Üç sesli ve temel yedili akorlar

Açılış sahnesi

Bir gitarist elini sapa koyuyor, bir kez vuruyor ve odada bir şey değişiyor.

Tek bir hareketle altı tel birden titreşti. Ama sen altı ayrı ses duymadın; tek bir şey duydun. Bir renk, bir ruh hâli, bir zemin.

Şimdi aynı gitarist parmağını tek bir telde tek bir perde kaydırsın.

Aynı el şekli, aynı vuruş, neredeyse aynı sesler. Ama az önce açık ve kararlı olan şey şimdi kapandı ve hüzünlendi.

Tek bir parmak, yarım ses.

Bu ders o parmağın ne yaptığını anlatıyor. Ve bittiğinde bir akorun rastgele bir ses yığını değil, çok sıkı bir mantıkla kurulmuş bir yapı olduğunu göreceksin.

Bu derste ne olacak

Önce akorun ne olduğunu ve nasıl kurulduğunu göreceğiz; burada tek bir kural var ve çok sadık çalışıyor. Sonra dört temel üç sesli akoru kuracağız: majör, minör, eksik ve artık. Ardından çevrimlere geçeceğiz, yani aynı akorun farklı sıralamalarına. Sonra yedili akorlara ilk adımı atacağız. En sonda akor sembollerini okuyacağız, çünkü bir şarkı kitabı açtığında karşına o çıkacak. Ders bittiğinde herhangi bir sesten dört tür üçlü akoru kurabiliyor ve temel akor sembollerini okuyabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir akor, aynı anda duyulan üç ya da daha fazla sestir.

Ama bu tanım fazla geniş ve yanıltıcı. Rastgele üç tuşa aynı anda basarsan da üç ses duyarsın; ortaya çıkan şeye akor demeyiz, ses yığını deriz.

Akorun bir kuruluş kuralı var ve şaşırtıcı derecede basit.

Bir gam al. Bir ses seç. Sonra o sesten başlayarak gamda bir atlaya bir seç.

Do majör gamında do'dan başlayalım. Do, re'yi atla, mi, fa'yı atla, sol.

Do, mi, sol. Bu bir akordur.

Şimdi ne yaptığımıza dikkat et. Bir atlaya bir seçmek demek, üçlü aralıklarla ilerlemek demek. Do'dan mi'ye üçlü, mi'den sol'e üçlü.

Yani akor, üst üste yığılmış üçlülerden yapılır. Üç sesli bir akora üçlü akor diyoruz ve altıncı modülde öğrendiğin aralıkların doğrudan uygulamasıdır.

Akordaki seslerin de adları var. En alttaki, akorun adını veren ses köktür. Ortadaki üçlü ses, en üstteki beşli sestir; kökten olan uzaklıklarına göre adlandırılırlar.

Mekanizma

Dört tür üçlü akor

Şimdi kritik noktaya geliyoruz.

Üst üste iki üçlü yığıyoruz ama üçlülerin iki türü var: majör ve minör. Yani dört olası birleşim var ve dördü de kullanılıyor.

Majör akor: altta majör üçlü, üstte minör üçlü. Do, mi, sol. Açık ve kararlı duyulur.

Minör akor: altta minör üçlü, üstte majör üçlü. Do, mi bemol, sol. Kapalı ve içe dönük duyulur.

Dikkat et: ikisi arasındaki fark tek bir sestir ve o ses ortadaki üçlü sestir. Kök ve beşli aynı kalır. Açılıştaki gitaristin kaydırdığı parmak tam olarak buydu.

Bu, müzikteki en ekonomik karakter değişimidir: bir yarım ses, iki bambaşka dünya.

Eksik akor: iki minör üçlü üst üste. Do, mi bemol, sol bemol. Kök ile en üst ses arasında eksik beşli vardır ve o gergin tritonus akorun içine yerleşmiştir. Bu yüzden eksik akor durmaz; bir yere gitmek ister.

Artık akor: iki majör üçlü üst üste. Do, mi, sol diyez. Kök ile en üst ses arasında artık beşli vardır. Bu akor sekizliyi üç eşit parçaya böler ve tam da bu yüzden yönsüzdür; hangi sesin kök olduğu kulakla belirlenemez.

Çevrim: aynı akor, başka sıra

Bir akoru çalarken sesleri her zaman kök, üçlü, beşli sırasıyla dizmek zorunda değilsin.

