Davul ve bas: düşük frekansın paylaşımı

Açılış sahnesi

Bir miks telefonda cılız, kulaklıkta gümbürtülü duyuluyor.

Kişi bunu bir denge sorunu sanıyor ve gidip geliyor.

Telefonda dinliyor, alt bölgeyi açıyor. Kulaklığa geçiyor, fazla geliyor, kısıyor. Telefona dönüyor, yine cılız.

Bu döngü saatlerce sürüyor ve hiçbir yerde durmuyor.

Sonunda alt bölgede gerçekte ne olduğuna bakıyor.

Ve şunu görüyor: kick ile bas aynı dar bölgede yaşıyor. İkisi aynı ana denk geldiğinde toplam bir anda sıçrıyor. Denk gelmediklerinde alt bölge boşalıyor.

Yani miksin altı bazen çok fazla, bazen hiç yok.

Ortalamasına baktığında sorun görünmüyor. Ortalama makul.

Sorun ortalamada değil, düzensizlikte.

Ve düzensiz bir alt bölge her sistemde farklı bir yanlış gösteriyor: küçük hoparlörde cılız, büyük hoparlörde gümbürtülü.

Bu yüzden gidip gelmek işe yaramıyor. Ayarlanan şey yanlış şey.

Alt bölgenin sorunu miktar değil; tutarlılık.

Bu derste ne olacak

Önce alt bölgenin neden özel bir yer olduğunu ve orada hangi araçların çalışmadığını göreceğiz. Sonra kick ile basın frekansta nasıl paylaştığını kuracağız. Ardından zamanda paylaşmayı ele alacağız. Sonra iki kaynağı birbirine baktırmayı, yani biri çaldığında diğerinin geri çekilmesini konuşacağız. Alt bölgede kulağa neden güvenilmediğini ve tutarlılığın nasıl kontrol edildiğini göreceğiz. En sonda ne kadar alt bölge sorusunu referansla nasıl cevaplayacağını ele alacağız.

Sıfır noktası

Alt bölge bir mikste hem en dar hem en kalabalık yer. Üç fiziksel özelliği bunu belirliyor.

Birincisi yönsüzlük. İkinci derste, alçak seslerin nereden geldiğinin ayırt edilemediğini konuşmuştuk. Sonucu şimdi geliyor: alt bölgedeki iki kaynağı pan ile ayıramıyorsun.

İkincisi enerji. Alçak seslerin taşıdığı enerji üst bölgelerdekinden çok daha yüksek. Bir miksin toplam seviyesinin büyük kısmı burada harcanıyor. İki kaynak aynı bölgede birden çaldığında toplam hızla tavana dayanıyor.

Üçüncüsü ölçülebilirlik. Düşük seslerin dalga boyu uzun ve odalar bu boyla kolay baş edemiyor. Aynı miks aynı gün iki farklı odada bambaşka duyuluyor. Küçük hoparlörler ise bu sesleri hiç üretmiyor.

Bu üçünün toplamı şu anlama geliyor: bu bölgede hem yer az, hem ayırma araçların çalışmıyor, hem de duyduğuna güvenemiyorsun.

Bu yüzden alt bölge mikste ayrı bir iş olarak ele alınıyor ve bu ders o işe ayrıldı.

Mekanizma

Alt bölgede çalışmayan araçlar

Şimdiye kadar öğrendiğin araçların bir kısmı burada işe yaramıyor ve bunu bilmek denenip kaybedilen zamanı geri veriyor.

Pan çalışmıyor. Yönün ayırt edilemediği bir bölgede kick'i bir yana, bası öbür yana almak bir ayrım üretmiyor; yalnız dengeyi bozuyor.

Mekân araçları çalışmıyor. Reverb alt bölgeye enerji ekliyor ve bilgi eklemiyor. Sonuç, tam da net olması gereken yerde bir bulanıklık oluyor. Altıncı derste yankının alt ucunu kesmeyi konuşmuştuk; sebebi buydu.

