Tonalite ve beşliler çemberi

Açılış sahnesi

Bir önceki modülün sonunda sana bir ödev vermiştim.

Fa'dan, re'den ve si bemolden majör gam kurmanı istemiştim ve hangi siyah tuşlara bastığını not etmeni.

Şimdi o notları çıkar.

Fa majörde bir bemol çıktı: si bemol. Re majörde iki diyez çıktı: fa ve do. Si bemol majörde iki bemol: si ve mi.

Bunlar rastgele değil.

Şimdi sana bir iddia sunacağım ve dersin sonunda kendin doğrulayacaksın. On iki majör tonun her birinin kaç değiştirici işaret taşıdığını ve hangilerinin olduğunu ezberlemene gerek yok.

Çünkü hepsi tek bir düzenden çıkıyor. Ve o düzen o kadar sıkı ki bir daire çizerek tamamını tek sayfada gösterebiliyorsun.

Bu ders o daireyi kuruyor.

Bu derste ne olacak

Önce tonalitenin ne olduğunu netleştireceğiz; tonun gamdan farkını. Sonra donanımı okumayı öğreneceğiz. Ardından diyezlerin ve bemollerin hangi sırayla eklendiğini göreceğiz ve bu sıranın da bir tesadüf olmadığını. Sonra beşliler çemberini kuracağız ve onun bir ezber aracı değil, tonlar arasındaki yakınlık haritası olduğunu göreceğiz. En sonda enharmonik tonlara ve tonların gerçekten farklı bir karakteri olup olmadığına bakacağız. Ders bittiğinde bir donanıma bakıp hangi tonda olduğunu saniyeler içinde söyleyebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Önce bir ayrım yapalım, çünkü iki kelime sürekli karıştırılıyor.

Gam bir listedir: hangi sesler kullanılıyor.

Tonalite, yani ton, bir düzenlemedir: o seslerden hangisinin merkez olduğu, diğerlerinin ona göre nasıl davrandığı ve hangi akorların hangi işlevi taşıdığı.

Yani gam malzemedir, ton o malzemenin kurulmuş hâlidir.

Bir parça "do majör tonunda" dediğimizde şunu söylemiş oluruz: kullanılan sesler do majör gamınınkilerdir, do sesi evdir, melodi ondan uzaklaşır ve ona döner, ve akorlar bu merkeze göre işlev taşır.

Şimdi ikinci fikir. Bir parçanın hangi tonda olduğunu okuyucuya söylemenin pratik bir yolu gerekiyor.

Her ölçüde diyezleri tek tek yazmak mümkün ama yorucu ve okunmaz. Bu yüzden bunlar toplanıp anahtarın hemen sağına konur.

Buna donanım diyoruz. Parçanın başında bir kez yazılır, her satırın başında tekrarlanır ve parça boyunca geçerlidir.

Donanım bir kısaltmadır ama daha büyük bir işi de yapar: okuyucuya daha ilk saniyede hangi evde olduğunu söyler.

Mekanizma

Diyezlerin sırası sabittir

Şimdi ilk düzeni kuralım.

Diyezli tonlarda diyezler her zaman aynı sırayla eklenir. Bir diyezli tonda hangi diyez varsa, iki diyezlide o ve bir tane daha vardır; asla sıra bozulmaz.

Sıra şudur: fa, do, sol, re, la, mi, si.

Bir donanımda üç diyez görürsen bakmadan bilirsin: fa, do ve sol diyezdir.

Şimdi bemollere bakalım. Bemollerin sırası, diyez sırasının tam tersidir.

Sıra şudur: si, mi, la, re, sol, do, fa.

Bu bir tesadüf değil; birazdan çemberi kurduğumuzda neden böyle olduğunu göreceksin.

Donanımdan tonu bulmak

Sıralar sabit olduğuna göre, donanıma bakıp tonu bulmanın kısa yolları var.

Diyezli tonlarda: son diyezin yarım ses üstü toniktir.

Üç diyezli bir donanımda son diyez sol diyezdir; onun yarım ses üstü la'dır. Yani la majör.

Bemolli tonlarda: sondan bir önceki bemol toniktir.

Üç bemolli bir donanımda bemoller si, mi ve la'dır; sondan bir önceki mi bemoldür. Yani mi bemol majör.

Bu ikinci kural bir bemolli tonda çalışmaz çünkü ortada "sondan bir önceki" yoktur; tek bemolli ton fa majördür ve bu ayrıca öğrenilir.

