Derece hissi ve el işaretleri

Açılış sahnesi

Bir koro provasında şef, piyanonun kapağını kapatıyor. Bugün çalgı yok. Koroya yalnızca bir ses veriyor, sonra elini yumruk yapıp bel hizasında tutuyor: "Do."

Koro o sesi söylüyor. Şef elini biraz yukarı kaldırıp avucunu aşağı bakacak biçimde düz açıyor. Koro bir üst dereceye çıkıyor, sonra bir üstüne. Şef elini değiştiriyor: başparmağını aşağı doğru uzatıyor. Koro "fa" diye söylüyor ve bu sesin, sanki bir yere düşmek ister gibi gergin durduğunu hissediyor. Şef elini tekrar düz açıyor ve koro, kendiliğinden bir rahatlamayla bir alt dereceye iniyor.

Sonra şef bir şey daha yapıyor. Koroyu susturuyor ve bir dizi işareti sessizce yapıyor. Kimse ses çıkarmıyor. Şef son işarette durup koroya dönüyor: "Şimdi bu sesi söyleyin." Koro, sessizce izlediği yolun sonundaki sesi söylüyor ve neredeyse herkes aynı perdede buluşuyor.

Bir öğrenci şaşırıyor. Hiçbir ses duymadan doğru sese varmışlardı. Kulak, elin çizdiği yolu içeriden izlemişti.

Bu derste ne olacak

Önce derece hissinin, ezgi söylenirken nasıl işlediğine bakacağız: toniği akılda tutmak ve her sesi ona göre yerleştirmek. Sonra bazı derecelerin başka derecelere doğru çekildiğini, bu çekimin söylerken nasıl hissedildiğini ve bir cümleyi nasıl yönlendirdiğini göreceğiz. Ardından rastgele verilen bir sesten merkeze giden yolu çalışacağız. El işaretlerini tek tek tanıyacağız ve şekillerinin derecelerin çekimlerini nasıl yansıttığını konuşacağız. En sonda da el işaretlerinin ses çıkarmadan içeriden duymayı nasıl eğittiğine bakacağız.

Sıfır noktası

Kursun başında verilen karar burada devreye giriyor. Bu derste her alıştırma hareketli do ile söyleniyor: majör tonun toniği "do", öteki dereceler ona göre adlandırılıyor. Yedinci derece bu yaklaşımda "si" yerine "ti" hecesiyle söyleniyor; böylece her derecenin hecesi başka bir harfle başlıyor ve "sol" ile karışmıyor.

Derece hissi, bir sesin tonun içindeki yerini, o sesi duyarken ya da söylerken hissedebilmek. Bir "sol"u yalnızca bir perde olarak değil, toniğin beşinci derecesi olarak, kendine özgü bir durgunluk ya da gerilimle duymak.

Temel Kulak Eğitimi kursunda derecelerin her birinin kendine özgü bir karakteri olduğu ve bir tonun içinden çalınan tek bir sesin derecesinin nasıl tanınacağı çalışılmıştı. Solfejde aynı bilgi ters yönde kullanılıyor: tanımak yerine üretmek. Burada öğrenci, bir dereceyi söyleyerek onu kendisi yaratıyor.

El işaretleri, her dereceye bir el biçimi karşılık getiren bir sistem. Hareketli do ile birlikte kullanılıyor ve dereceleri görünür, dokunulur kılıyor.

Bu dersin sınavı şu: toniği içinde tutarak bir dizi el işaretini izleyip her dereceyi doğru söyleyebiliyor ve işaretleri sessizce izledikten sonra son sesi bulabiliyor musun?

Mekanizma

Toniği içinde tutmak

Bir ezgiyi derecelerle söylemenin temel koşulu, toniği akılda tutmak. Ezgi toniğin uzağına gitse bile, söyleyen kişi içinde o merkezi taşıyor ve her sesi ona göre yerleştiriyor.

Bu, başlangıçta zor bir iş. Ezgi toniğe hiç uğramadan birkaç ses ilerlediğinde, merkez akıldan kayabiliyor. Söyleyen kişi, son söylediği sesin yerini bir sonraki sese göre bulmaya çalışıyor ve küçük kaymalar birikiyor.