Genişletme çalışmıyor. Alt bölgeyi iki yana yaymak, iki kanal toplandığında zaten geri kapanıyor ve arada faz sorunları bırakıyor.

Geriye üç yol kalıyor: frekans, zaman ve iki kaynağın birbirine bakması.

Bir de çalışma yöntemiyle ilgili bir kural var. Alt bölge mono dinlenerek çalışılıyor.

Sebebi şu: bu bölgede yapacağın her ayrım zaten iki kanalın toplamında yaşayacak. Mono dinlemek, ayrımın gerçek olup olmadığını en baştan gösteriyor.

Frekansta paylaşmak

Kick ile basın ikisinin de alt bölgede bir gövdesi var ve ikisi de orada baskın olmak istiyor.

İkisini birden dolu bırakmak bir seçenek değil; toplam sürekli sıçrıyor.

Yani bir karar veriliyor: bu şarkıda altın sahibi kim?

Burada evrensel bir cevap yok ve olduğunu söylemek yanıltıcı olur. Bazı türlerde kick en aşağıyı tutuyor ve bas onun biraz üstünde yaşıyor. Bazılarında tam tersi; bas temeli kuruyor ve kick daha yukarıdan, vuruşuyla kendini gösteriyor.

Karar şarkıya ait. Ama karar verilmek zorunda.

Verildikten sonra yapılacak iş dördüncü dersteki karşılıklı eşitleme.

Sahibi seçilen kaynakta o bölge korunuyor. Diğerinde aynı bölge geri çekiliyor. İki yandan yapılan küçük düzeltmeler, tek yandan yapılan büyük bir düzeltmeden daha sessiz kalıyor.

Bir nokta daha var ve gözden kaçıyor: her iki kaynağın alt bölge dışında da bir kimliği var.

Kick'in vuruşunu duyulur kılan şey en alçak gövdesi değil, çok daha yukarıdaki tokmak sesi. Basın notasını anlaşılır kılan şey de en alçak temeli değil, onun üst harmonikleri.

Bunun pratik karşılığı şu: alt bölgede yer açmak zorunda kaldığında, kaybettiğin duyulurluğu daha yukarıda geri kazanabiliyorsun. Bir kaynağın altını kısıp üst bölgesini biraz açtığında, o kaynak alt bölgede yer kaplamadan hâlâ duyuluyor.

Bu, telefon hoparlörlerinde basın nasıl duyulabildiğinin de açıklaması: alt temel hiç üretilmiyor, üst harmonikler üretiliyor ve kulak aradaki notayı kendisi tamamlıyor.

Zamanda paylaşmak

Beşinci derste maskelemenin yalnız frekansta değil zamanda da olduğunu söylemiştik. Alt bölge bunun en görünür örneği.

Kick ile bas tam olarak aynı ana düştüğünde tepeleri toplanıyor ve o an bir sıçrama oluşuyor.

Aynı iki kaynak birbirinden biraz kaymış olarak geldiğinde ise tepeler toplanmıyor; ikisi de kendi anında duyuluyor.

Buradan üç ayrı müdahale çıkıyor ve üçü farklı yerlerde yapılıyor.

Birincisi düzenlemede. Basın notalarının kick'e göre nereye düştüğü bir mikste değil, bir aranjmanda kararlaştırılıyor. İkisinin sürekli aynı ana vurduğu bir düzenleme, mikste tam olarak çözülmüyor.

İkincisi icrada. Aynı şey performansta da ayarlanabiliyor; basçının notayı biraz sonra başlatması bir miks kararı kadar etkili.

Üçüncüsü kurguda. Kaydedilmiş bir bas notasını birkaç milisaniye kaydırmak, çakışmayı ortadan kaldırabiliyor.

Ve buradan dördüncü dersin uyarısı geri geliyor: bir sorun zamanlama kaynaklıysa eşitleyici onu çözmüyor. Alt bölgede saatlerce eşitleyiciyle uğraşıp sonuç alamamanın en yaygın sebebi bu.

