Davul notası

Açılış sahnesi

Davula yeni başlamış bir öğrenciye hocası bir sayfa davul notası uzatıyor. Kâğıtta tanıdık bir porte var: beş yatay çizgi, üstlerinde notalar. Öğrenci piyano derslerinden notayı biraz biliyor ve hemen okumaya başlıyor: "Bu fa, bu do, bu mi…"

Birkaç saniye sonra duruyor. Bateride fa ya da do yok. Trampet tek bir ses çıkarıyor, bas davul tek bir ses çıkarıyor. Notaların perdesini okumak burada hiçbir şey söylemiyor.

Sonra başka bir şey dikkatini çekiyor. Notaların bazılarının başı yuvarlak değil, küçük bir çarpı. Bazılarının sapı yukarı, bazılarınınki aşağı bakıyor. Üst üste dizilmiş notalar var; tek bir çalgıda aynı anda nasıl birden fazla nota çalınır?

Öğrenci kâğıdı çevirip sayfanın başındaki küçük tabloyu fark ediyor. Her çizgi ve aralığın yanında bir davulun ya da zilin adı yazıyor. Porte aynı porte, ama burada bir perde haritası değil, bir set haritası.

Bu derste ne olacak

Önce davul notasının neden porteyi kullandığını ama perdeyi bıraktığını göreceğiz: çizgiler ve aralıklar burada seslerin yüksekliğini değil, setin parçalarını gösteriyor. Sonra nota başının biçimine bakacağız; yuvarlak başın deriyi, çarpının zili gösterdiğini konuşacağız. Ardından sap yönünün elleri ve ayakları iki ayrı katmana ayırdığını ele alacağız. Üst üste dizilmiş notaların birlikte inen uzuvlar olduğunu, yani bir sayfanın dikey olarak okunduğunu göreceğiz. Sonunda da davulcunun sayfasına özgü işaretleri, el sırası harflerini, vurguları ve tekrar işaretlerini tanıyacak ve ilk rock groove'unu kâğıt üzerinde okuyacağız.

Sıfır noktası

Porte (dizek), notaların üzerine yazıldığı beş yatay çizgi ve aralarındaki dört aralık. Melodi çalgılarında bir notanın portedeki yeri onun perdesini, yani ne kadar ince ya da kalın bir ses olduğunu gösteriyor.

Davul notası bu çizgi sistemini ödünç alıyor, ama anlamını değiştiriyor. Portenin başına perde anahtarı yerine, iki kalın dikey çizgiden oluşan bir vurmalı çalgı anahtarı konuyor. Bu anahtar okura şunu söylüyor: buradaki çizgiler perde değil, çalgı gösteriyor.

Notaların süreleri ise tanıdık biçimde yazılıyor. Dörtlük, sekizlik ve daha kısa değerler, melodi notasındaki gibi sap ve kirişlerle gösteriliyor. Davul notasında değişen, notanın nerede durduğunun anlamı; ne kadar sürdüğünün yazılışı aynı kalıyor.

Bu dersin sınavı şu: kâğıttaki bir ölçüye bakıp her notanın hangi davula ya da zile ait olduğunu, hangi uzuvla çalındığını ve hangi notaların birlikte indiğini söyleyebiliyor musun?

Mekanizma

Yer perdeyi değil, çalgıyı gösterir

Açılıştaki öğrencinin ilk refleksi, notaları perde adlarıyla okumaktı. Davul notasında bu refleksin bırakılması gerekiyor. Portedeki her çizgi ve aralık, setin bir parçasına ayrılmış bir yuva.

Bu yuvaların yerleşiminde bir mantık var: setin pes sesli parçaları aşağıda, tiz sesli parçaları yukarıda. Yaygın düzende bas davul portenin alt kısmında, alttaki aralıkta duruyor. Trampet portenin ortasında, yukarıdan ikinci aralıkta. Tomlar trampetin çevresinde yer alıyor: yer tomu trampetin altında, üst tomlar trampetin üstünde. Ziller ise en yukarıda, portenin üst sınırında ve ötesinde.

Bu düzen, bir önceki derste tomlarda dolaşan geçişi kâğıt üzerinde de görünür kılıyor. Tizden pese inen bir geçiş, portede yukarıdan aşağı inen bir nota dizisi olarak yazılıyor. Kulakta alçalan çizgi, sayfada da alçalıyor.

Yerleşim her yayında birebir aynı değil. Bazı yayıncılar tomları ya da zilleri birer yuva kaydırarak yazıyor. Bu yüzden iyi yazılmış bir davul notası, sayfanın başında hangi yuvanın hangi parçaya ait olduğunu gösteren küçük bir açıklama tablosu taşıyor. Yeni bir sayfaya başlarken ilk bakılacak yer burası.

