Comp, timing, pitch ve temel edit

Açılış sahnesi

Altı denemenin en iyi yerleri birleştirilmiş. Her cümle ayrı bir kayıttan seçilmiş, her giriş yerine oturmuş, kaçan hiçbir perde kalmamış.

Teknik olarak kusursuz.

Ve dinlendiğinde hiçbir şey olmuyor.

Odadaki iki kişi de aynı şeyi hissediyor ama ikisi de nedenini söyleyemiyor. Yanlış bir şey yok; sorulacak bir soru da yok. Sadece parça kımıldamıyor.

Sonra biri üçüncü denemeyi baştan sona açıyor. O denemede iki nota kayıyor, bir giriş geç kalıyor, bir yerde nefes duyuluyor.

Ve o deneme insanı bir yere götürüyor.

Burada rahatsız edici bir gerçek duruyor. Düzeltmenin her zaman iyileştirdiği doğru değil. Bu ders hem düzeltmeyi öğretiyor hem de onun nerede durduğunu.

Bu derste ne olacak

Sekizinci derste bir yığın kayıt topladık. Bu ders o yığından tek bir performans çıkarma dersi.

Önce birleştirmeyle başlayacağız. Farklı denemelerden alınan parçaların tek bir performans gibi durması, seçimden çok geçiş noktalarının nereye konduğuyla ilgili.

Sonra zamanlama düzeltmesine geleceğiz. Audio'yu zamanda oynatmak MIDI'yi oynatmaya benzemiyor; hem bedeli var hem de neye göre hizalanacağı ayrı bir karar.

Üçüncü mesele perde düzeltmesi. Bir perdenin merkezini düzeltmekle o perdenin hareketini düzleştirmek aynı şey değil ve ikincisi sesi cansızlaştırıyor.

Ardından temizliğe bakacağız. Sekizinci derste kaydettiğin oda sessizliği burada kullanılacak.

Beşinci bölüm sıra. Bu işlerin hangisinin önce yapılacağı, aynı işi iki kez yapıp yapmayacağını belirliyor.

Son bölüm sınır. Düzeltmenin nerede durduğu bir teknik soru değil, bir üslup kararı; ama karar olduğunun bilinmesi gerekiyor.

Sıfır noktası

Farklı denemelerden alınan parçaları birleştirerek tek bir performans kurmaya comp deniyor. Türkçesi tam oturmamış bir sözcük; birleştirme ya da derleme demek de mümkün.

Bu ders üç ayrı işi bir arada ele alıyor ve üçü birbirinden bağımsız değil.

Birleştirme neyin var olduğuna karar veriyor. Zamanlama düzeltmesi o malzemenin nereye düştüğünü değiştiriyor. Perde düzeltmesi ise perdenin kendisine dokunuyor.

Bir de dersin dışında kalan bir şey var. Kesim yerlerinde çıkan tık sesi ve onu bitiren kısa yumuşamalar temel bir konu ve daha önce öğrenilmiş sayılıyor. Burada o yumuşamanın ne kadar olacağı konuşulacak.

Son olarak bir hatırlatma. Düzeltilen şey talimat listesi; ses dosyasının kendisi yerinde duruyor. Bu, her kararın geri alınabilir olduğu anlamına geliyor ve bu dersteki cesaretin kaynağı da bu.

Mekanizma

Birleştirme: omurga ve yamalar

Birleştirmeye parça parça başlamak, en yaygın ve en pahalı yanlış başlangıç. Her cümleyi ayrı ayrı seçmek teknik olarak en iyi sonucu veriyormuş gibi görünüyor ama ortaya bütünlüğü olmayan bir şey çıkıyor.

İşe yarayan sıra şu: önce bir omurga seç.

Omurga, baştan sona en tutarlı deneme. En az hatalı olan değil; kendi içinde en bütün olan. Bu deneme parçanın akışını, hızlanmalarını ve yavaşlamalarını taşıyor.

Sonra yalnız gerçekten sorunlu yerler başka denemelerden yamanıyor. Ölçü şu: bir yeri değiştirmek için o yerin kötü olması gerekiyor, daha iyisi bulunabilir olması yetmiyor.

Bu ayrım kulağa kılı kırk yaran bir şey gibi geliyor ama sonucu belirliyor. Her yeri en iyisiyle değiştirdiğinde ortaya bir performans değil, birbirini tanımayan iyi anların listesi çıkıyor.

Bir de seçim yaparken karşılaştırmanın nasıl yapıldığı var. Bir cümleyi tek başına dinleyerek seçmek yanıltıyor; çünkü o cümle tek başına değil, öncesi ve sonrasıyla birlikte duyulacak. Seçim her zaman geçişleriyle birlikte dinlenerek yapılıyor.

