Basit ve bileşik ölçüler

Açılış sahnesi

Bir öğrenci, solfej sınavına hazırlanırken ölçü işareti altı sekizlik olan bir ezgiyi açıyor. Sınavda ezgiyi söylerken bir yandan eliyle vuruşları göstermesi de istenecek. Öğrenci işareti görüyor ve kolay bir çözüm buluyor: altı sekizlik, altı vuruş demek. Elini her sekizlikte bir kez indirip kaldırarak altıya kadar sayıyor ve söylemeye başlıyor.

İlk ölçüde her şey yolunda. İkinci ölçüde eli ile sesi birbirinden kopmaya başlıyor. Ezginin hızlı yerlerinde eli yetişemiyor, uzun seslerde ise eli boşuna sallanıyor gibi geliyor. Ezgi, sanki bir dansı adım adım sayarak yapmaya çalışan biri gibi, akmadan, parça parça ilerliyor.

Öğretmeni onu durduruyor ve aynı ezgiyi kendisi söylüyor. Eli bu kez yalnızca iki kez hareket ediyor: bir kez aşağı, bir kez yukarı. Her el hareketinin içine üç sekizlik sığıyor. Ezgi birden akmaya başlıyor; uzun sesler el hareketinin içinde doğal bir yere oturuyor, kısa sesler el hareketinin altından hafifçe geçip gidiyor.

"Altı sekizlik, altı vuruş değil," diyor öğretmen. "İki vuruş. Her vuruş üçe bölünüyor."

Bu derste ne olacak

Önce solfejde ritmin ve perdenin iki ayrı katman olarak nasıl birlikte okunacağına bakacağız ve bunun için katmanları önce ayrı ayrı, sonra birlikte çalışan bir yöntemi göreceğiz. Sonra ölçü işaretinden vuruş birimini çıkarmayı, basit ve bileşik ölçüleri sayfada ayırt etmeyi çalışacağız. Ardından şef işaretlerini, yani vuruşları elle göstermenin temel biçimlerini öğreneceğiz. Kirişlerin sayfada vuruşları nasıl gösterdiğini konuşacağız. En sonda da uzun sesleri tam süresince tutmanın ve okuma temposunu seçmenin inceliklerine geçeceğiz.

Sıfır noktası

Buraya kadar solfejin perde yanını çalıştık: hareketli do ile dereceleri, adımları, sıçramaları, majör ve minör merkezleri. Ama bir ezgi, perdelerin yanında sürelerden de oluşuyor. Sayfadaki her nota hem bir hece hem de bir süre taşıyor.

Müziğin Temelleri kursunda ölçünün, vuruşun ve tempo kavramlarının ne olduğu anlatılmıştı. Ritim Temelleri kursunda da basit ve bileşik ölçülerin kulakla ve bedenle nasıl ayırt edileceği çalışılmıştı. Bu derste aynı bilgiyi solfejin işine koşuyoruz: sayfadaki bir ezgiyi hem doğru perdede hem doğru zamanda söylemek.

Vuruşun içi ya iki eşit parçaya ya da üç eşit parçaya ayrılıyor; ilki basit, ikincisi bileşik ölçünün imzası. Bu ayrım, bir ezgiyi okurken nerede nefes alınacağından, hangi sesin nasıl vurgulanacağına kadar pek çok şeyi belirliyor.

Bu dersin sınavı şu: ölçü işaretine bakıp vuruş birimini söyleyebiliyor, ezgiyi söylerken vuruşları doğru şef işaretiyle gösterebiliyor ve uzun sesleri tam süreleri boyunca tutabiliyor musun?

Mekanizma

Katmanları ayırıp birleştirmek

Bir ezgiyi okurken aynı anda iki şey yapılıyor: her notanın hecesini ve perdesini bulmak ve her notayı doğru süre boyunca tutmak. Başlangıçta bu iki işi birlikte yapmak zor. Dikkat perdeye gittiğinde ritim bozuluyor, ritme gittiğinde perde kayıyor.

Bu yüzden solfej öğretiminde yaygın bir yöntem, katmanları önce ayrı ayrı çalışmak. İlk geçişte yalnızca ritim okunuyor: perdeye bakılmadan, her nota tek bir ses üzerinde ya da tek bir heceyle, doğru süresiyle söyleniyor. Bu geçiş, ezginin zaman içindeki şeklini ortaya çıkarıyor.

Ardından perdeler ritimden bağımsız okunuyor: hecelerle, her notaya eşit ve rahat bir süre vererek. Bu geçiş, ezginin tonun içindeki yolunu ortaya çıkarıyor. Sıçramalar, yarım adımlar ve yükseltilmiş dereceler bu geçişte ayrıca görülüyor.