Nota başı deriyi ve zili ayırır

Açılıştaki öğrencinin fark ettiği çarpı başlı notalar, davul notasının ikinci temel kuralını gösteriyor: nota başının biçimi, vurulan yüzeyin türünü söylüyor.

Yuvarlak ve dolu bir nota başı bir deriyi, yani bir davulu gösteriyor: trampet, tomlar, bas davul. Çarpı biçiminde bir nota başı ise bir zili gösteriyor: hi-hat, ritim zili, kaza zili.

Bu ayrım, yuvaların sınırlı olduğu bir sistemde işe yarıyor. Portenin en üst bölgesinde birkaç zil birbirine yakın duruyor; çarpı başı, okurun gözünü hemen o bölgedeki bir zile yönlendiriyor. Deri ile metal, sayfada bir bakışta birbirinden ayrılıyor.

Hi-hat'in açıklığı da nota başının üstüne konan küçük işaretlerle yazılıyor. Bir notanın üstündeki küçük bir halka hi-hat'in açık çalınacağını, küçük bir artı işareti ise kapalı çalınacağını söylüyor. Hi-hat koordinasyonu dersinde ayağın verdiği renk kararı, sayfada bu iki küçük işaretle taşınıyor.

Zillerin pedalla birbirine çarptırıldığı ses ise portenin altına, bas davulun da altına yazılan çarpı başlı bir notayla gösteriliyor. Aynı çalgının elle ve ayakla çalınan iki sesi, sayfada iki ayrı yere düşüyor.

Sap yönü elleri ve ayakları ayırır

Açılıştaki öğrencinin karşılaştığı üçüncü tuhaflık, sapların bir kısmının yukarı, bir kısmının aşağı bakmasıydı. Davul notasında sap yönü çoğu zaman bir anlam taşıyor: sapı yukarı bakan notalar ellerin, aşağı bakan notalar ayakların çaldığı katman.

Bu ayrım, tek bir portede iki ayrı ses katmanı yazmayı mümkün kılıyor. Üst katmanda eller hi-hat'te sekizlikleri ve trampette arka vuruşu çalarken, alt katmanda ayak bas davulu kendi ritmiyle çalıyor. Her katman kendi kirişlerine, kendi sus işaretlerine sahip.

Böylece her katman kendi başına okunabiliyor. Bir davulcu yalnızca üst katmanı okuyarak ellerin işini, yalnızca alt katmanı okuyarak ayakların işini çıkarabiliyor. Bu, ilk derslerde çalıştığımız parça parça kurma yöntemiyle örtüşüyor: önce elleri, sonra ayağı, en sonunda ikisini birlikte.

Her yayın bu kuralı izlemiyor. Basit notalarda bütün notalar tek bir katmanda, tek bir sap yönüyle yazılabiliyor. Ama iki katmanlı yazım, dört uzuvlu bir çalgının sayfasını çok daha okunur yapıyor.

Sayfa dikey de okunur

Melodi notası çoğunlukla soldan sağa, bir çizgi gibi okunuyor. Davul notasında ise sayfanın dikey boyutu da en az yatay boyutu kadar önemli. Aynı dikey hizada duran notalar aynı anda çalınıyor.

Yedinci derste flamla uğraşırken aynı anda varması gereken çiftleri tek tek aramıştık: ölçü başında zil ve tokmak, ikinci vuruşta zil ve deri. Kâğıt üzerinde bu anlar, üst üste dizilmiş notalar olarak görünüyor. Bir hi-hat çarpısının hemen altında trampetin yuvarlak başı duruyorsa, iki el oraya birlikte iniyor.

Bu yüzden bir davul ölçüsünü okumanın iyi bir yolu, onu dikey dilimlere bölmek. Her dilimde yukarıdan aşağı bakılıyor ve o anda hangi parçaların birlikte çaldığı sayılıyor. Dilim dilim ilerleyen göz, groove'un sekiz hücrelik haritasını kendiliğinden çıkarıyor.

Dikey okuma, flamı da kâğıtta görünür kılıyor. İki notanın tam aynı hizada yazıldığı yerde bilerek bir kayma istenmiyor. Bilerek yapılan flam ise asıl notanın hemen soluna yazılan küçük bir süs notasıyla gösteriliyor.

Davulcunun sayfasındaki öteki işaretler

Davul notası, perde bilgisinin yerine davulcunun işine yarayan başka bilgiler taşıyor. Bunların en yaygınlarından biri, notaların üstüne ya da altına yazılan el sırası harfleri: sağ el için R, sol el için L. Bir geçişin hangi elle başlayacağı ve ellerin tomlar arasında nasıl dolaşacağı, bu harflerle önceden belirlenebiliyor.