En alttaki sesi bir sekizli yukarı taşırsan akor değişmez ama görünüşü ve dokusu değişir. Buna çevrim diyoruz.

Do, mi, sol akorunda do'yu yukarı taşırsan mi, sol, do olur. Bu birinci çevrimdir ve bas seste artık üçlü ses vardır.

Bir daha yaparsan sol, do, mi olur. İkinci çevrimdir ve bas seste beşli vardır.

Şunu netleştirelim: bu üçü aynı akordur. Aynı üç ses, aynı ad, aynı işlev. Değişen tek şey hangi sesin en altta durduğudur.

Peki neden uğraşıyoruz? Çünkü en alttaki ses, akorun ağırlığını ve bir sonraki akora nasıl bağlanacağını belirler. Çevrim kullanmak, bas hattının zıplamadan yürümesini sağlar ve bu, armoni yazmanın en temel becerilerinden biridir.

Yedili akorlar

Yığmayı bırakmak zorunda değiliz. Beşlinin üstüne bir üçlü daha eklersek dört sesli bir akor elde ederiz ve eklenen ses kökten yedili uzaklıktadır.

Bunlara yedili akor diyoruz ve üç tanesi en yaygınıdır.

Majör akorun üstüne minör yedili eklersen dominant yedili elde edersin. Bu akor gergindir ve neredeyse her zaman bir yere çözülmek ister; blues, caz ve popüler müziğin motorudur.

Majör akorun üstüne majör yedili eklersen majör yedili akor olur. Yumuşak ve asılı bir renk taşır; bossa nova ve caz balatlarının imzasıdır.

Minör akorun üstüne minör yedili eklersen minör yedili olur. Karanlık ama gergin değil, yumuşak bir renk verir.

Şu ayrımı aklında tut: yedili akorlarda eklenen ses tek başına gergin bir aralıktır, ama akorun içinde renk hâline gelir. Bağlam, aralığın nasıl duyulacağını değiştirir.

Akor sembolleri

Bir şarkı kitabı ya da bir sözlü metnin üstündeki harfleri gördün.

Bunlar akor sembolleridir ve harfli ses adlandırma sistemini kullanır; ikinci modülde konuştuğumuz iki sistemden ikincisi.

Kural şu: yalnız harf varsa majör akordur. Harfin yanında küçük bir m ya da min varsa minör. Harfin yanında yedi rakamı varsa dominant yedili. Maj7 yazıyorsa majör yedili.

Bir eğik çizgi ve ondan sonra bir harf görürsen, o harf bas seste duyulacak sestir; yani bir çevrim isteniyordur.

Bu sistem notasyondan daha az bilgi taşır ama çok daha hızlı okunur ve icracıya seslerin nasıl dizileceği konusunda özgürlük bırakır. İki sistem rakip değil; farklı işler için tasarlanmış iki araçtır.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Buraya kadarki kısım akorların yapısını kurdu. Şimdi ince tarafa geçelim.

Birincisi: akor bir yığın değil bir işlevdir. Aynı üç ses, farklı tonlarda farklı iş yapar; do majör akoru do majör tonunda evdir, fa majör tonunda ise beşinci derece akorudur ve bir yere gitmek ister. Akorun kimliği içindeki seslerden, işlevi ise içinde bulunduğu tondan gelir. Bir sonraki modülün konusu tam olarak budur.

İkincisi: seslerin dizilişi akorun kimliğini değil rengini belirler. Aynı majör akoru dar aralıklarla üst üste basmakla, sesleri geniş aralıklara yaymak arasında büyük bir tını farkı vardır; ikincisi açık ve berrak, birincisi kalın ve bulanık duyulur. Özellikle pes bölgede sesleri sıkıştırmak akoru çamura çevirir ve bu, yeni başlayan aranjörlerin en sık hatasıdır.

Üçüncüsü: bir akorun bütün sesleri çalınmak zorunda değildir. Beşli ses çoğu zaman çıkarılabilir; akorun kimliğini taşıyan asıl sesler kök ve üçlüdür. Caz piyanistleri bunu sürekli yapar ve elde kalan yeri renk seslerine ayırır. Hangi sesin vazgeçilebilir olduğunu bilmek, akoru ezberlemekten çok daha kullanışlıdır.