Son geçişte iki katman birleştiriliyor. Ezginin zaman şekli ve perde yolu artık tanıdık olduğu için, birlikte okunmaları daha kolay. Zamanla bu üç geçiş kısalıyor ve sonunda ezgi ilk bakışta birlikte okunabiliyor; ama zor bir ezgide bu ayrıştırma her düzeyde işe yarıyor.

Ölçü işaretinden vuruş birimine

Açılıştaki öğrencinin hatası, ölçü işaretindeki üst sayıyı her zaman vuruş sayısı sanmasıydı. Bu, basit ölçüler için doğru, ama bileşik ölçüler için değil.

Basit ölçülerde üst sayı vuruş sayısını, alt sayı vuruş birimini gösteriyor. Alt sayısı dört olan bu ölçülerde vuruş birimi dörtlük nota; her vuruşun içine iki sekizlik sığıyor.

Bileşik ölçülerde ise üst sayı vuruşları değil, vuruşların bölümlerini gösteriyor. Altı sekizlik ölçüde altı sekizlik var, ama bunlar üçerli iki grup oluşturuyor: iki vuruş, her biri noktalı bir dörtlük. Dokuz sekizlikte üç vuruş, on iki sekizlikte dört vuruş var. Vuruş birimi noktalı dörtlük ve her vuruş üç sekizliğe bölünüyor.

Pratik bir kural: ölçü işaretinin üst sayısı altı, dokuz ya da on iki ise ve alt sayı sekiz ise, ölçü büyük olasılıkla bileşik. Vuruş sayısını bulmak için üst sayı üçe bölünüyor. Bu kural her durumu kapsamıyor; çok yavaş bir tempoda altı sekizlik, her sekizliği bir vuruş gibi sayarak da okunabiliyor. Ama başlangıç düzeyindeki ezgilerin çoğunda bu kural doğru sonuç veriyor.

Şef işaretleri

Solfejde vuruşları göstermenin yaygın bir yolu, ezgiyi söylerken bir eliyle vuruşları havada çizmek. Bu el hareketleri, orkestra ve koro şeflerinin kullandığı temel şekillerle aynı ve her ölçü türünün kendine özgü bir şekli var.

İki vuruşlu bir ölçüde el önce aşağı iniyor, sonra yukarı çıkıyor. Üç vuruşlu bir ölçüde el aşağı iniyor, sonra dışarı doğru yana gidiyor, sonra yukarı çıkıyor. Dört vuruşlu bir ölçüde el aşağı iniyor, sonra içeri doğru gövdenin önüne, ardından dışarı doğru yana, sonra yukarı çıkıyor. Bütün şekillerde ölçünün ilk vuruşu aşağı inen harekete, son vuruşu yukarı çıkan harekete denk geliyor.

Bu şekiller, ölçünün iç yapısını görünür kılıyor. Aşağı inen ilk vuruş ölçünün en güçlü yeri; yukarı çıkan son vuruş bir sonraki ölçüye hazırlık. Ezgiyi söylerken elin nerede olduğuna bakmak, ezgideki bir notanın ölçünün hangi noktasına düştüğünü hemen gösteriyor.

Bileşik ölçülerde şef işareti vuruşları gösteriyor, bölümleri değil. Açılıştaki öğretmenin yaptığı buydu: altı sekizlik ölçüyü iki vuruşlu şekille, aşağı ve yukarı, gösteriyor ve her el hareketinin içine üç sekizliği sığdırıyordu. El hareketi yavaş ve yuvarlak; üç sekizlik o hareketin içinde akıyor.

Kirişler vuruşu gösterir

Sayfada basit ve bileşik ölçüyü ayırt etmenin görsel bir ipucu da var: kirişler. Kısa notaları birbirine bağlayan yatay çizgiler, çoğu zaman bir vuruşun içindeki notaları bir arada tutacak biçimde yazılıyor.

Basit ölçüde sekizlikler genellikle ikişer ikişer kirişleniyor; her kiriş grubu bir dörtlük vuruşa denk geliyor. Bileşik ölçüde ise sekizlikler üçer üçer kirişleniyor; her kiriş grubu bir noktalı dörtlük vuruşa denk geliyor.

Bu görsel düzen, okumayı kolaylaştırıyor. Göz, tek tek notaları değil kiriş gruplarını vuruş olarak algılıyor. Açılıştaki öğrenci sayfaya daha dikkatle baksaydı, sekizliklerin üçer üçer bağlandığını ve her grubun tek bir el hareketine karşılık geldiğini görebilirdi.

