Tek tel ve temiz ses

Açılış sahnesi

Bir öğrenci tek bir notayı temiz çalabiliyor artık.

Basıyor, vuruyor, ses net çıkıyor. Birinci modülün kazanımı yerinde.

Şimdi dört notayı arka arkaya çalıyor.

Ve ortaya çıkan şey net değil. Bir bulamaç.

Birinci nota ikincinin altında çınlamaya devam ediyor. İkincisi üçüncünün altında. Dördüncüde ortada dört ses birden var ve hiçbiri diğerinden ayrılmıyor.

Öğrenci bunu bir kusur olarak duymuyor. "Gitarın sesi böyle" diye düşünüyor.

Değil.

O bulamaç, gitarın sesi değil. Kontrol edilmemiş çınlamanın sesi.

Ve burada gitarın en az öğretilen gerçeği duruyor: gitarda bir sesi susturmak, o sesi çıkarmak kadar ayrı bir iştir.

Piyanoda tuşu bırakırsın ve ses kesilir. Gitarda parmağını kaldırırsın ve tel çınlamaya devam eder.

Yani sessizlik kendiliğinden gelmiyor. Sessizliği de sen çalıyorsun.

Bu dersin merkezinde o var.

Bu derste ne olacak

Önce temiz sesin üç ayrı düşmanını tanıyacağız; üçünün sesi farklı ve teşhis buradan başlıyor. Sonra iki elin buluşma anını kuracağız — sol elin ne zaman inmesi gerektiği. Ardından bu modülün merkezine geleceğiz: susturma. Sonra parmakların telin yakınında durmasını ve birinci pozisyonda parmak dağıtımını konuşacağız. En sonda dönüş vuruşunu ele alacağız. Ders bittiğinde bir teli üzerinde dört notayı birbirine karıştırmadan çalabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Gitarda susmak da çalınır.

Bu cümleyi bir kez kabul ettiğinde çalma biçimin değişiyor.

Şöyle düşün: tele bir kez enerji verdin ve tel titremeye başladı. O titreşim kendi kendine sönene kadar sürer ve bu, düşündüğünden çok daha uzun bir süre.

Sol elin parmağını kaldırırsan ne olur? Tel susmaz. Yalnız perde değiştirir — artık boş tel olarak çınlar. Hatta bazen daha yüksek çınlar.

Yani parmağı kaldırmak bir susturma eylemi değil.

Susturmak için tele bir şeyin dokunması, ama bastırmaması gerekiyor. Dokunuş titreşimi emiyor; bastırış yeni bir perde üretiyor. Aradaki fark çok az bir kuvvet.

Bu, gitarda "temizlik" denen şeyin tamamı. İyi bir gitaristi acemiden ayıran en görünmez fark da bu: hangi tellerin sustuğunu kontrol edebiliyor mu.

Ve şunu baştan söyleyelim: bu beceri başlangıçta hiç öğretilmiyor. Öğrenciler yıllarca çalıp sonra "sesim neden bulanık" diye soruyor. Cevap her zaman burada.

Mekanizma

Üç kirlilik, üç ayrı ses

Temiz olmayan bir ses üç şeyden biridir ve üçü farklı duyulur. Ayırt edebilmek, düzeltmenin yarısı.

Birincisi: vızıltı. Metalik, tırmalayan bir ek ses. Sebebi tel ile perde telinin tam oturmamış olması — parmak perde telinden uzakta ya da basınç yetersiz. Birinci modülde çözdüğümüz sorun.

İkincisi: boğuk ya da ölü ses. Nota çıkmıyor, yerine tok bir "tık" var. Sebebi telin bir yere yaslanması: genellikle komşu parmağın yan tarafı ya da avuç kenarı tele değiyor.

Üçüncüsü: istenmeyen çınlama. Çaldığın nota temiz ama altında başka sesler var. Sebebi diğer tellerin ya kazara vurulması ya da titreşime katılması.

Bu üçünü karıştırmak, öğrencilerin çoğunun yaptığı şey ve sonucu ağır: vızıltı sanıp daha çok bastırıyorlar, oysa sorun boğulma. Ya da boğulma sanıp parmağı kaldırıyorlar, oysa sorun çınlama.

Teşhis şu üç soruyla yapılıyor. Ek bir metalik ses var mı — vızıltı. Nota hiç çıkmıyor mu — boğulma. Nota temiz ama altında başka şey var mı — çınlama.