Toniği içinde tutmayı çalışmanın en yaygın yolu, bir dron kullanmak: toniği sürekli çalan tek bir ses. Dronun üzerinde söylenen her derece, merkezle aynı anda duyuluyor ve onunla kurduğu ilişki doğrudan hissediliyor. Bir "mi", dronun üzerinde yumuşak ve uyumlu; bir "fa" ise hafifçe sürtüşen bir gerilimle duyuluyor.

Dron zamanla içselleşiyor. Uzun süre dronla çalışan öğrenci, dron sustuğunda da toniği içinde duymaya devam edebiliyor. Derece hissinin asıl hedefi bu: dışarıda bir merkez olmadan da içeride bir merkez taşıyabilmek.

Çekim çiftleri

Bazı dereceler, tonun içinde başka bir dereceye doğru çekiliyor gibi duyuluyor. Bu çekim, söylerken bedenin de hissettiği bir şey: gergin bir ses, bir sonraki sese varana kadar sanki bir cümle yarım kalmış gibi duruyor.

En güçlü çekim, "ti"den "do"ya. Majör tonun yedinci derecesi toniğin hemen altında duruyor ve ona doğru yukarı çekiliyor. "Ti"de duran bir ezgi, dinleyicide de söyleyende de bir bekleyiş bırakıyor.

Belirgin bir başka çekim, "fa"dan "mi"ye. Dördüncü derece üçüncünün hemen üstünde duruyor ve ona doğru aşağı iniyor. Açılıştaki koro, "fa"da bu gerilimi hissetmiş ve "mi"ye inerken bir rahatlama yaşamıştı.

Daha yumuşak çekimler de var. "Re" çoğu zaman "do"ya ya da "mi"ye iner veya çıkar; "la" çoğu zaman "sol"a iner. Bu çekimler "ti" ve "fa" kadar zorlayıcı değil, ama ezgilere yön veriyor.

Bu çekimler, söylerken bir pusula gibi iş görüyor. Bir ezgi "ti"ye vardığında, söyleyen kişi bir sonraki sesin büyük olasılıkla "do" olacağını hissediyor. Çekimi tanımak, ezgiyi hem daha doğru hem daha anlamlı söylemeyi sağlıyor.

Eve dönüş yolu

Derece hissini güçlendirmenin bir yolu, herhangi bir dereceden toniğe dönüş yolunu bulmak. Bir öğretmen ya da bir çalgı bir ton kuruyor ve ardından tek bir ses veriyor. Öğrenci o sesin hangi derece olduğunu hecesiyle söylüyor ve oradan adım adım toniğe iniyor ya da çıkıyor.

Örneğin verilen ses "la" ise, öğrenci "la, sol, fa, mi, re, do" diye iniyor ya da "la, ti, do" diye çıkıyor. Her iki yol da onu aynı merkeze götürüyor. Yolun sonunda varılan "do", başlangıçta kurulan tonla aynı perdede olmalı.

Bu alıştırmanın değeri, her dereceyi toniğe bir yolla bağlaması. Öğrenci "la"yı yalnızca bir hece olarak değil, toniğe olan uzaklığı ve o uzaklıktaki basamaklarıyla birlikte hissediyor.

Varış noktası aynı zamanda bir sınama. Yolun sonunda söylenen "do", başlangıçtaki tonla uyuşmuyorsa, yolun bir yerinde bir kayma olmuş demek. Bir çalgıyla ya da bir dronla karşılaştırmak, bu kaymayı hemen ortaya çıkarıyor.

El işaretleri

Hareketli do ile birlikte kullanılan sistemde yedi derecenin ve üst "do"nun işaretleri şöyle.

"Do" için el yumruk yapılıyor. Sağlam, kapalı ve durgun bir biçim.

"Re" için avuç aşağı bakan düz bir el, parmak uçları hafifçe yukarı eğik.

"Mi" için aynı düz el, bu kez yere paralel.

"Fa" için el yumruk yapılıyor ve başparmak aşağıyı gösteriyor.

"Sol" için el yine açık, ama avuç gövdeye dönük, parmaklar yana doğru uzanıyor.

"La" için el gevşek bir biçimde bilekten aşağı sarkıyor, parmaklar hafifçe kıvrık.

"Ti" için el yumruk yapılıyor ve işaret parmağı çapraz olarak yukarıyı gösteriyor.