Kirişler aynı zamanda vuruşun nerede başladığını gösteriyor. Bir kiriş grubunun ilk notası, çoğu zaman vuruşun başına düşüyor. Okurken her kiriş grubunun ilk notasını elin yeni bir vuruş hareketine başladığı ana denk getirmek, ritmin doğru yerleşmesini sağlıyor.

Uzun sesleri tam tutmak

Solfejde en sık görülen ritim hatalarından biri, uzun sesleri kısa kesmek. Söyleyen kişi, bir sonraki notanın perdesini düşünürken uzun sesi erken bırakıyor ve arada istenmeyen bir boşluk kalıyor.

Uzun bir ses, ardından gelen nota başlayana dek sürüyor. Yarım nota iki vuruş boyunca, noktalı yarım nota üç vuruş boyunca tutuluyor. Şef işareti burada bir ölçü veriyor: uzun ses, el onun süresi boyunca hareket ederken tutuluyor ve ancak bir sonraki notanın vuruşunda bırakılıyor.

Bileşik ölçülerde uzun sesler çoğu zaman noktalı notalarla yazılıyor. Noktalı bir dörtlük, bir vuruşun tamamını kaplıyor; noktalı bir yarım nota iki vuruşu. Bu noktaları gözden kaçırmak, bileşik ölçüde sesleri bir sekizlik eksik tutmaya yol açıyor.

Uzun sesleri tam tutmanın bir yararı da perdeyle ilgili. Uzun bir ses, derece hissini kontrol etmek için bir fırsat. Ses tutulurken, söyleyen kişi onun tonun içindeki yerini dinleyebiliyor ve gerekiyorsa küçük bir düzeltme yapabiliyor.

Okuma temposunu seçmek

Bir ezgiyi okumaya başlamadan önce bir tempo seçmek gerekiyor. Solfejde bu tempo, ezginin en zor yerini rahatça okuyabilecek kadar yavaş olmalı. Kolay başlangıçta hızlı bir tempo seçip zor bir yerde yavaşlamak, ritmi bozuyor.

Bileşik ölçüde tempo seçerken vuruş birimine dikkat etmek gerekiyor. Altı sekizlik bir ezgide tempo, sekizliklerin değil noktalı dörtlüklerin hızı olarak düşünülüyor. Sekizlikleri tek tek sayarak seçilen bir tempo, çoğu zaman ezginin karakterine göre fazla yavaş ve parçalı kalıyor; açılıştaki öğrencinin ezgisi gibi.

Tempoyu kurmanın bir yolu, okumaya başlamadan önce bir ölçü boyunca şef işaretini yapmak ve vuruşları içinden saymak. Bu hazırlık ölçüsü, ezgiye doğru hızla ve doğru vuruş hissiyle girmeyi sağlıyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Aynı ezgi, iki ölçü. Altı sekizlik süreyi kaplayan bir ölçü, üç vuruşlu bir basit ölçü olarak da, iki vuruşlu bir bileşik ölçü olarak da yazılabiliyor. İki yazım farklı bir vuruş düzeni öneriyor: birinde üç eşit dörtlük, ötekinde iki noktalı dörtlük. Söylerken bu farkı hissettirmek, ezginin karakterini değiştiriyor. Müziğin Temelleri kursundaki üç dörtlük ile altı sekizlik ayrımı, solfejde bu vurgu farkıyla duyuluyor.

Şef işaretinin büyüklüğü. Şef işaretinin büyüklüğü de bir bilgi taşıyabiliyor. Yumuşak bir bölümde küçük, güçlü bir bölümde daha büyük bir el hareketi, ezginin dinamiğini de gösteriyor. Solfejde bu, söyleyen kişinin kendi ses gücünü izlemesine yardım ediyor.

Yavaş bileşik ölçüler. Çok yavaş bir tempodaki bileşik ölçüde, vuruş birimi olarak noktalı dörtlüğü izlemek zorlaşabiliyor. Bu durumda her sekizliği ayrı bir vuruş gibi göstermek daha rahat olabiliyor. Bu bir kural değişikliği değil, tempoya göre yapılan bir seçim; hangi birimin izleneceğine ezginin hızı karar veriyor.

Eksik ölçüyle başlayan ezgiler. Birçok ezgi, ölçünün başından değil son vuruşundan ya da bir bölümünden başlıyor. Bu durumda hazırlık ölçüsü, eksik ölçünün hangi vuruşta başladığını hesaba katarak yapılıyor; şef işareti ezginin ilk notasını doğru el hareketine denk getiriyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Ölçü işaretinin üst sayısı her zaman vuruş sayısıdır. Bu yalnızca basit ölçülerde doğru. Bileşik ölçülerde üst sayı vuruşların bölümlerini gösteriyor; altı sekizlikte iki, dokuz sekizlikte üç, on iki sekizlikte dört vuruş var.