Beşliler çemberi

Şimdi asıl yapıya geliyoruz.

Do majörden başla. Hiç işareti yok.

Do'dan yukarı bir tam beşli çık; sol'e varırsın. Sol majörün bir diyezi var.

Sol'den bir tam beşli daha çık; re'ye varırsın. İki diyez.

Re'den beşli çık, la; üç diyez. La'dan beşli, mi; dört diyez. Mi'den beşli, si; beş diyez.

Her tam beşli adımı bir diyez ekliyor. İstisnasız.

Şimdi ters yöne git. Do'dan aşağı bir tam beşli in; fa'ya varırsın. Fa majörün bir bemolü var.

Fa'dan aşağı beşli, si bemol; iki bemol. Oradan mi bemol; üç bemol. Sonra la bemol; dört bemol.

Her aşağı beşli adımı bir bemol ekliyor.

Bunu bir daire olarak çizersen, saat yönünde giderken diyezler artar, tersine giderken bemoller artar ve dairenin altında ikisi buluşur. Bu şekle beşliler çemberi diyoruz.

Çember bir ezber aracı değildir

Burada dersin en önemli cümlesi geliyor.

Çember bir hafıza hilesi gibi öğretilir ama asıl işi o değil. Çember, tonlar arasındaki YAKINLIĞI gösteren bir haritadır.

Çemberde yan yana duran iki ton, donanımlarında yalnız bir işaret farkı taşır. Yani neredeyse aynı ses havuzunu paylaşırlar.

Bu yüzden bir parça ton değiştirdiğinde çoğunlukla komşu tona geçer; kulak bu geçişi pürüzsüz duyar. Uzak tonlara geçiş ise sarsıcıdır ve besteciler bunu bilerek, bir kırılma anı için kullanır.

Yani çember sana yalnız kaç diyez olduğunu söylemez. Nereye kolayca gidebileceğini söyler.

İlgili minörler de çemberde

Bir önceki modülde her majör tonun bir ilgili minörü olduğunu görmüştük; aynı donanımı paylaşırlar.

Çemberin her basamağına majör tonun yanına ilgili minörünü de yazarsan harita ikiye katlanır ve yirmi dört ton tek sayfada durur.

İlgili minörü bulmanın kuralını hatırla: majör toniğinden üç yarım ses aşağı in. Do majörün ilgili minörü la minör, sol majörünki mi minör, fa majörünki re minör.

Enharmonik tonlar: dairenin kapandığı yer

Çemberde ilerlemeye devam edersen ilginç bir şey olur.

Diyezler yönünde altı adım gittiğinde fa diyez majöre varırsın; altı diyezi vardır. Bemoller yönünde altı adım gittiğinde sol bemol majöre varırsın; altı bemolü vardır.

Ve bu ikisi piyanoda tam olarak aynı seslerdir.

Yani daire gerçekten kapanır. Bu, beşinci modülde konuştuğumuz enharmoni fikrinin ton düzeyindeki karşılığıdır.

Besteci hangisini yazacağına okunabilirliğe göre karar verir; hangi donanım daha az kazanın kaynağıysa o seçilir.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Buraya kadarki kısım çemberi doğru kurdu. Şimdi ince tarafa geçelim.

Birincisi: eşit bölmeden sonra tonların "karakteri" tartışmalı hâle geldi. Eski akort sistemlerinde her ton gerçekten farklı duyulurdu, çünkü aralıklar tondan tona değişiyordu. Bugünkü eşit bölmede bütün tonlar birbirinin tam aktarımıdır ve teorik olarak yalnız yükseklikleri farklıdır. Buna rağmen pek çok müzisyen tonlara karakter atfeder; bunun bir kısmı çalgının o bölgedeki tınısından, bir kısmı da alışkanlıktan gelir. İddiayı reddetmek de kabul etmek de aceledir; hangi sebeple konuşulduğunu ayırmak gerekir.

İkincisi: donanım tonu söyler ama garanti etmez. Bir parça iki bemolli donanımla yazılmış olabilir ve içeriği hiç si bemol majöre yaslanmıyor olabilir; sol minörde ya da bambaşka bir merkezde durabilir. Donanım bir bildirimdir, bir kanıt değil. Deneyimli okuyucu tonu donanımdan tahmin eder, ilk birkaç ölçüden doğrular.

Üçüncüsü: çemberde uzaklık kulakla ölçülen bir şeydir, sayıyla değil. İki ton arasındaki mesafeyi belirleyen şey donanım farkı kadar, ortak akorların sayısıdır. Bu yüzden bazı görece uzak tonlar arasında beklenmedik derecede yumuşak geçişler mümkündür. Çember bir başlangıç haritasıdır; ileri armoni ona kestirme yollar ekler.