Bir üst "do" için yine yumruk yapılıyor, ama daha yukarıda.

İşaretlerin yüksekliği de bir bilgi taşıyor. "Do" bel hizasında yapılıyor, dereceler yükseldikçe el de yükseliyor ve üst "do" göz hizasına yakın bir yerde duruyor. Böylece el, sesin hem derecesini hem de yüksekliğini aynı anda gösteriyor.

Şekil çekimi anlatır

El işaretlerinin şekilleri rastgele değil; birçoğu derecenin karakterini ve çekimini görsel olarak yansıtıyor.

"Do"nun kapalı yumruğu, toniğin durgunluğunu ve sağlamlığını çağrıştırıyor. "Fa"nın aşağıyı gösteren başparmağı, dördüncü derecenin "mi"ye doğru inme eğilimini gösteriyor. "Ti"nin yukarıyı gösteren parmağı, yedinci derecenin "do"ya doğru yukarı çekilmesini gösteriyor.

Bu yansıma, işaretleri öğrenmeyi kolaylaştırıyor. Öğrenci "fa"nın işaretini yaparken, başparmağının yönüyle birlikte sesin nereye gitmek istediğini de hatırlıyor. İşaret ile his birbirini destekliyor.

Bu yüzden el işaretleri yalnızca bir ezber listesi değil, derece hissini bedende taşımanın bir yolu. İşareti yapan el, ses çıkmadan önce bile o derecenin çekimini hazırlıyor.

Sessiz işaret, iç işitme

Açılıştaki koronun son alıştırması, el işaretlerinin en güçlü kullanımlarından birini gösteriyor: ses çıkarmadan izlemek.

Şef işaretleri sessizce yaptığında, koro her işareti içinden duyuyor. Bu, iç işitme denen becerinin bir alıştırması: bir sesi dışarıdan duymadan zihinde canlandırabilmek. Solfejin ve deşifrenin temelinde bu beceri var; bir notaya bakıp onu çalmadan önce içinden duyabilmek.

Sessiz işaretlerin sonunda istenen son ses, bu iç yolculuğun bir sınaması. Koro doğru perdede buluşuyorsa, içeriden izlenen yol doğru izlenmiş demek. Bir kayma varsa, iç işitmenin hangi noktada zayıfladığı bir sonraki denemede aranabiliyor.

Bu alıştırma tek başına da yapılabiliyor. Öğrenci kendi eliyle bir dizi işaret yapıyor, dereceleri içinden duyuyor ve yalnızca son sesi yüksek sesle söylüyor. Ardından bir çalgıyla doğruluğunu sınıyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

İki elle iki ses. Deneyimli öğretmenler ve öğrenciler, iki eli aynı anda kullanarak iki farklı dereceyi gösterebiliyor. Bu, iki sesli solfeje hazırlık olarak iş görüyor: bir grup bir elin, öteki grup öbür elin işaretlerini izliyor ve iki ses birlikte söyleniyor. Bu kursun son dersi bu yöne açılıyor.

Değiştirilmiş dereceler için işaretler. Tonun dışına çıkan dereceler için de el işaretleri bulunuyor; çoğu zaman temel işaretin hafifçe değiştirilmiş biçimleri. Bu kursun başlangıç düzeyinde yalnızca tonun içindeki yedi derece ve üst "do" kullanılıyor.

Dronu değiştirmek. Derece hissi güçlendikçe dron, toniğin yerine beşinci dereceyi ya da bir akoru çalacak biçimde değiştirilebiliyor. Bu, öğrencinin merkezi dışarıdan tam olarak duymadan içeride tutmasını daha da zorlaştırıyor ve güçlendiriyor.

İşaretler bir yardım, bir koltuk değneği değil. El işaretleri, derece hissini kurmanın güçlü bir aracı. Ama amaç, zamanla işaretlere gerek kalmadan dereceleri içeride duyabilmek. Deneyimli bir okuyucu, sayfadaki bir notayı görünce işaretini yapmadan da derecesini hissediyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Derece hissi, derecelerin adını ezberlemektir. Hecenin adı bir etiket; derece hissi o etiketin arkasındaki konumu ve çekimi duymak. Hecenin adını bilmek bunun yalnızca başlangıcı.