Geçiş noktası nereye konur

Birleştirmenin duyulup duyulmaması, hangi parçaların seçildiğine değil, kesimin nereye düştüğüne bağlı.

En güvenli yerler sesin zaten değiştiği yerler.

Nefes bunların başında geliyor. İki cümle arasındaki nefeste yapılan kesim neredeyse hiç duyulmuyor, çünkü orada zaten bir kopuş var.

Sert bir ünsüzün hemen öncesi de güvenli. Kulak o sertliği bir başlangıç olarak duyuyor ve öncesinde olan biteni sorgulamıyor.

En kötü yer ise uzayan bir sesin ortası. Orada iki denemenin perdesi, gürlüğü ve tınısı birebir aynı olmadığı için kesim duyuluyor. Uzun bir sesin ortasından geçen bir birleştirme, ne kadar yumuşatılırsa yumuşatılsın kendini belli ediyor.

Yumuşatmanın uzunluğu da malzemeye göre değişiyor. Kısa ve sert bir sesin geçişi çok kısa olmalı; uzun bir yumuşatma o sesin vuruşunu siliyor. Uzayan bir sesin geçişi ise daha uzun olabiliyor.

Bir de birleştirilemeyen durum var. İki deneme farklı mesafelerden kaydedilmişse odaları farklı oluyor ve bu fark birleştirmede ortaya çıkıyor. Bu bir düzenleme hatası değil, kayıt gününden kalan bir miras; sekizinci derste mesafenin neden sabit tutulduğu burada anlaşılıyor.

Zamanlamayı düzeltmek

Audio'yu zamanda oynatmak, MIDI notasını oynatmaya benzemiyor.

Bir MIDI notası taşındığında arkasında hiçbir şey kalmıyor. Bir audio parçası taşındığında ise geldiği yerde bir boşluk, gittiği yerde bir örtüşme bırakıyor. Bu yüzden her taşıma bir kesim ve iki yumuşatma anlamına geliyor.

İkinci mesele neye göre hizalanacağı. Buradaki yaygın refleks ızgaraya yapıştırmak, oysa çoğu zaman yanlış olan da bu.

Bir kayıt tek başına ızgaraya hizalı olabiliyor ve yine de parçayla birlikte yanlış duyuluyor. Sebebi şu: dinleyici bir sesin ızgaraya göre yerini duymuyor, öteki seslere göre yerini duyuyor.

Bu yüzden hizalama referansı ızgara değil, o bölümde zamanı taşıyan katman oluyor. Genellikle bu davul ya da bas; bazen çalınan bir gitar. Hangisi olduğuna karar verildikten sonra düzeltme ona göre yapılıyor.

Üçüncüsü de şu: bir kaydın her notasını yerine oturtmak, o kaydın canlılığını alıyor. Üçüncü derste MIDI için söylenen şey burada daha da sert işliyor. İnsanın çaldığı küçük öne ve arkaya sapmalar hatanın değil, çalmanın kendisi.

Düzeltilecek olan, kulağın fark ettiği sapmalar. Fark edilmeyeni düzeltmek yalnız kaybettiriyor.

Perdeyi düzeltmek

Perde düzeltmesinin ne yaptığını bilmek, onu nasıl kullanacağını da belirliyor.

Bir insan sesi ya da çalgı tek bir perdede durmuyor. Perde nota boyunca hareket ediyor: başında bir yerden geliyor, ortasında salınıyor, sonunda bir yere gidiyor. Düzeltme yazılımı bu hareketi bir eğri olarak görüyor.

Buradan iki ayrı iş çıkıyor ve ikisi karıştırılıyor.

Birincisi eğrinin merkezini kaydırmak. Nota bütünüyle biraz aşağıda kalmışsa merkez yukarı taşınıyor ve hareket olduğu gibi kalıyor. Bu düzeltme çoğu zaman fark edilmiyor.

İkincisi eğriyi düzleştirmek. Bu, notanın hareketini silip onu tek bir sabit değere oturtuyor. Fark edilen şey de bu; sesin cansızlaştığı yer burası.

En çok bozulan yerler ise notaların arası. İki nota arasındaki geçiş de bir eğri ve sertçe düzeltildiğinde o geçiş basamağa dönüşüyor. Kulak asıl bunu yakalıyor.

Salınım da öyle. Bir sesin doğal salınımı düzeltildiğinde ses temizlenmiyor, boşalıyor.

Madalyonun öteki yüzü de söylenmeli. Sert perde düzeltmesi bazı türlerde kusur değil, o türün dilinin parçası. Orada amaç doğallık değil; kasıtlı bir ses. Yani "az düzeltme iyidir" bir kural değil, bir tercih.

Temizlik ve oda sessizliği

Kayıtta çalınanın dışında da şeyler bulunuyor: nefesler, sandalye sesleri, iki cümle arasındaki oda uğultusu.

