Majör ve minör tonalitelerde solfej

Açılış sahnesi

Bir öğrenci, hareketli do ile majör ezgileri artık rahat okuyor. Öğretmeni ona yeni bir sayfa veriyor. Donanımda hiçbir işaret yok; öğrenci ezginin do majörde olduğunu düşünüp "do"yu toniğe koyuyor ve okumaya başlıyor.

Ezgi "la"dan başlıyor, bir süre dolaşıyor ve sonunda yine "la"ya iniyor. Arada bir yerde sayfada bir diyez beliriyor ve öğrenci onu nasıl söyleyeceğini bilemiyor. Ezgiyi bitirdiğinde bir şey tuhaf geliyor: son ses bir durak gibi değil, yarım kalmış bir soru gibi duruyor.

Öğretmen, ezginin ilk ve son sesine dikkat çekiyor ve sayfadaki diyezi gösteriyor. "Bu ezgi do majörde değil. Aynı işaretleri paylaşan minör tonda. Merkezi 'la'. Diyez de o merkezin hemen altındaki sesi yükseltiyor."

Öğrenci ezgiyi baştan, bu kez "la"yı merkez alarak okuyor. Aynı heceleri söylüyor, ama bu sefer ezginin sonundaki "la" bir soru değil, bir varış. Diyezli sesi de artık biliyor: onu "si" diye söylüyor ve "la"ya doğru güçlü bir çekimle yükseldiğini hissediyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu kursun minör tonlarda hangi hece düzenini kullanacağını ve bunun gerekçesini belirleyeceğiz. Sonra minör tonun merkezini içinde tutmayı, yani "la"yı toniğe yerleştirmeyi çalışacağız. Ardından minörün yükseltilmiş yedinci derecesini, "si" hecesini ve getirdiği yeni çekimi ele alacağız. Minörün yükselen biçiminde değişen altıncı dereceyi ve inerken geri dönen dereceleri konuşacağız. En sonda da bir sayfanın majör mü minör mü olduğunu okumaya başlamadan anlamanın ipuçlarına ve iki ton arasında geçişlere bakacağız.

Sıfır noktası

Bu kursun ilk dersinde hareketli do'nun minör tonlar için iki geleneği olduğunu görmüştük: minör toniğin "la" olarak söylendiği la tabanlı minör ve toniğin yine "do" olarak söylendiği do tabanlı minör.

Bu kurs la tabanlı minörü kullanıyor ve bu seçim, kursun önceki derslerinde kurulan becerilere dayanıyor.

La tabanlı minörde bir minör ton, aynı işaretleri paylaşan majör tonla tam olarak aynı heceleri kullanıyor. Majör tonda "do, re, mi, fa, sol, la, ti" diye öğrenilen heceler, minörde de aynen geçerli; yalnızca merkez değişiyor. Yarım adımların yeri de değişmiyor: majörde hangi hece çiftleri dar söyleniyorsa minörde de onlar dar.

Üstelik doğal minör hiçbir değiştirilmiş hece gerektirmiyor. Değiştirilmiş heceler yalnızca minörün yükseltilmiş derecelerinde ortaya çıkıyor.

La tabanlı minör ayrıca el işaretleriyle birlikte kullanılan birçok koro ve okul eğitimi geleneğinde yerleşik.

Do tabanlı minörün de güçlü yanları var ve onu kullanan eğitimciler bu yanları öne çıkarıyor: toniğin her tonda "do" kalması ve aynı merkezli majör ile minörün doğrudan karşılaştırılabilmesi. Bu iki yaklaşım arasındaki seçim bir doğru yanlış meselesi değil, bir tutarlılık meselesi. Bu kursta bundan sonra minör tonların hepsi la tabanlı söyleniyor.

Bu dersin sınavı şu: işaretsiz ya da işaretli bir sayfaya bakıp ezginin merkezini bulabiliyor, minör ezgiyi "la"yı merkez alarak okuyabiliyor ve yükseltilmiş dereceleri doğru hecelerle söyleyebiliyor musun?

Mekanizma

Merkezi "la"ya taşımak

La tabanlı minörde ezginin heceleri değişmiyor, ama ezginin ağırlık merkezi değişiyor. Majörde her şeyin döndüğü yer "do" iken, minörde bu yer "la".

Bu değişiklik, derece hissinin yeniden kurulmasını gerektiriyor. Majörde "la" bir ara durak, çoğu zaman "sol"a inme eğilimi taşıyan bir sesti. Minörde "la" merkez; ezginin döndüğü, kapandığı, dinlendiği yer. Açılıştaki öğrencinin yaşadığı tuhaflık buydu: son "la"yı majörün gözüyle duyduğunda bir soru gibi, minörün gözüyle duyduğunda bir varış gibi geliyordu.

