Doğal, armonik ve melodik minör

Açılış sahnesi

Önüne bir partisyon konuyor. Donanımda tek bir diyez var: fa.

"Hangi tondayız?" diye soruluyor.

"Sol majör," diyorsun. Doğru cevaplardan biri.

Ama sayfayı çeviriyorsun ve parça mi sesiyle bitiyor. Son akor mi minör. Baştan sona her dört ölçüde bir re diyez arızi işareti var.

Sol majör değilmiş. Mi minörmüş.

Şimdi asıl meseleyi gör: donanım sana yalan söylemedi. Sadece eksik konuştu.

Bir donanım her zaman iki ton gösterir ve hangisi olduğunu söylemez. Bu, notasyonun bilerek boş bıraktığı bir yerdir ve okuyucunun doldurması beklenir.

Bu ders o boşluğu nasıl dolduracağını anlatıyor. Ve bir de neden minörün üç biçimi olduğunu bilmenin okurken gerçekten işe yaradığını.

Bu derste ne olacak

Önce donanım belirsizliğini kuracağız ve bir parçanın majör mü minör mü olduğunu üç işaretle nasıl anlayacağını göreceğiz. Sonra üç minör biçimini okuma açısından ayıracağız. Ardından yükseltilmiş derecelerin neden donanıma yazılmadığına bakacağız. Sonra bir parçanın üç biçimi birlikte kullanmasının neden normal olduğunu göreceğiz. En sonda minörde deşifre için pratik bir refleks kuracağız. Ders bittiğinde bir sayfaya bakıp minör olup olmadığını saniyeler içinde söyleyebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir önceki modülde donanımdan tonu bulmayı çalıştık. Şimdi o yöntemin eksik tarafını tamamlıyoruz.

Her donanım iki tona aittir: bir majör ve onun ilgili minörü. İkisi aynı sesleri kullanır, yalnız merkezleri farklıdır.

Donanım merkezi göstermez. Merkez müziğin içindedir.

Peki nereden anlarsın? Üç işaret var ve üçü birlikte neredeyse hiç yanıltmaz.

Birinci işaret: son ses ve son akor. Bir parça neredeyse her zaman kendi toniğinde biter. Sayfanın sonuna bakmak, en hızlı ve en güvenilir testtir.

İkinci işaret: tekrarlayan arızi işaret. Minör bir parçada yedinci derece kapanış için sürekli yükseltilir ve bu, donanımda olmadığı için her seferinde tek tek yazılır. Sayfada aynı arızi işaretin ısrarla tekrar ettiğini görüyorsan, büyük olasılıkla minördesin ve o işaret sana yedinci dereceyi gösteriyor.

Üçüncü işaret: başlangıç. Parçalar çoğunlukla tonik ya da beşinci derece civarında açılır. İlk birkaç ölçünün nereye yaslandığına bakmak, ilk tahmini verir.

Üçünü birlikte kullandığında hata payı çok küçülür. Ve bu, kâğıda bakıp müziği duymadan yapılabilen bir iştir.

Mekanizma

Yükseltilmiş dereceler neden donanımda değil

Bu soruyu öğrenciler sık sorar ve cevabı sistemi anlamak açısından önemli.

Minör bir tonda yedinci derece her zaman yükseltilmez. Bazı cümlelerde yükseltilir, bazılarında doğal kalır ve ikisi aynı parçada yan yana durabilir.

Donanıma yazılsaydı, yükseltme parça boyunca zorunlu olurdu ve doğal hâli kullanmak istediğin her yerde bir natürel yazman gerekirdi.

Yani bugünkü sistem daha ekonomik: varsayılan olarak doğal minör yazılır, yükseltme gereken yerde tek tek işaretlenir.

Bunun bir yan faydası daha var. Yükseltilmiş yedinci derece her göründüğünde okuyucunun gözüne çarpar ve orada bir kapanışın hazırlandığını haber verir. Yani arızi işaret, aynı zamanda bir yapı sinyalidir.

Üç biçim, okuma açısından

Bir önceki kursta üç biçimin neden var olduğunu öğrenmiştin. Şimdi sayfada nasıl göründüklerine bakalım.

Doğal minör sayfada en sade görünür; donanımın dışına çıkan hiçbir işaret yoktur. Genellikle inen cümlelerde ve kapanış aramayan yerlerde görürsün.

Armonik minör kendini yedinci derecedeki tek arızi işaretle belli eder. Altıncı derece doğal kalır. Bu ikisinin arasında bir buçuk tam seslik geniş bir adım doğar ve kâğıtta da kulakta da hemen tanınır.