Buradaki ilk refleks hepsini silmek ve bu refleks yanlış.

Nefes bir gürültü değil, performansın parçası. Tamamen silinen nefesler sesi insan olmaktan çıkarıyor. İşe yarayan şey silmek değil, rahatsız edici olanları kısmak.

Asıl temizlik gereken yerler, kaydın tamamen sessiz olması gereken ama olmadığı yerler. Bir bölümü sildiğinde geriye mutlak sessizlik kalıyor ve bu sessizlik, etrafındaki oda uğultusunun yanında bir delik gibi duyuluyor.

Sekizinci derste kaydettiğin yarım dakikalık oda sessizliği tam burada kullanılıyor. O sessizlik deliklere yamandığında geçişler kayboluyor, çünkü artık her yerde aynı oda duruyor.

Bu yamanın işe yaraması için tek şart var: aynı gün, aynı odada, aynı ayarlarla kaydedilmiş olması. Başka bir günün sessizliği başka bir oda demek.

Hangi iş önce

Bu üç işin sırası, aynı işi iki kez yapıp yapmayacağını belirliyor.

Sıra şu: önce birleştirme, sonra zamanlama, sonra perde, en sonda temizlik.

Birleştirme başta çünkü hangi malzemenin kalacağına o karar veriyor. Zamanlaması düzeltilmiş bir cümle sonradan başka bir denemeyle değiştirilirse yapılan iş çöpe gidiyor.

Zamanlama perdeden önce çünkü bir parçayı taşımak kesim ve yumuşatma getiriyor; perdesi düzeltilmiş bir parçayı taşımak, o düzeltmenin sınırlarını da beraberinde taşıyor ve geçişlerde beklenmedik şeyler çıkıyor.

Temizlik en sonda çünkü ondan önceki her işlem yeni delikler ve yeni geçişler açıyor. Ortada temizlik yapmak, sonradan yeniden temizlik yapmak demek.

Bu sıranın MIDI'deki sıradan farklı olduğunu fark etmiş olabilirsin. MIDI'de perde en başta düzeltiliyordu, çünkü orada bir notanın perdesini değiştirmek bedava ve nota zamanlamasını da beraberinde getiriyor. Audio'da ise perde düzeltmesi bir işlem; taşınan malzemenin üstünde durmuyor, onunla birlikte hesaplanıyor.

İki kurs arasındaki bu fark, audio ile MIDI'nin neden ayrı düşünüldüğünün en somut örneklerinden biri.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Düzeltmenin bir bedeli var ve bu bedel tek tek işlemlerde değil, toplamında ortaya çıkıyor.

Her düzeltme kendi başına küçük. Bir nota yerine oturtuluyor, bir perde merkeze çekiliyor, bir nefes kısılıyor. Hiçbiri tek başına duyulmuyor.

Ama bunların hepsi aynı yönde çalışıyor. Hepsi sapmayı azaltıyor. Ve bir kaydın canlılığı büyük ölçüde sapmalardan geliyor.

Yüz tane fark edilmeyen düzeltme, fark edilen tek bir kayıp üretiyor: parçanın kımıldamaması.

Bunun pratik karşılığı düzeltmeye bir bütçe koymak. Kaydı açmadan önce neyi düzelteceğine karar vermek, açtıktan sonra karar vermekten çok daha iyi sonuç veriyor; çünkü ekranda dalga biçimine bakarken her sapma bir hata gibi görünüyor.

Bir ölçü de şu: düzeltmeyi gözle değil kulakla bul. Ekrana bakarak çalışırken düzeltilen şeylerin çoğu, gözle görülen ama kulakla duyulmayan şeyler oluyor.

Son olarak zaman meselesi. Bir kaydı düzelttiğin gün onu doğru değerlendiremiyorsun, çünkü hangi sapmanın nerede olduğunu ezberlemiş oluyorsun. Ertesi gün açıldığında ise yalnız sonuç duyuluyor. Bu yüzden düzeltme kararlarının bir kısmını ertesi güne bırakmak, işi uzatmıyor; kısaltıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: "Her cümlenin en iyisi seçilirse en iyi performans çıkar." Ortaya performans değil, birbirini tanımayan iyi anların listesi çıkıyor. Önce bütünlüğü olan bir omurga seçiliyor, sonra yalnız gerçekten kötü yerler yamanıyor.

Yaygın yanlış: "Kesim yerini yumuşatma her sorunu çözer." Yumuşatma tık sesini bitiriyor ama yanlış yere konmuş bir kesimi kurtarmıyor. Uzayan bir sesin ortasındaki birleştirme ne yapılırsa yapılsın duyuluyor.

Yaygın yanlış: "Zamanlama düzeltmesi ızgaraya hizalamaktır." Dinleyici ızgarayı duymuyor; öteki katmanları duyuyor. Referans o bölümde zamanı taşıyan katman, ızgara değil.