Buluşma anı: sol el önce iner

Şimdi iki elin senkronizasyonuna geliyoruz.

Kural basit: sol el, sağ el vurmadan önce yerinde olmalı.

Ne kadar önce? Yeni başlarken belirgin biçimde önce. İlerledikçe fark kapanıyor ama sıra hiç değişmiyor.

Öğrencilerin yaptığı hata iki eli aynı anda hareket ettirmek. Zihin "şimdi" diyor ve iki el birden kımıldıyor. Ama sağ elin yolu kısa, sol elin yolu uzun. Sağ el önce varıyor ve tele, henüz oturmamış bir parmağın altında vuruyor.

Sonuç vızıltı. Ve öğrenci bunu bir basınç sorunu sanıyor.

Oysa basınç yeterliydi; yalnız zamanında değildi.

Düzeltme çalışması şu ve iki dakika sürüyor: parmağını tele bastır, bir saniye bekle, sonra vur. Beklemenin amacı sıralamayı bedene yazmak.

Birkaç gün sonra bekleme kendiliğinden kısalıyor ve sıra kalıyor.

Susturma: iki araç

Şimdi modülün merkezine geliyoruz. İki susturma aracın var ve ikisi farklı işler yapıyor.

Birinci araç: sağ avucun kenarı.

Sağ elinin serçe parmak tarafındaki avuç kenarı, tellerin üstüne hafifçe konabilir. Bu, alt tarafta kalan kalın telleri susturuyor.

Bunu tek notada kullanmanın en basit hâli şu: bir teli çalarken sağ avucunun kenarı, ondan kalın olan tellerin üstünde duruyor. Böylece o teller yanlışlıkla vurulsa bile ses vermiyor.

Bu, elektro gitarda ve yüksek sesli çalgılarda zorunlu; akustikte de sesi belirgin biçimde temizliyor.

İkinci araç: sol elin parmak yastıkları.

Bir parmağın telin üstünde durup bastırmadığında, o tel susar.

Bunu kullanmanın en yaygın hâli şu: bir teli bastıran parmağın, komşu ince tellere hafifçe yaslanıyor. Bastırmıyor, yalnız değiyor. O teller böylece susturuluyor.

Yani birinci modülde "yan tele değmesin" dediğimiz şeyin tersini de kullanabiliyorsun. Fark niyet ve kontrol: istemeden değmek hata, isteyerek değmek teknik.

Bu ayrım öğrencilere ilk başta kafa karıştırıcı geliyor. Basit hâliyle şöyle: bir sesin çıkmasını istiyorsan o tele hiçbir şey değmemeli; çıkmasını istemiyorsan hafifçe değmeli.

Notayı ne zaman keseceksin

Susturmayı bir tekniğe çevirelim.

Dört notayı arka arkaya çaldığında, her nota bir sonraki başlarken bitmeli. Aksi hâlde açılış sahnesindeki bulamaç oluşuyor.

Bunu sağlamanın iki yolu var.

Aynı telde çalıyorsan iş kolay. Yeni notaya bastığında eski nota zaten kesiliyor, çünkü telin titreşen kısmı değişiyor. Aynı telde art arda notalar birbirini kendiliğinden temizliyor.

Farklı tellerde çalıyorsan iş sende. Bir telden diğerine geçtiğinde ilk tel hâlâ çınlıyor. Onu susturman gerekiyor: ya sol elin o parmağını hafifçe gevşetip tele yaslıyorsun, ya sağ elin bir parmağı o tele dokunuyor.

Bu ikinci durum başlangıçta en çok ihmal edilen yer ve dördüncü modülde akorlara geçtiğinde sorun büyüyor — çünkü orada altı tel birden var.

Şimdi kurduğun alışkanlık orada işini belirliyor.

Parmaklar telin yakınında durur

Kısa ama hız açısından belirleyici bir bölüm.

Bir parmağı kaldırdığında ne kadar yükseğe kaldırıyorsun?

Yeni başlayanlar parmaklarını klavyeden belirgin biçimde uzaklaştırıyor. Bazen bir buçuk santim, bazen daha fazla.

Bunun tek bir sonucu var: geri dönmek zaman alıyor.

Doğru davranış, kullanılmayan parmakların tellerin hemen üstünde asılı kalması. Değmiyor ama uzakta da değil.