Merkezi taşımayı çalışmanın yolu yine dron. Önceki derslerde toniği çalan dron, minörde "la"yı çalıyor. "La"nın üzerinde söylenen her hece, bu yeni merkeze göre bir ilişki kuruyor. "Do", minörde tonun üçüncü derecesi ve majörden farklı olarak "la" ile küçük bir üçlü oluşturuyor; minörün rengini taşıyan ses bu.

Minörün iskeleti de değişiyor. Majörde tonik akorunun iskeleti "do, mi, sol" idi; minörde "la, do, mi". Sıçramaları bulmak için kullanılan dayanaklar artık bu üç ses. Bir önceki derste öğrenilen iskelet yöntemi aynen işliyor, yalnızca iskeletin yeri değişiyor.

Yükseltilmiş yedinci: "si"

Minörün doğal biçiminde, toniğin hemen altındaki ses "sol". "Sol" ile "la" arasında bir tam adım var ve bu uzaklık, majördeki "ti-do" yarım adımı kadar güçlü bir çekim yaratmıyor. Bu yüzden minör müzikte bu ses çoğu zaman bir yarım ses yükseltiliyor.

Yükseltilen bu ses sayfada bir diyez ya da bir düzeltme işaretiyle görünüyor. Açılıştaki öğrencinin bilemediği işaret buydu. Hareketli do'da bu sesin kendine ait bir hecesi var: "si".

Hareketli do'da yedinci derecenin neden "ti" olarak söylendiğini ikinci derste görmüştük. "Si" hecesinin boşta kalması, onu bu iş için kullanılabilir kılıyor: yükseltilmiş "sol" artık "si". Böylece hece, sesin yükseltildiğini de gösteriyor.

"Si", "la"nın hemen altında bir yarım adım uzaklıkta duruyor ve majördeki "ti" gibi toniğe güçlü bir çekimle yükseliyor. Açılıştaki öğrenci bunu hissetmişti. "Si"yi söylerken, onu "sol"dan belirgin biçimde yüksek ve "la"ya yapışık söylemek gerekiyor; "sol" gibi söylenen bir "si", çekimini kaybediyor.

Yükseltilmiş yedinci, minörün armonik biçimi denen yapıda sürekli kullanılıyor. Bu biçimde "fa" ile "si" arasında alışılmadık genişlikte bir adım açılıyor: bir artık ikili. Bu adım, söylerken en çok dikkat isteyen hareketlerden biri. Kulağa bir adımdan çok küçük bir sıçrama gibi geliyor ve dar söylendiğinde "si" yerine "sol"a yakın bir yere düşülüyor.

Yükselirken "fi", inerken geri dönüş

Minörün bir de yükselen ezgilerde kullanılan melodik biçimi var. Bu biçimde yedinci derecenin yanında altıncı derece de bir yarım ses yükseltiliyor. Böylece "fa" ile "si" arasındaki geniş adım ortadan kalkıyor ve ezgi toniğe düzgün adımlarla yükselebiliyor.

Yükseltilen altıncı derecenin hecesi "fi". Yükselen melodik minör, la tabanlı hecelerle "la, ti, do, re, mi, fi, si, la" olarak söyleniyor. Son dört ses, majördeki "sol, la, ti, do" ile aynı adım düzenini taşıyor; bu yüzden tanıdık bir yükseliş gibi duyuluyor.

Melodik minörün inen biçimi ise çoğu zaman doğal minöre dönüyor: "la, sol, fa, mi, re, do, ti, la". Yükseltilmiş dereceler, ezgi aşağı inerken yerini doğal hâllerine bırakıyor. Solfejde bu, iniş sırasında "si" ve "fi" yerine "sol" ve "fa" söylemek demek.

Bu dönüşüm, sayfada genellikle değiştirici işaretlerin bir ölçü içinde eklenip kaldırılmasıyla görünüyor. Okurken bir sesin önündeki işarete dikkat etmek ve heceyi ona göre seçmek gerekiyor: işaretli "fa" ve "sol" yükselişte "fi" ve "si", işaretsiz hâlleri inişte "fa" ve "sol".

Bu üç biçimin kuramsal ayrıntıları, Temel Müzik Teorisi ve Nota Okuma kursunda okuma açısından ele alınıyor. Burada önemli olan, her biçimin hangi heceyle söyleneceğini bilmek ve yükseltilmiş seslerin çekimini duymak.

Majör mü minör mü?