Melodik minör çıkan cümlelerde iki arızi işaret gösterir; hem altıncı hem yedinci derece yükselmiştir. İnen cümlelerde klasik uygulamada ikisi de doğal hâline döner.

Okuma refleksi şu: minör bir parçada iki komşu arızi yükseltme görüyorsan melodik, tek bir yükseltme görüyorsan armonik hâldesin.

Bu tek refleks, minör deşifresinde en çok zaman kazandıran şeydir.

Üç biçim aynı parçada yaşar

Şimdi öğrencilerin en çok kafasının karıştığı noktayı netleştirelim.

Bir parça "armonik minörde yazılmış" değildir. Bir parça minör tondadır ve besteci altıncı ile yedinci derecelerin yükseltilip yükseltilmeyeceğine cümle cümle karar verir.

Kararı ne belirler? İki şey.

Birincisi yön. Çıkan bir cümlede yükseltmek akıcı olur; inen bir cümlede doğal bırakmak daha doğal düşer.

İkincisi işlev. Bir kapanışa hazırlanıyorsa yedinci derece yükselir, çünkü dominant akorunun majör olması gerekir. Kapanış yoksa yükseltmeye gerek kalmaz.

Yani üç ad, üç ayrı kutu değil; tek bir esnekliğin öğretim amaçlı üç fotoğrafıdır. Bunu kabul eden öğrenci "hangisini kullanacağım" sorusundan kurtulur ve doğru soruya geçer: bu cümle nereye gidiyor?

Minörde deşifre refleksi

Şimdi pratik bir okuma yöntemi verelim.

Bir: sayfanın sonuna bak. Son ses ve son akor tonu neredeyse kesin söyler. Bu, iki saniyelik bir iştir ve bütün okumayı doğru zemine oturtur.

İki: tekrarlayan arızi işareti bul. Sayfayı hızlıca tarayıp aynı işaretin ısrarla döndüğü yeri gör. O işaret büyük olasılıkla yedinci derecedir ve sana toniği verir.

Üç: o işareti bir varsayılan gibi oku. Minör bir parçada yükseltilmiş yedinci derece o kadar sık geçer ki, onu her seferinde bir sürpriz gibi işlemek okumayı yavaşlatır. Deneyimli okuyucu onu tonun bir parçası sayar ve asıl dikkatini gerçekten beklenmedik işaretlere ayırır.

Dört: yönü izle. Çıkan bir cümlede iki yükseltme görürsen şaşırma; melodik hâldesin ve inişte doğala döneceğini bekle.

Dört adım da bir önceki modüldeki mantığın devamı: donanımı varsayılan küme olarak okumak, minörde biraz daha karmaşık ama aynı beceridir.

Türlere göre değişen alışkanlıklar

Son bir not, çünkü bu ayrım bilinmediğinde kafa karışıklığı yaratır.

Klasik uygulamada melodik minör çıkışta yükseltilir, inişte doğala döner.

Cazda ise melodik minörün çıkan biçimi her iki yönde de kullanılır ve inişte doğala dönme kuralı işlemez; orada o dizi başlı başına bir renk kaynağıdır.

İkisi de doğrudur. Hangisinin geçerli olduğunu belirleyen şey, içinde bulunduğun geleneğin beklentisidir.

Bu, bu kursta defalarca karşımıza çıkan bir örüntünün yeni bir örneği: kuralı öğrenirken hangi geleneğin kuralı olduğunu da öğrenmek gerekir.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Buraya kadarki kısım okuma refleksini kurdu. Şimdi ince tarafa geçelim.

Birincisi: donanım bir bildirimdir, kanıt değildir. Bir parça iki bemolli donanımla yazılıp içeriği hiç si bemol majöre yaslanmıyor olabilir; sol minörde ya da bambaşka bir merkezde durabilir. Deneyimli okuyucu tonu donanımdan tahmin eder, ilk birkaç ölçüden ve son akordan doğrular. Tahmin ile doğrulamayı ayırmayan okuyucu, yanlış çerçeveyle bütün sayfayı okur.

İkincisi: yükseltilmiş yedinci dereceyi bir sürpriz gibi işlemek okumayı yavaşlatır. Minör bir parçada o işaret o kadar sık geçer ki, onu tonun bir parçası saymak gerekir. Deneyimli okuyucu dikkatini gerçekten beklenmedik işaretlere ayırır ve bu, dikkat bütçesini doğru yere harcamaktır.

Üçüncüsü: minör tondaki bir parçayı okurken armoni beklentisi perde beklentisinden önce gelir. Yedinci derecenin yükselip yükselmeyeceğini belirleyen şey melodinin yönü kadar, o anda hangi akorun geldiğidir. Armoniyi takip eden okuyucu, arızi işaretleri görmeden önce tahmin eder ve bu, deşifre hızındaki en ileri seviyedir.