Birbirine baktırmak

Üçüncü yol, iki kaynağı birbirine bağlamak.

Şöyle çalışıyor. Basın üzerine bir kompresör koyuyorsun, ama o kompresörün kısma kararını basın kendi seviyesi değil, kick veriyor.

Yani kick vurduğu anda bas bir miktar geri çekiliyor. Kick sustuğunda bas geri geliyor.

Ortaya çıkan şey şu: alt bölge, kick'in vurduğu anlarda kick'in oluyor; geri kalan zamanda basın.

Bu, dar bir kaynağın zamanda bölüştürülmesi. İki kaynak aynı yeri paylaşıyor ama aynı anda değil.

Yedinci derste bir kompresörün ne dinlediğinin değiştirilebileceğini söylemiştik. Bu, o fikrin en yaygın kullanımı.

Miktar burada belirleyici.

Az miktarda uygulandığında hiç fark edilmiyor; yalnız alt bölge toparlanıyor ve sıçramalar kayboluyor.

Çok miktarda uygulandığında ise duyulur bir ritmik olaya dönüşüyor; bas her vuruşta belirgin biçimde nefes alıyor. Bu bazı türlerde bilinçli bir tercih ve o zaman amaç temizlik değil, hareket.

İkisi arasındaki fark niyet. Hangisini istediğini bilerek ayarlamak, "ne kadar olmalı" sorusunun cevabını da veriyor.

Bir de dürüst bir sınır: bu bir yama. Kick ile bas aynı ritmi aynı bölgede çalıyorsa, bu araç sorunu gizliyor ama ortadan kaldırmıyor. Gerçek çözüm düzenlemede.

Tutarlılık ve kulağın güvenilmezliği

Açılış sahnesine dönüyoruz.

Alt bölgede kulak en az güvenilir durumda ve bunun iki sebebi var.

Birincisi oda. Uzun dalga boyları odanın boyutlarıyla etkileşiyor; bazı noktalarda güçleniyor, bazılarında zayıflıyor. Aynı odada iki adım yana kaydığında alt bölge değişiyor.

İkincisi hoparlör. Küçük hoparlörler bu sesleri üretmiyor. Duymadığın bir şeyi ayarlayamıyorsun.

Bu yüzden alt bölgede karar, tek bir dinleme ortamına dayandırılmıyor.

İşleyen kontrol yöntemi şu: farklı sistemlerde dinlemek ve her sistemden farklı bir bilgi almak.

Küçük hoparlör ve telefon dengeyi gösteriyor. Alt temeli üretmese de basın üst harmonikleri oradan duyuluyor; notalar arasında seviye düzensizliği varsa orada belli oluyor.

Büyük hoparlör ve kulaklık uzanımı gösteriyor. Alt bölgenin ne kadar aşağı indiğini ve gereğinden fazla enerji olup olmadığını orada duyuyorsun.

Bir de gözle yapılan bir kontrol var ve açılış sahnesindeki sorunu doğrudan yakalıyor. Ana çıkış göstergesini izle ve kick ile basın aynı ana denk geldiği anlara bak. Gösterge o anlarda belirgin biçimde sıçrıyorsa alt bölge tutarsız demektir.

Sıçrama kalktığında miks bütün sistemlerde aynı yöne doğru davranmaya başlıyor ve gidip gelme döngüsü sona eriyor.

Ne kadar: referansla karar vermek

Alt bölgenin ne kadar olması gerektiği sorusunun sayısal bir cevabı yok ve bu dersin bir sayı vermemesi bilinçli.

İşleyen tek yöntem karşılaştırma.

Tanıdığın ve o türde iyi olduğunu bildiğin bir kaydı, kendi miksinle aynı odada ve aynı yükseklikte dinle. Yükseklik eşitliği burada özellikle önemli; dördüncü derste konuştuğumuz seviye yanılgısı alt bölgede daha da güçlü çalışıyor.