Açılıştaki öğrencinin ilk hatası, donanıma bakıp ezgiyi majör sanmasıydı. Aynı donanım, bir majör ve bir minör tonu paylaşıyor. Bir sayfanın hangisinde olduğunu anlamak için donanımın ötesine bakmak gerekiyor.

En hızlı ipucu ezginin son sesi. Ezgiler çoğu zaman tonikte bitiyor. Son ses "do" ise ezgi büyük olasılıkla majör, "la" ise minör. İlk ses ve ilk ölçünün iskeleti de ipucu veriyor: "do, mi, sol" ile açılan bir ezgi majöre, "la, do, mi" ile açılan bir ezgi minöre işaret ediyor.

Güçlü bir başka ipucu yükseltilmiş yedinci. Donanımda olmayan bir diyez ya da düzeltme işareti ezgi boyunca "sol"u tekrar tekrar yükseltiyorsa, bu çoğu zaman minörün "si"si. Açılıştaki öğrencinin sayfasındaki tek diyez, ezginin minör olduğunu gösteren en açık işaretti.

Bu ipuçları, okumaya başlamadan önce birkaç saniyelik bir bakışla toplanabiliyor. Sayfanın ilk ve son ölçüsüne, ezgi boyunca beliren değiştirici işaretlere bakmak, hangi merkezle okunacağına karar vermeyi sağlıyor. Bir sonraki derslerde çalışılacak ön hazırlıksız okumanın ilk adımlarından biri bu bakış.

Majörden minöre, minörden majöre

Bazı ezgiler bir tondan ötekine geçiyor. La tabanlı minörün kolaylığı, aynı işaretleri paylaşan majör ile minör arasındaki geçişlerde ortaya çıkıyor.

Aynı işaretli majörden minöre geçen bir ezgide heceler değişmiyor; yalnızca merkez "do"dan "la"ya kayıyor. Söyleyen kişi, aynı hecelerle devam ederken ağırlık merkezinin yer değiştirdiğini hissediyor. Bu tür geçişler, la tabanlı minörde neredeyse görünmez biçimde okunabiliyor.

Aynı merkezi paylaşan majör ile minör arasındaki geçişler ise la tabanlı minörde daha çok dikkat istiyor. Bir ezgi aynı toniğin majöründen minörüne geçtiğinde, la tabanlı sistemde tonik "do"dan "la"ya yeniden adlandırılıyor. Do tabanlı minörün bu durumda daha rahat olduğu yer burası; bu kursun tercihi bu zorluğu kabul ediyor.

Bu yüzden bir ton değişikliğini fark etmek, solfejde bir yeniden adlandırma anı. Söyleyen kişi, yeni merkezi bulduğu noktada heceleri yeni merkeze göre yeniden kuruyor. Bu an genellikle bir dinlenme ya da bir cümle sonu; okurken bu noktaları önceden işaretlemek, geçişi kolaylaştırıyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Minörün başka biçimleri. Bazı ezgiler minörün öteki biçimlerini ya da eski dizileri kullanıyor. La tabanlı hecelerle bu diziler de okunabiliyor: örneğin altıncı derecesi yükseltilmiş ama yedincisi doğal bir dizi, "fi" ile birlikte "sol"u kullanıyor. Hecelerin esnekliği, sayfadaki her değişikliği ayrı bir heceyle göstermeyi mümkün kılıyor.

Değiştirilmiş hecelerin öteki üyeleri. "Fi" ve "si" yükseltilmiş hecelerin yalnızca ikisi. Tonun başka sesleri yükseltildiğinde ya da alçaltıldığında da ayrı heceler kullanılıyor. Başlangıç aşamasında yalnızca minörün gerektirdiği "fi" ve "si" kullanılıyor; öteki heceler, kromatik seslerin daha sık çıktığı ileri çalışmalarda karşılaşılacak şeyler.

Minörün son akoru. Bazı minör eserler, beklenmedik biçimde majör bir akorla bitiyor. Bu, minör toniğin üçüncüsünün son akorda yükseltilmesi demek. La tabanlı hecelerle bu ses "di" oluyor. Böyle bir son, minörün karanlığından ani bir aydınlığa geçiş gibi duyuluyor.

Tercihi değiştirmek. Bir öğrenci ileride do tabanlı minörü kullanan bir öğretmenle ya da bir koroyla karşılaşabilir. Bu kursta la tabanlı minörle kurulan derece hissi, öteki sisteme geçişi zorlaştırmıyor; önemli olan her iki sistemde de merkezi ve dereceleri hissedebilmek. Hecelerin adı değişse de kurulan kulak aynı kalıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Donanım tonu tek başına belirler. Aynı donanım bir majör ve bir minör tonu paylaşıyor. Son ses, ilk ölçünün iskeleti ve yükseltilmiş yedinci, hangisinin söz konusu olduğunu gösteriyor.