Bu, "parmak ekonomisi" denen şeyin en temel hâli. Ve şimdi kurulan alışkanlık, on birinci modüldeki tempo çalışmasında doğrudan hıza dönüşüyor.

Bir sınama: çalarken parmaklarını videoya al ve yandan izle. Havada gezinen parmaklar hemen görünüyor.

Birinci pozisyon ve parmak dağıtımı

Son bir düzenleme ve bu, ileride her şeyi kolaylaştırıyor.

Birinci pozisyonda temel kural şu: her parmak bir perdeden sorumlu.

İşaret parmağı birinci perde, orta parmak ikinci, yüzük parmağı üçüncü, serçe dördüncü.

Bu dağıtım el pozisyonunu sabitliyor ve elin sürekli ileri geri kaymasını önlüyor.

Yeni başlayanların yaygın hatası her notayı işaret ve orta parmakla çalmaya çalışmak. Serçe zayıf ve beceriksiz hissettiriyor, öğrenci de ondan kaçıyor.

Ama serçeden kaçmanın bedeli hemen ödenmiyor, üç ay sonra ödeniyor: dört perdelik bir pasajı iki parmakla çalmaya çalışan bir el, her notada yer değiştirmek zorunda kalıyor.

Serçe parmağını ilk günden kullan. Beceriksiz olması normal; kullanılmadıkça öyle kalıyor.

Dönüş vuruşu bedavadır

Son teknik nokta.

Bir tele aşağı doğru vurduğunda pena telin altına geçiyor. Bir sonraki nota için yukarı çıkması gerekiyor.

Şimdi soru: o yukarı hareket boşa mı gitsin?

Hayır. Yukarı çıkarken de vurabilirsin.

Buna dönüşümlü vuruş deniyor: aşağı, yukarı, aşağı, yukarı.

Sebebi verimlilik. Yalnız aşağı vuran bir el, her nota için bir gidiş bir de boş dönüş yapıyor — yani hareketin yarısı ses üretmiyor. Dönüşümlü vuruşta her hareket bir nota veriyor.

Bunu ilk günden kurmak önemli çünkü sonradan düzeltmesi zor. Yalnız aşağı vurmaya alışmış bir el, aylar sonra dönüşümlü vuruşa geçmekte zorlanıyor.

Başlangıçta yukarı vuruşun sesi aşağı vuruştan farklı ve daha zayıf çıkacak. Bu normal ve zamanla eşitleniyor. Hedef, iki yönün aynı gürlükte ve aynı karakterde olması.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Dört nokta.

Birincisi: susturma, gitarda ritmin taşıyıcısıdır. Bir notanın ne zaman bittiği, ne zaman başladığı kadar ritmik bilgi taşır. Ritim Temelleri kursunda çalıştığın süre kavramları gitarda ancak susturma kontrolüyle uygulanabiliyor; kesilmeyen bir nota, yazılı süresinden bağımsız çalınmış demektir.

İkincisi: tür değiştikçe susturmanın ağırlığı değişiyor. Yoğun ve hızlı çalınan türlerde susturma neredeyse tekniğin yarısıdır; seyrek ve çınlamalı türlerde ise tersine, çınlamanın devam etmesi istenir. Yani susturma bir kural değil bir seçim — ama seçebilmek için önce kontrol edebilmek gerekiyor.

Üçüncüsü: dönüşümlü vuruşun asıl kazancı hız değil, tutarlılık. Her notanın hangi yönle çalınacağı belli olduğunda sağ el kendi kendine bir düzen kuruyor ve zamanlama kendiliğinden düzeliyor. Hız bunun yan ürünü olarak geliyor.

Dördüncüsü: bu modülün kazanımları dördüncü modülde sınanacak. Açık akorlara geçtiğinde altı tel birden devreye giriyor ve buradaki iki susturma aracı ile parmak açısı orada belirleyici oluyor. Akorun bir sesinin çıkmamasının sebebi neredeyse her zaman bu modülde çözülmüş olması gereken bir şey.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Parmağı kaldırınca ses kesilir. Kesilmez; tel boş tel olarak çınlamaya devam eder ve bazen daha yüksek çınlar. Susturmak ayrı bir eylemdir ve tele dokunmayı gerektirir — bastırmayı değil.

Yaygın yanlış: Bulanık ses gitarın doğal sesidir. Değildir. Kontrol edilmemiş çınlamanın sesidir ve susturma öğrenildiğinde ortadan kalkar. Bu yanılgı, sorunun yıllarca fark edilmemesine yol açar.