Dinlerken tek bir soru sor: benimkinde alt bölge daha mı çok yer kaplıyor, daha mı az?

Cevap genellikle net geliyor ve bir sayıdan çok daha kullanışlı oluyor.

Son olarak, bu bölgede çözülemeyen bir sorun varsa akla gelmesi gereken bir olasılık daha var.

Belki de orada fazla şey çalıyor.

Kick, bas, sol elin oynadığı bir klavye hattı, bir sentez katmanı ve bir oda mikrofonu; hepsi aynı bölgeye yazıyorsa hiçbir miks tekniği bunu temizlemiyor.

O zaman yapılacak iş miks değil, seyreltme.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Birincisi: kick ile basın faz ilişkisi, seviye ilişkisinden önce gelir. İki kaynak aynı bölgede enerji taşıdığında, toplandıklarında birbirlerini güçlendirebilecekleri gibi zayıflatabiliyorlar da. Bu, ikisinin dalgalarının aynı yönde mi ters yönde mi hareket ettiğine bağlı. Bir bası tek başına dinlediğinde güçlü, kick'le birlikte dinlediğinde zayıf duyuyorsan, mesele seviye değil; ikisi birbirini kısmen iptal ediyor olabilir. Kontrolü basit: bas kanalının polaritesini ters çevirip ikisini birlikte dinle ve hangi hâlde alt bölgenin daha dolu olduğuna bak. Bu tek düğme bazen saatlerce eşitleme yapmaktan daha çok iş görüyor.

İkincisi: alt bölgeyi dar bir bant hâlinde düşünmek yanıltıcı; orada da bir hiyerarşi var. En aşağıda hissedilen ama duyulmayan bir bölge, onun üstünde ağırlığın kurulduğu bir bölge, daha yukarıda ise tokluğun ve tanınmanın olduğu bir bölge bulunuyor. Bir mikste alt bölge sorunu çoğu zaman en aşağıda değil, bu üçünün orta kısmında çıkıyor; orası hem enerji taşıyor hem de kulakla duyuluyor. Sorun ararken doğrudan en dibe bakmak yerine bu geçiş bölgesine bakmak, bulma süresini belirgin biçimde kısaltıyor.

Üçüncüsü: alt bölge kararları miksin en son değil, en erken kararları olmalı. Bunun sebebi aritmetik. Alt bölge toplam seviyenin büyük kısmını harcadığı için, orada yapılan bir değişiklik miksin bütün dengesini kaydırıyor. Miksin sonunda alt bölgeyi yeniden düzenlemek, ondan önce verilmiş bütün seviye kararlarını geçersiz kılıyor. Erken kurulmuş bir alt bölge ise üstüne inşa edilebilen sabit bir zemin oluyor ve sonraki her karar o zemine göre veriliyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: "Alt bölge sorunu bir miktar sorunudur." Çoğu zaman düzensizlik sorunu. Ortalama makul olduğu hâlde bazı anlarda sıçrayıp bazı anlarda boşalan bir alt bölge, her sistemde farklı bir yanlış gösteriyor.

Yaygın yanlış: "Kick ile bası pan ile ayırırım." Alçak seslerin geldiği yön ayırt edilemiyor. Bu bölgede pan bir ayrım üretmiyor, yalnız denge bozuyor.

Yaygın yanlış: "Kick her zaman en aşağıyı tutar." Türe ve şarkıya göre değişiyor. Değişmeyen tek şey, ikisinden birinin seçilmek zorunda olması.

Yaygın yanlış: "Tetiklemeli kompresyon bir tür efektidir." Az miktarda uygulandığında duyulmayan bir temizlik aracı. Duyulur hâle geldiğinde ise bilinçli bir ritmik tercih oluyor; ikisi arasındaki fark miktar ve niyet.