Dördüncüsü: üç biçimin adlandırılması bir öğretim aracıdır, bir sınıflandırma değil. Pek çok gelenekte bu ayrım hiç yapılmaz ve icracı yedinci dereceyi seyre göre alır. Adları bilmek batı partisyonlarını okumak için gereklidir; müziği anlamak için yeterli değildir. İkisini karıştıran öğrenci, kendi geleneğinin esnekliğini bir kural ihlali sanır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Donanım tonu kesin söyler. Söylemez; her donanım bir majör ve onun ilgili minörü olmak üzere iki tona aittir. Hangisi olduğunu son akor, tekrarlayan arızi işaret ve açılış belirler. Donanıma bakıp doğrudan majör varsayan öğrenci, minör parçaların yapısını hiç göremez.

Yaygın yanlış: Bir parça tek bir minör biçimi kullanır. Kullanmaz; üçü aynı parçada yan yana geçer ve besteci her cümlede yöne ve işleve göre karar verir. Üç biçimi üç ayrı kutu sanan öğrenci, "hangisini kullanacağım" sorusuna takılır ve doğru soruyu, yani cümlenin nereye gittiğini hiç sormaz.

Yaygın yanlış: Armonik minördeki geniş aralık bir kusurdur, kaçınılmalıdır. Kaçınılmaz; o aralık armonik minörün kimliğidir ve pek çok gelenekte bilinçli olarak öne çıkarılır. Melodik minör onu yumuşatmak için geliştirilmiştir ama onun yerine geçmez. Bir rengi kusur sanmak, o rengi kullanan bütün repertuvarı yanlış okumaya götürür.

Yaygın yanlış: Melodik minör her zaman inişte doğala döner. Klasik uygulamada döner, cazda dönmez. Aynı dizi iki gelenekte iki farklı kuralla kullanılır ve ikisi de doğrudur. Tek bir kuralı evrensel sanan öğrenci, caz partisyonlarını okurken sürekli hata aradığı hâlde hiçbir hata bulamaz.

Uygulama

Elindeki herhangi bir nota kitabından minör tonda bir parça bul; donanımı olan ve birkaç sayfalık bir şey yeterli.

Çalmadan önce üç bakışı yap ve süre tut.

Birinci bakış: sayfanın sonuna. Son ses ne? Son akor ne?

İkinci bakış: sayfayı hızlıca tara ve tekrarlayan arızi işareti bul. Hangi nota ısrarla yükseltiliyor?

Üçüncü bakış: ilk iki ölçü nereye yaslanıyor?

Üç bakış toplam beş saniyeni almalı. Sonunda tonu söyle.

Şimdi parçayı tara ve iki komşu yükseltmenin birlikte göründüğü yerleri işaretle. Orada melodik hâldesin ve büyük olasılıkla cümle yukarı çıkıyor. Doğru mu?

Bu alıştırmayı beş farklı parçada tekrarladığında minör okuma refleksin kurulmuş olur.

Kilit özet

Her donanım bir majör ve onun ilgili minörü olmak üzere iki tona aittir ve hangisi olduğunu söylemez; merkez müziğin içindedir ve son akor, tekrarlayan arızi işaret ve açılış üçlüsüyle bulunur.

Yükseltilmiş dereceler donanıma yazılmaz çünkü her zaman yükseltilmezler; bu ekonomi, aynı zamanda arızi işareti bir yapı sinyaline dönüştürür ve okuyucuya kapanışın hazırlandığını haber verir.

Okuma refleksi şudur: minör bir parçada tek bir yükseltme armonik, iki komşu yükseltme melodik hâli gösterir ve ikincisi genellikle çıkan cümlelerde görünür.

Bir parça tek bir minör biçimde yazılmaz; üçü yan yana geçer ve karar her cümlede yöne ve işleve göre verilir, çünkü üç ad tek bir esnekliğin öğretim amaçlı üç fotoğrafıdır.

Melodik minörün inişte doğala dönmesi klasik uygulamanın kuralıdır; cazda çıkan biçim her iki yönde kullanılır ve hangisinin geçerli olduğunu içinde bulunduğun gelenek belirler.

Sonraki derse köprü

Gam ve ton tarafını okuma açısından tamamladık.

Bir sonraki modülde akorlara geçiyoruz, yine okuma tarafından: üç sesli akorları sayfada tanımayı ve çevrimlerini bas sesinden okumayı çalışacağız. Bu derste kurduğun "sayfayı çalmadan önce tara" alışkanlığı orada da işin merkezinde olacak.