Yaygın yanlış: La tabanlı minörde heceler değiştiği için yeniden öğrenmek gerekir. La tabanlı minör, aynı işaretli majörün hecelerini aynen kullanıyor. Değişen heceler değil, ağırlık merkezi.

Yaygın yanlış: Yükseltilmiş yedinci, "sol" hecesiyle söylenebilir. Yükseltilmiş yedincinin hecesi "si". Onu "sol" gibi söylemek, hem sesi yanlış yere koyuyor hem de toniğe olan çekimini kaybettiriyor.

Yaygın yanlış: Melodik minör aşağı inerken de yükseltilmiş kalır. Melodik minörün inen biçimi çoğu zaman doğal minöre dönüyor. Sayfadaki işaretler bu dönüşümü gösteriyor ve inişte "fa" ile "sol" söyleniyor.

Yaygın yanlış: La tabanlı ile do tabanlı minörden biri yanlıştır. İkisi de yerleşik gelenekler ve her biri farklı bir kolaylık sağlıyor. Önemli olan, bir sistemi tutarlı biçimde kullanmak.

Uygulama

Bir dron hazırla ve bir minör tonun toniğini seç. Bu alıştırmada minör tonlar la tabanlı söyleniyor: dron "la"yı çalıyor.

Önce dronun üzerinde doğal minör diziyi yavaşça söyle: "la, ti, do, re, mi, fa, sol, la". Her derecede kısa bir durak yap ve "la"ya göre ilişkisini dinle. "Do"nun "la" ile kurduğu küçük üçlüye ve "sol"un "la"nın altında bıraktığı tam adıma özellikle dikkat et.

Ardından yükseltilmiş yedinciyi çalış. Dronun üzerinde "sol, la" ve "si, la" hareketlerini art arda söyle. "Si"nin "sol"dan ne kadar yüksek ve "la"ya ne kadar yakın olduğunu hisset. Sonra armonik minör diziyi söyle ve "fa"dan "si"ye açılan geniş adımı birkaç kez ayrı olarak yinele.

Sonra melodik minörü çalış. Yükselirken "la, ti, do, re, mi, fi, si, la", inerken "la, sol, fa, mi, re, do, ti, la" söyle. İki yönde hangi hecelerin değiştiğini fark et.

Son olarak bir solfej kitabından ya da kendi yazdığın birkaç kısa ezgiyi seç. Okumaya başlamadan önce her birinin son sesine, ilk ölçüsüne ve değiştirici işaretlerine bak ve majör mü minör mü olduğuna karar ver. Kararını yazdıktan sonra ezgiyi uygun merkezle söyle ve kararının doğru olup olmadığını dinleyerek sına.

Kilit özet

Bu kurs minör tonlarda la tabanlı hece düzenini kullanıyor. Bu düzende minör ton, aynı işaretli majörün hecelerini aynen kullanıyor; değişen yalnızca ağırlık merkezi: "do" yerine "la". Doğal minör hiçbir değiştirilmiş hece gerektirmiyor. Do tabanlı minörün de güçlü yanları var; seçim bir tutarlılık meselesi.

Minörde merkez "la" ve iskelet "la, do, mi". Dron "la"yı çalarak yeni merkezi duyuruyor; "do", "la" ile küçük bir üçlü kurarak minörün rengini taşıyor.

Yükseltilmiş yedinci "si" hecesiyle söyleniyor ve toniğe güçlü bir çekimle yükseliyor; armonik minörde "fa" ile "si" arasında geniş bir adım açılıyor. Yükselen melodik minörde altıncı derece de "fi" oluyor; inişte dereceler doğal hâllerine dönüyor.

Bir sayfanın majör mü minör mü olduğu son sesten, ilk ölçünün iskeletinden ve yükseltilmiş yedinciden anlaşılıyor. Aynı işaretli tonlar arasındaki geçişlerde heceler değişmiyor; aynı merkezli tonlar arasındaki geçişlerde ise tonik yeniden adlandırılıyor.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar hecelerin perdesini konuştuk: hangi sesin hangi dereceye ait olduğunu, hangi yükseltmenin hangi heceyle söylendiğini. Ama bir ezgi yalnızca perdelerden oluşmuyor; her ses bir süre boyunca tutuluyor ve bir düzen içinde ilerliyor.

Solfejde ritim nasıl okunur? Vuruşların ikiye bölündüğü basit ölçüler ile üçe bölündüğü bileşik ölçüler arasındaki fark söylerken nasıl hissedilir, ve bir ezgiyi okurken vuruşu bedende tutmanın yolları nelerdir?