Yaygın yanlış: "Perde düzeltmesi notayı doğru yere koyar." İki ayrı iş var: merkezi kaydırmak ve eğriyi düzleştirmek. Birincisi fark edilmiyor, ikincisi sesi cansızlaştırıyor ve çoğu kişi ikincisini yaptığını bilmiyor.

Yaygın yanlış: "Nefesler temizlenmeli." Nefes performansın parçası. Tamamen silindiğinde geriye insan sesi değil, insan sesi taklidi kalıyor. Rahatsız edici olanları kısmak yetiyor.

Yaygın yanlış: "Ne kadar çok düzeltilirse o kadar profesyonel olur." Her düzeltme sapmayı azaltıyor ve canlılık sapmalardan geliyor. Öte yandan sert düzeltme bazı türlerde kusur değil, kasıtlı bir ses; mesele az ya da çok değil, bilerek seçilmiş olması.

Uygulama

Sekizinci dersteki denemelerini aç ve önce omurgayı seç. Baştan sona en bütün olanı bul; hatasız olanı değil.

Sonra yalnız gerçekten kötü olan yerleri işaretle. İşaretlediğin her yere şunu sor: burası kötü mü, yoksa yalnızca daha iyisi mi var. Sadece birincilere dokun.

Yamaları yerleştirirken kesimi nefese ya da sert bir ünsüzün önüne koy. Uzayan bir sesin ortasına kesim koyman gerekiyorsa o yamadan vazgeç ve başka bir denemeye bak.

İkinci turda zamanlamaya geç. Önce o bölümde zamanı hangi katmanın taşıdığına karar ver, sonra düzeltmeyi ona göre yap. Izgarayı referans alma. Her taşımadan sonra bıraktığın boşluğa ve örtüşmeye bak.

Üçüncü turda perdeye gel. Yalnız merkezi kayan notaları düzelt ve hareketlerine dokunma. Bir notayı düzelttikten sonra öncesi ve sonrasıyla birlikte dinle; geçişte basamak oluşmuşsa düzeltmeyi geri al.

Dördüncü turda temizlik yap. Sessiz kalması gereken yerleri oda sessizliğiyle doldur. Nefesleri silme, yalnız rahatsız edici olanları kıs.

Son olarak dosyayı kapat ve ertesi gün aç. Düzeltmelerin bir kısmını o gün geri alacaksın; bu bir hata değil, yöntemin işleyen kısmı.

Kilit özet

Birleştirmede önce bütünlüğü olan bir omurga seçiliyor, sonra yalnız gerçekten kötü yerler yamanıyor. Her yerin en iyisiyle kurulan kayıt performans olmaktan çıkıyor.

Birleştirmenin duyulup duyulmaması kesimin nereye düştüğüne bağlı. Nefes ve sert ünsüz öncesi güvenli, uzayan sesin ortası kurtarılamaz.

Audio'yu taşımak MIDI'yi taşımaya benzemiyor; geldiği yerde boşluk, gittiği yerde örtüşme bırakıyor.

Hizalama referansı ızgara değil, o bölümde zamanı taşıyan katman. Dinleyici ızgarayı duymuyor.

Perde düzeltmesinde merkezi kaydırmak fark edilmiyor, eğriyi düzleştirmek sesi cansızlaştırıyor. En çok bozulan yer notaların arasındaki geçişler.

Nefes performansın parçası; silinmiyor, gerekiyorsa kısılıyor.

Sıra şu: birleştirme, zamanlama, perde, temizlik. Bu sıra MIDI'deki sıradan farklı ve sebebi audio düzeltmesinin bir işlem olması.

Her düzeltme sapmayı azaltıyor, canlılık ise sapmadan geliyor. Toplam bedel tek tek işlemlerde değil, hepsinin toplamında ortaya çıkıyor.

Sonraki derse köprü

Elinde artık tek bir performans var. Kaydedildi, seçildi, düzeltildi.

Ama parça hâlâ bir parça değil.

Şu an olan şey şu: birkaç ölçülük bir bölüm var ve içinde davul, bas, akorlar, melodi ve gerçek bir kayıt duruyor. Hepsi aynı anda çalıyor ve hiç değişmiyor.

Bir şarkı ise baştan sona aynı kalmıyor. Bir yerden başlıyor, bir yere gidiyor, geri dönüyor ve bitiyor.

Peki bu döngü nasıl bir şarkıya dönüşüyor? Bölümler nereden geliyor; aynı malzemeyi kopyalayıp uzatmak yetiyor mu?

Ve daha zoru: bir bölüm ötekinden nasıl farklılaşıyor? Katman eklemek tek yol mu, yoksa çıkarmak da bir yol mu?

Onuncu ders döngüyü şarkıya çevirmekle ilgili.