Yaygın yanlış: Vızıltı basınç sorunudur. Bazen öyledir ama sık görülen bir başka sebebi zamanlamadır: sol el yerine oturmadan sağ el vurmuştur. Basıncı artırmak bu durumu düzeltmez, yalnız eli yorar.

Yaygın yanlış: Serçe parmağı zayıf olduğu için kullanılmaz. Kullanılmadıkça zayıf kalır ve bu, üç ay sonra pozisyon değiştirmek zorunda kalan bir el olarak geri döner. Birinci pozisyonda her parmak bir perdeden sorumludur.

Yaygın yanlış: Önce aşağı vuruşu oturtayım, yukarıyı sonra eklerim. Yalnız aşağı vurmaya alışmış bir el sonradan zorlanır. Dönüşümlü vuruş ilk günden kurulur; yukarı vuruşun başta zayıf çıkması beklenen bir durumdur.

Uygulama

Dört parçalı çalışma, toplam on beş dakika. Süre yine kısa; parmak uçların ikinci haftasında.

Birinci parça: bastır, bekle, vur. Bir tel seç ve dört perdeyi sırayla çal. Her notada önce bastır, bir saniye bekle, sonra vur. On tekrar.

Amaç sesi değil sırayı çalışmak. Beklemeyi kısaltma; bugün uzun kalsın.

İkinci parça: susturma. Bir teli çal ve çınlarken sol elinin bastıran parmağını gevşet — kaldırma, yalnız basıncı bırak. Sesin kesildiğini duy. On tekrar.

Sonra aynısını sağ elinle yap: çal ve sağ elinin bir parmağıyla tele dokun.

Bu ikisi bu modülün asıl kazanımı.

Üçüncü parça: telden tele. İki komşu telde birer nota çal. İkinciyi çalarken birincinin susmuş olması gerekiyor.

İlk denemelerde susmayacak. O anı duy; duymak düzeltmenin yarısı.

Dördüncü parça: dönüşümlü vuruş. Bir telde dört notayı aşağı-yukarı-aşağı-yukarı çal. Yavaş.

Tek hedef: iki yönün gürlüğü birbirine yaklaşsın. Kaydet ve dinle; yukarı vuruşların belirgin biçimde zayıfsa penanın açısına bak.

Kilit özet

Gitarda susmak da çalınır; parmağı kaldırmak sesi kesmez, tel boş tel olarak çınlamaya devam eder. Susturmak ayrı bir eylemdir ve tele bastırmadan dokunmayı gerektirir.

Temiz olmayan ses üç şeyden biridir ve üçü farklı duyulur: vızıltı, boğulma ve istenmeyen çınlama. Ayırt edebilmek düzeltmenin yarısıdır çünkü üçünün çözümü farklıdır.

Sol el, sağ el vurmadan önce yerinde olmalıdır. İki el aynı anda hareket ettirildiğinde sağ el önce varır ve vızıltı üretir; bu bir basınç sorunu değil zamanlama sorunudur.

İki susturma aracı vardır: sağ avucun kenarı kalın telleri, sol elin parmak yastıkları komşu ince telleri susturur. İstemeden değmek hata, isteyerek değmek tekniktir.

Kullanılmayan parmaklar tellerin hemen üstünde asılı kalır ve birinci pozisyonda her parmak bir perdeden sorumludur; serçeden kaçmanın bedeli üç ay sonra ödenir. Dönüşümlü vuruş ilk günden kurulur çünkü sonradan düzeltilmesi zordur.

Sonraki derse köprü

Sesi kurduk. Sırada onu yazan sistem var.

Bir sonraki modülde tab ve ritim okumayı çalışacağız. Tab, gitara özgü bir yazım sistemi ve nota bilgisi gerektirmiyor — ama tek başına eksik bir sistem ve neyi eksik bıraktığını göreceğiz.

Bugünkü modülün bir kazanımı orada doğrudan işine yarayacak: tab bir notanın ne zaman biteceğini genellikle yazmıyor. Yani susturma kararını sen vereceksin ve o karar, bugün kurduğun kontrole bağlı.

Bir uyarı: ikinci uygulama parçasını her gün tekrarla. Susturma, gitarda en geç fark edilen ve en zor sonradan eklenen beceridir. Şimdi kurduğunda hiçbir zaman ayrıca çalışmak zorunda kalmıyorsun.