Dördüncüsü: enharmonik yazım tercihi icracıya doğrudan iş çıkarır. Yedi diyezli bir tonu beş bemolli karşılığıyla yazmak aynı sesi verir ama okuyucunun yükünü belirgin biçimde azaltır. Profesyonel yazımda bu bir nezaket değil, prova süresini kısaltan bir karardır. Notasyonun bir performans aracı olduğunu hatırlatır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: On iki tonun donanımını ezberlemek gerekir. Gerekmez. Diyez ve bemol sıraları sabittir ve iki kısayol kuralı donanımdan tonu doğrudan verir. Ezber yapan öğrenci de sonuca varır ama bir sonraki adımda, yani modülasyonu anlamada, hiçbir avantajı olmaz. Düzeni öğrenen öğrenci ise haritayı da almış olur.

Yaygın yanlış: Ton ile gam aynı şeydir. Gam bir ses listesidir; ton, o listeyle kurulmuş merkez ve işlev sistemidir. Aynı gamı paylaşan iki farklı ton vardır: majör ve ilgili minörü. İkisini eşitleyen öğrenci, donanıma bakıp tonu neden kesin söyleyemediğini asla anlayamaz.

Yaygın yanlış: Beşliler çemberi ezberlenecek bir şemadır. Çember ezberlenmez, türetilir; her adım bir tam beşlidir ve her adım bir işaret ekler. Asıl değeri hafıza değil, tonlar arasındaki yakınlığı görünür kılmasıdır. Şema olarak ezberlenen çember, modülasyon konusuna gelindiğinde hiçbir işe yaramaz.

Yaygın yanlış: Parça baştan sona tek tonda kalır. Pek çok parça ton değiştirir ve bu değişim donanımın değişmesiyle her zaman işaretlenmez; geçici değiştirici işaretlerle de yapılabilir. Tonu sabit sanan okuyucu, parçanın ortasındaki mantığı kaybeder. Ton bir başlangıç bildirimi değil, sürekli izlenmesi gereken bir durumdur.

Uygulama

Bir kâğıda büyük bir daire çiz ve saat kadranı gibi on iki noktasını işaretle.

En üste do majör yaz; hiç işareti yok.

Saat yönünde her noktaya bir öncekinin tam beşlisini yaz ve yanına kaç diyez olduğunu not et. Sol bir, re iki, la üç diye devam et.

Sonra saat yönünün tersine dön ve aynı şeyi bemollerle yap. Fa bir, si bemol iki, mi bemol üç.

Altıncı adımlarda ikisinin buluştuğunu göreceksin.

Son adım: her majör tonun yanına ilgili minörünü ekle. Şimdi yirmi dört tonun tamamı elinde tek bir sayfada duruyor ve hiçbirini ezberlemedin; türettin.

Kilit özet

Gam bir ses listesidir, ton ise o listeyle kurulmuş merkez ve işlev sistemidir; donanım parçanın hangi tonda olduğunu okuyucuya ilk saniyede bildirir.

Diyezler her zaman fa, do, sol, re, la, mi, si sırasıyla, bemoller ise bunun tam tersi sırayla eklenir; iki sıra birbirinin aynasıdır ve tek bir sıra ezberlemek yeter.

Donanımdan tonu bulmanın iki kısayolu vardır: son diyezin yarım ses üstü tonik, bemolli tonlarda sondan bir önceki bemol toniktir.

Beşliler çemberinde her tam beşli adımı bir diyez ekler, ters yönde her adım bir bemol ekler ve altıncı adımlarda iki yön enharmonik olarak buluşur.

Çember bir ezber aracı değil bir yakınlık haritasıdır; komşu tonlar tek bir sesle ayrılır ve geçiş pürüzsüz duyulur, uzak tonlara geçiş ise kasıtlı bir kırılma aracıdır.

Sonraki derse köprü

Artık tonların haritası elinde. Hangi seslerin bir arada kullanıldığını ve merkezin nerede olduğunu biliyorsun.

Şimdi sesleri üst üste bindirmeye başlıyoruz. Bir sonraki modülde akorları kuracağız: üç sesli temel akorları ve yedili akorlara ilk adımı. Ve göreceksin ki bir akor, altıncı modülde öğrendiğin aralıkların üst üste yığılmasından başka bir şey değil.