Yaygın yanlış: Perde ve ritim her zaman birlikte çalışılmalıdır. Zor bir ezgide katmanları önce ayrı ayrı çalışmak, sonra birleştirmek çok daha verimli. Ritmi ve perdeyi ayrı ayrı tanımak, birleştirmeyi kolaylaştırıyor.

Yaygın yanlış: Uzun seslerin sonu önemli değildir. Uzun bir ses, bir sonraki notanın başladığı ana kadar tutuluyor. Erken bırakılan bir ses, ritmi bozuyor ve ezgide istenmeyen bir boşluk yaratıyor.

Yaygın yanlış: Şef işareti yalnızca şefler içindir. Vuruşları elle göstermek, solfejde ritmi bedende tutmanın ve bir notanın ölçüdeki yerini görmenin güçlü bir aracı.

Yaygın yanlış: Bileşik ölçüde tempo, sekizliklere göre seçilir. Bileşik ölçüde tempo, vuruş birimi olan noktalı dörtlüklere göre düşünülüyor. Sekizliklere göre seçilen tempo ezgiyi parçalı ve yavaş bırakıyor.

Uygulama

İki kısa ezgi bul ya da kendin yaz: biri basit ölçüde, örneğin dört dörtlükte, öteki bileşik ölçüde, örneğin altı sekizlikte. İkisini de hareketli do ile okuyacaksın; minör olan varsa la tabanlı.

Önce her ezginin ölçü işaretine bak ve vuruş sayısını ve vuruş birimini yaz. Ardından sayfadaki kirişlere bak: sekizlikler ikişer mi, üçer mi bağlanmış? Kiriş gruplarının vuruşlara nasıl karşılık geldiğini işaretle.

Sonra şef işaretlerini ezgisiz çalış. Dört vuruşlu şekli ve iki vuruşlu şekli, bir metronom eşliğinde birkaç ölçü boyunca yap. İki vuruşlu şekli yaparken her el hareketinin içinde üç sekizliği içinden say.

Ardından her ezgiyi üç geçişle oku. İlk geçişte yalnızca ritmi, tek bir ses üzerinde, şef işaretiyle birlikte söyle. İkinci geçişte heceleri ve perdeleri ritimden bağımsız, eşit sürelerle söyle. Son geçişte ikisini birleştir: hecelerle, doğru ritimde ve şef işaretiyle.

Son olarak birleştirilmiş okumayı kaydet ve dinle. Uzun sesleri tam süreleri boyunca tuttun mu? Bileşik ölçüdeki noktalı notaları doğru uzunlukta söyledin mi? Tempo, ezginin en zor yerinde de korunabildi mi? Her soru için bir satır not al.

Kilit özet

Solfejde bir ezgi iki katmandan oluşuyor: perde ve süre. Zor bir ezgide bu katmanları önce ayrı ayrı, yalnızca ritim ve yalnızca perde olarak çalışmak, sonra birleştirmek okumayı kolaylaştırıyor.

Basit ölçülerde üst sayı vuruş sayısını, alt sayı vuruş birimini gösteriyor ve her vuruş ikiye bölünüyor. Bileşik ölçülerde üst sayı vuruşların bölümlerini gösteriyor; vuruş birimi noktalı dörtlük ve her vuruş üçe bölünüyor. Altı, dokuz ve on iki sekizlik, sırasıyla iki, üç ve dört vuruş taşıyor.

Şef işaretleri vuruşları elle gösteriyor; her şekilde ilk vuruş aşağı, son vuruş yukarı. Bileşik ölçüde el vuruşları gösteriyor, bölümleri değil. Kirişler de sayfada vuruşları gösteriyor: basit ölçüde ikişer, bileşik ölçüde üçer sekizlik.

Uzun sesler kesintisiz tutuluyor ve derece hissini kontrol etmek için bir fırsat sunuyor. Okuma temposu, ezginin en zor yerine göre ve bileşik ölçüde noktalı dörtlüklere göre seçiliyor; bir hazırlık ölçüsü ezgiye doğru girişi sağlıyor.

Sonraki derse köprü

Bu dersin ezgilerinde vuruşlar düzenli bölünüyordu: basit ölçüde ikiye, bileşik ölçüde üçe. Sesler çoğu zaman vuruşların başına ve bölümlerine düşüyordu.

Ama ezgiler bu düzeni her zaman izlemiyor. Noktalı bir ritim vuruşun içini eşit olmayan parçalara nasıl böler, basit ölçünün içine giren bir üçleme söylerken nasıl hissedilir, ve vuruşun başı yerine arasına düşen bir sesin, yani senkopun, yeri şef işaretiyle nasıl bulunur?