Yaygın yanlış: "Alt bölge en sonda ayarlanır." Alt bölge toplam seviyenin büyük kısmını harcadığı için sonda yapılan değişiklik önceki bütün denge kararlarını geçersiz kılıyor.

Uygulama

Miksini mono'ya al ve yalnız kick ile bası çal. Diğer her şeyi kapat. İlk yapacağın şey polarite kontrolü: bas kanalının polaritesini ters çevir, ikisini birlikte dinle ve hangi hâlde alt bölgenin daha dolu olduğuna karar ver. Sonucu not et ve doğru hâlde bırak.

İkinci turda sahiplik kararını ver. Bu şarkıda altın sahibi kim? Kararı kâğıda tek kelimeyle yaz. Sonra sahibi olmayan kaynakta o bölgeyi geri çek ve sahibinde koruyup koruyamadığına bak. Geri çektiğin kaynak duyulurluğunu kaybettiyse, kaybettiğin şeyi daha yukarıdan geri getirmeyi dene; tokmak ya da üst harmonik bölgesi orada işe yarayacak.

Üçüncü turda zamanlamaya bak. Kick ile basın aynı ana denk geldiği yerleri bul ve iki tanesini seç. Bas notasını çok az kaydırmayı dene ve alt bölgenin nasıl değiştiğini dinle. Bu deneme her şarkıda uygulanmıyor ama bir kez yapıldığında zaman ile frekans arasındaki farkı kalıcı olarak öğretiyor.

Son olarak tetiklemeyi kur ve iki uçta dinle. Önce duyulur hâle gelene kadar abart ve ne olduğunu anla. Sonra geri çekip yalnız göstergedeki sıçramaların kalktığı noktaya getir. Bu ikinci nokta çoğu miks için çalışma yerin. Bitirdiğinde miksi telefonda ve kulaklıkta arka arkaya dinle; açılış sahnesindeki gidip gelme döngüsünün kapanıp kapanmadığını orada göreceksin.

Kilit özet

Alt bölgenin sorunu genellikle miktar değil tutarlılık. Düzensiz bir alt bölge her sistemde farklı bir yanlış gösteriyor.

Bu bölgede pan, mekân araçları ve genişletme çalışmıyor. Geriye frekans, zaman ve iki kaynağın birbirine bakması kalıyor. Çalışma mono dinlenerek yapılıyor.

Frekansta paylaşmak bir sahiplik kararı gerektiriyor. Evrensel cevap yok ama karar verilmek zorunda; sonrası karşılıklı çekilme.

Kaybedilen duyulurluk alt bölgede değil, yukarıda geri kazanılıyor. Kick'in tokmağı ve basın üst harmonikleri o işi görüyor.

Zamanda çakışma eşitleyiciyle çözülmüyor. Çözüm düzenlemede, icrada ya da kurguda.

Tetiklemeli kompresyon alt bölgeyi zamanda bölüştürüyor. Az miktarda temizlik, çok miktarda ritmik bir tercih.

Sonraki derse köprü

Alt bölge yerine oturduğunda geriye miksin en kalabalık kısmı kalıyor.

Orta bölge her şeyin bulunduğu yer. Gitarlar, klavyeler, yaylılar, üflemeliler ve hepsinin üstünde vokal.

Ve burada bir sorun beliriyor: alt bölgede sahiplik kararı verilebiliyordu, çünkü orada iki kaynak vardı. Ortada on kaynak var.

On kaynağın hepsine sahiplik verilemiyor. Peki hangisi neye göre öne çıkacak?

Bir de vokalle ilgili özel bir durum var. Vokal, dinleyicinin dikkatinin varsayılan olarak gittiği yer; ama aynı zamanda kulağın en hassas olduğu bölgede yaşıyor, yani onu öne çıkarmak için yapılan her hareket en çok duyulan hareket oluyor.

Vokali öne çıkarmakla onu bağırtmak arasındaki fark ne?

Sonraki dersin konusu bu.