam teli, çift tellerden farklı bir dokunuş istiyor. Çiftlerde mızrap iki tele birlikte değerken, bam telinde tek bir kalın tele değiyor. Kalın tel daha fazla direnç gösteriyor ve mızrabın ondan geçmesi farklı bir his veriyor.

Bam teline vururken mızrabın tele biraz daha derin girmesi ve vuruşun biraz daha kararlı olması çoğu zaman gerekiyor. Aynı zamanda bam teli kapağın kenarına en yakın tel olduğu için, mızrabın teknenin kenarına ya da kapağa çarpmamasına dikkat etmek gerekiyor.

Bam teli, çift tellerden daha uzun ve daha derin çınlıyor. Bu yüzden susturma burada özellikle önemli. Bam telinin çınlaması öteki seslerin altında uzun süre devam edebiliyor ve istenmediğinde bütün sesi bulanıklaştırabiliyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Tremolo. Ud çalışında bir sesin, mızrabın hızlı aşağı ve yukarı vuruşlarıyla sürekli titreştirilmesi sık kullanılan bir teknik. Bu tremolo, uzun bir sesi sürdürmenin ve ona hareket katmanın bir yolu. Tremolonun temeli, bu dersteki eşit aşağı ve yukarı vuruşlar; eşit olmayan vuruşlarla yapılan bir tremolo dalgalı ve düzensiz duyuluyor. Hızlı tremolo, temel vuruşlar oturduktan sonra çalışılıyor.

Vuruşun yeri ile sesin rengi. Bir önceki derste mızrabın kapağın hangi bölgesine vurduğunun sesin rengini değiştirdiğini gördük. Açık tellerle bu farkı çalışmak kolay: aynı açık teli önce sapa yakın, sonra köprüye yakın bir yerde çalıp aradaki farkı dinlemek, sağ elin ses paletini genişletiyor.

Bırakarak susturmak. Deneyimli çalıcılar, açık tellerin çınlamasını her zaman susturmuyor; bazen bilinçli olarak bir sonraki sesin altında devam etmesine izin veriyor. Hangi sesin çınlayıp hangisinin susturulacağı, bir müzikal karar. Başlangıçta amaç, susturmayı istendiğinde yapabilmek.

Sağ elin ritmi. Ud müziğinde mızrap vuruşları, ritmin iskeletini oluşturuyor. Usul dersinde, vuruşların güçlü ve zayıf zamanlara nasıl yerleşeceği ayrıca ele alınacak. Açık tellerle yapılan eşit vuruş çalışması, bu ritim çalışmasının temeli.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Açık tel çalışması kolaydır, çabuk geçilir. Açık tellerle çalışırken sağ elin bütün hataları açıkça duyuluyor. Bu hataları sol el eklenmeden çözmek, ilerideki bütün çalışmayı kolaylaştırıyor.

Yaygın yanlış: Mızrabın tele ne kadar derin girdiği önemli değildir. Derinlik sesin gücünü ve rengini belirliyor. Çok yüzeysel bir vuruş cılız, çok derin bir vuruş takılan bir ses veriyor.

Yaygın yanlış: Geçişlerde mızrap tellerden uzaklaşabilir. Tellerden uzaklaşan bir mızrap, geri dönerken hedefi tahmin etmek zorunda kalıyor. Tellerin yakınında kalmak, hedefi bulmayı kolaylaştırıyor.

Yaygın yanlış: Yukarı vuruşun aşağı vuruştan zayıf olması doğaldır ve öyle kalır. Başlangıçta doğal olan bu eşitsizlik, bilinçli dikkatle kapatılabiliyor. Eşit iki vuruş, akıcı bir çalışın ve tremolonun temeli.

Yaygın yanlış: Açık teller her zaman çınlamaya bırakılır. Bazen çınlama istenen bir etki, ama iki sesin karışması istenmediğinde önceki sesi susturmak gerekiyor.

Uygulama

Udunu kucağına al, oturuşunu kontrol et ve mızrabı bir önceki dersteki gibi tut. Bu derste sol elin hiçbir tele basmıyor.

Önce derinliği çalış. Açık dügâh çiftine, önce yalnızca mızrabın ucuyla yüzeysel, sonra daha derin, sonra orta bir derinlikte vur. Üç sesi karşılaştır ve dolgun ama takılmayan bir ses veren derinliği bul. Bu derinlikte on kez art arda vur ve seslerin eşit çıkıp çıkmadığını dinle.

Sonra iki yönü karşılaştır. Açık dügâh çiftine yavaş bir tempoda bir aşağı bir yukarı vur. Her iki vuruşun sesini dinle ve hangisinin zayıf olduğunu bul. Zayıf vuruşa derinlik ve kararlılık vererek iki vuruşu eşitlemeye çalış. Bir kayıt alıp dinle.

Sonra geçişleri çalış. Dügâh çiftine dört vuruş, neva çiftine dört vuruş çal ve bu düzeni birkaç kez tekrarla. Geçişte mızrabın tellerin yakınında kalmasına ve komşu çiftlere değmemesine dikkat et. Ardından aynı düzeni dügâh ile aşiran, neva ile gerdaniye arasında dene.

Son olarak susturmayı ekle. Dügâhtan nevaya geçerken dügâhın çınlamasını sağ elinin kenarıyla ya da sol elinin bir parmağıyla sustur. Düzeni önce susturmadan, sonra susturarak çal ve iki hâli karşılaştır. Bam telini de düzene ekle ve ona daha kararlı bir vuruşla, çınlamasını gerektiğinde susturarak çal.

Kilit özet

Açık tellerle çalışmak, sağ eli yalnız bırakarak bütün hatalarını duyulur kılıyor. Açık teller makam müziğinin önemli perdelerine akort edildiği için bu çalışma kulağı dügâh, neva ve gerdaniye gibi perdelere ve aralarındaki dörtlülere de alıştırıyor.

Mızrabın tele ne kadar derin girdiği sesin gücünü ve rengini belirliyor: yüzeysel vuruş cılız, aşırı derin vuruş takılan bir ses veriyor. Başlangıçta amaç, her vuruşta aynı derinliği korumak.

Çiftler arası geçişte mızrap tellerin yakınında kalıyor ve vuruş hedef çiftin hemen ardında duruyor; böylece hedef ıskalanmıyor ve komşu çiftlere dokunulmuyor. Aşağı vuruşun güçlü, yukarı vuruşun zayıf çıkması başlangıçta doğal; yukarı vuruşa derinlik ve kararlılık vermek farkı kapatıyor.

Açık tellerin uzun çınlaması, sağ elin kenarıyla ya da bastırmadan konan bir sol el parmağıyla susturulabiliyor. Tek bam teli daha kararlı bir vuruş ve dikkatli bir susturma istiyor.

Sonraki derse köprü

Açık tellerle sağ el kendi işini öğrendi. Şimdi sol el ilk kez tellere inecek ve perdesiz sapta bir sesin yerini bulmaya çalışacak.

Sol el perdesiz sapta doğru yeri nasıl bulur? Parmak telin üzerinde ne kadar güçle ve tam olarak nereye basmalı, çift tellerin iki telini birlikte bastırmak neden özenli bir parmak ister, ve kulak parmağın bulduğu sesin doğru olup olmadığını nasıl denetler?