Dördüncüsü: yedili akorların gerginliği mutlak değil kültüreldir. Blues'ta dominant yedili bir durak sesidir ve çözülmeden bırakılır; klasik uygulamada aynı akor neredeyse zorunlu olarak çözülür. Aynı yapı, iki gelenekte iki farklı kural taşır. "Bu akor şuraya gitmek ister" cümlesi her zaman "hangi geleneğin içinde" sorusuyla birlikte okunmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Akor, aynı anda çalınan herhangi üç sestir. Değildir. Akor, üst üste yığılmış üçlülerden kurulur ve bu kural onu rastgele bir ses yığınından ayırır. Gerçi yirminci yüzyıl müziğinde başka yığma mantıkları da geliştirildi; ama temel sistemi öğrenirken üçlü yığma kuralını gevşetmek, akorların neden bu şekilde davrandığını anlaşılmaz kılar.

Yaygın yanlış: Çevrim farklı bir akordur. Değildir. Do, mi, sol ile mi, sol, do aynı akordur; yalnız bas ses değişmiştir. Çevrimi ayrı bir akor sanan öğrenci, aynı armoniyi üç ayrı şey olarak öğrenmeye çalışır ve gereksiz yere üç kat iş yapar. Kimlik kökten gelir, sıradan değil.

Yaygın yanlış: Yedili akor eklemek her zaman gerilim ekler. Eklemez. Dominant yedili gerçekten gergindir çünkü içinde tritonus vardır; ama majör yedili ve minör yedili akorlar yumuşak renk taşır ve pek çok türde durak akoru olarak kullanılır. Yediliyi tek bir etkiyle eşitlemek, caz ve bossa repertuvarını baştan yanlış okumaya götürür.

Yaygın yanlış: Akor sembolleri notasyonun basitleştirilmiş hâlidir. Basitleştirilmiş değil, farklı amaçlı bir yazımdır. Sembol icracıya seslerin nasıl dizileceğini ve hangi çevrimin kullanılacağını bilerek bırakır; bu bir eksiklik değil, doğaçlamaya ve düzenlemeye alan açan kasıtlı bir tercihtir. İki sistemi hiyerarşik görmek, ikisinin de neden var olduğunu gizler.

Uygulama

Bir klavye aç ve do, mi, sol tuşlarına birlikte bas. Majör akoru duyuyorsun.

Şimdi ortadaki mi'yi bırak ve onun yerine hemen solundaki siyah tuşa bas. Minör akor.

İki akor arasında yavaşça gidip gel ve tek bir sesin ne kadar iş yaptığını dinle.

Sonra çevrimleri dene: en alttaki sesi bir sekizli yukarı taşı, sonra bir daha. Üçünü arka arkaya çal ve akorun aynı kaldığını, yalnız ağırlığının kaydığını duy.

Son adım: majör akora si bemol ekle. Dominant yedili duyacaksın ve büyük olasılıkla kulağın bir yere gitmek isteyecek. Nereye gitmek istediğini bul ve oraya çal; bir sonraki modülün konusuna kendin varmış olacaksın.

Kilit özet

Akor, bir gamda bir atlaya bir seçilerek, yani üst üste üçlüler yığılarak kurulur; üç sesli olanına üçlü akor denir ve sesleri kök, üçlü ve beşlidir.

Dört temel üçlü akor vardır: majör, minör, eksik ve artık; majör ile minör arasındaki tek fark ortadaki üçlü sestir ve o tek yarım ses bütün karakteri belirler.

Eksik akor içindeki tritonus yüzünden durmaz, artık akor ise sekizliyi üç eşit parçaya böldüğü için yönsüzdür ve kökü kulakla belirlenemez.

Çevrim, akorun seslerinin sırasını değiştirir ama kimliğini değiştirmez; asıl işi bas hattının sıçramadan yürümesini sağlamaktır.

Yedili akorlarda eklenen ses tek başına gergin bir aralıktır ama akorun içinde renk hâline gelir; dominant yedili çözülmek ister, majör ve minör yediliyse durak olarak da kullanılır.

Sonraki derse köprü

Artık akorları kurabiliyorsun. Ama bir soru cevapsız kaldı ve uygulamanın sonunda ona kendin çarptın.

Neden bazı akorlar bir yere gitmek istiyor? Neden bir akor "ev" gibi, diğeri "yolda" gibi duyuluyor?

Cevap akorun içinde değil, akorun tonun neresinde durduğunda. Bir sonraki modülde akor derecelerini ve temel armoniyi kuracağız. Yani akorlara birer rol vereceğiz.