Yaygın yanlış: Bir sonraki sesi yalnızca son söylenene bakarak bulmak yeterlidir. Yalnızca bir önceki sese dayanarak ilerlemek, küçük kaymaların birikmesine yol açıyor. Toniği içinde tutmak, her sesi merkeze göre yerleştirmeyi sağlıyor.

Yaygın yanlış: El işaretleri yalnızca çocuklar içindir. El işaretleri, her yaşta derece hissini bedende taşımanın ve iç işitmeyi çalışmanın bir aracı. Birçok yetişkin koro ve eğitim ortamında da kullanılıyor.

Yaygın yanlış: Çekimler kesin kurallardır. "Ti"nin "do"ya, "fa"nın "mi"ye çekilmesi güçlü eğilimler, ama ezgiler bu eğilimlere her zaman uymuyor. Bir besteci çekimi bilerek bozabiliyor; bu bozulma da derece hissiyle duyuluyor.

Yaygın yanlış: Sessiz çalışma, gerçek bir çalışma değildir. Ses çıkarmadan dereceleri içeriden duymak, iç işitmenin en doğrudan alıştırması. Solfejin ve deşifrenin temeli bu beceride.

Uygulama

Bir dron hazırla: piyanoda tutulan bir tuş, bir akort uygulaması ya da hazır bir kayıt olabilir; seçtiğin bir majör tonun toniğini sürekli çalan tek bir ses. Bu alıştırma hareketli do ile söyleniyor.

İlk adımda dronun üzerinde, "do"dan başlayarak yavaşça "re, mi, fa, sol, la, ti, do" diye çık. Her derecede birkaç saniye dur ve dronla kurduğu ilişkiyi dinle. Hangi derecelerde uyum, hangilerinde gerilim hissediyorsun? Her derecenin el işaretini yaparak söyle.

İkinci adımda çekim çiftlerini çalış. "Ti"de dur, bekleyişi hisset, sonra "do"ya çık. "Fa"da dur, gerilimi hisset, sonra "mi"ye in. Bunları dronun üzerinde, işaretleriyle birlikte birkaç kez yinele.

Üçüncü adımda eve dönüş yolunu çalış. Dronu kapat, toniği bir kez çal ve ardından rastgele bir derece seç. O dereceyi hecesiyle ve işaretiyle söyle, oradan adım adım "do"ya in ya da çık. Son "do"yu çalgıyla karşılaştır.

Son olarak sessiz işaret alıştırmasını yap. Toniği bir kez duy, sonra kendi elinle beş altı işaretlik bir dizi yap ve dereceleri yalnızca içinden duy. Son işarette sesi yüksek sesle söyle ve çalgıyla sına. Kaç denemede doğru sese vardığını not et.

Kilit özet

Söylenen her sesin merkeze göre konumunu duyabilmek, derece hissinin özü. Temeli, ezgi merkezden uzaklaşsa bile toniği içinde tutmak. Dron, bu merkezi dışarıdan duyurarak içselleşmesine yardım ediyor.

Bazı dereceler başka derecelere çekiliyor: en güçlüsü "ti"den "do"ya, belirgin bir öteki "fa"dan "mi"ye; "re" ve "la" daha yumuşak çekimler taşıyor. Çekimler, söylerken bir pusula gibi iş görüyor.

Herhangi bir dereceden toniğe dönüş yolunu bulmak, her dereceyi merkeze bir yolla bağlıyor ve yolun sonundaki "do" bir kayma olup olmadığını sınıyor.

İşaretlerin yükseklikleri perdeyi, şekilleri çoğu zaman çekimi yansıtıyor. Sessizce izlenen işaretler iç işitmeyi, yani bir sesi dışarıdan duymadan zihinde canlandırmayı çalıştırıyor.

Sonraki derse köprü

Eve dönüş yolunda dereceler hep yan yana ilerledi: "la, sol, fa, mi". Ama ezgiler her zaman komşu seslere basarak ilerlemiyor.

Adım ile sıçrama arasındaki fark, solfejde neden bu kadar önemli? Yan yana derecelere basan bir cümle ile birkaç dereceyi atlayan bir cümle söylenirken nasıl farklı zorluklar çıkarır, ve bir sıçramanın hedefini tutturmak için derece hissi nasıl kullanılır?