Vurgular ise nota başının üstüne konan küçük bir açı işaretiyle yazılıyor. Vurgulu nota ötekilerden daha güçlü çalınıyor. Bir ölçünün içindeki vurgular, beşinci dersteki yüksekten ve alçaktan bırakılan vuruşların sayfadaki karşılığı.

Tekrar işaretleri davul notasında özellikle sık kullanılıyor. Bir groove çoğu zaman bir ölçü boyunca yazılıyor ve ardından gelen ölçülere yalnızca bir ölçü tekrar işareti konuyor: eğik bir çizginin iki yanında birer nokta. Bu işaret "bir önceki ölçüyü aynen çal" diyor. Davulcunun sayfası bu yüzden çoğu zaman seyrek görünüyor: yazılı olan groove'un kendisi, bölüm sınırları ve geçişler.

Bu seyreklik bir bilgi taşıyor. Tekrar işaretleri arasında birdenbire yoğunlaşan bir ölçü, çoğu zaman bir geçişin ya da bölüm değişiminin yeri. Göz, sayfanın doluluk değişimlerinden şarkının yapısını okuyabiliyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Davul notası çoğu zaman bir harita, bir senaryo değil. Pek çok grupta davulcuya verilen sayfa, her vuruşu yazan bir nota değil; bölümleri, ölçü sayılarını, önemli vurguları ve geçiş yerlerini gösteren seyrek bir yol haritası. Bu tür sayfada davulcu groove'u kendisi seçiyor ve sayfa yalnızca şarkının iskeletini veriyor. Bir sayfayı okumak, neyin yazılı olduğunu kadar neyin davulcuya bırakıldığını da anlamayı gerektiriyor.

Hayalet notalar parantezle yazılır. Bazı groove'larda trampete arka vuruşun arasında çok hafif, neredeyse duyulmayan vuruşlar yerleştiriliyor. Bu hayalet notalar sayfada çoğu zaman parantez içine alınmış küçük nota başlarıyla gösteriliyor. Vurgunun tersi: nota yazılı, ama güçlü değil, iz gibi çalınıyor.

Kasnak vuruşu ve zilin çanı ayrı işaretler taşır. Trampette kasnak vuruşu çoğu zaman nota başının içine ya da yanına konan küçük bir işaretle, ritim zilinin çanına vurulan notalar ise farklı biçimli bir nota başıyla, çoğu zaman bir baklava biçimiyle yazılıyor. Bu işaretler yayına göre en çok değişen kısım; açıklama tablosu burada da okurun rehberi.

Kulakla yazmak, okumanın en hızlı öğretmeni. Sevdiğin bir şarkının groove'unu dinleyip kendi sayfana yazmak, hazır sayfaları okumaktan daha hızlı öğretiyor. Yazarken her dikey dilimde neyin birlikte çaldığına karar vermek zorunda kalıyorsun ve bu kararlar okuma refleksini kuruyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Davul notası melodi notası gibi perde adlarıyla okunur. Davul notasında çizgiler ve aralıklar perdeyi değil setin parçalarını gösteriyor. Perde adları burada hiçbir bilgi taşımıyor.

Yaygın yanlış: Her davul notasında yuvalar aynıdır. Yaygın bir düzen var, ama yayıncılar arasında farklar bulunuyor. Yeni bir sayfaya başlarken açıklama tablosuna bakmak bu yüzden şart.

Yaygın yanlış: Nota başının biçimi süsleme içindir. Yuvarlak baş bir deriyi, çarpı bir zili gösteriyor. Bu ayrım, zillerin sıkışık durduğu üst bölgeyi okunur yapan temel bilgi.

Yaygın yanlış: Davul notası yalnızca soldan sağa okunur. Aynı dikey hizadaki notalar aynı anda çalınıyor. Dikey okuma yapılmadan birlikte inmesi gereken uzuvlar kâğıttan çıkarılamıyor.

Yaygın yanlış: Seyrek bir davul sayfası eksik yazılmıştır. Tekrar işaretleriyle dolu, seyrek bir sayfa çoğu zaman bilinçli bir tercih. Yazılı olan groove, bölüm sınırları ve geçişler; gerisi "bir önceki ölçüyü çal" diyor.

Uygulama

Kendine boş bir porte kâğıdı hazırla. İlk adımda sayfanın başına kendi açıklama tablonu çiz: setindeki her davul ve zil için birer yuva seç ve her birinin yanına adını yaz. Zilleri çarpı başla, davulları yuvarlak başla işaretle.

İkinci adımda ilk rock groove'unu tek bir ölçü olarak yaz. Önce üst katmanı, sapları yukarı bakacak biçimde: hi-hat'te sekiz çarpı, ikinci ve dördüncü vuruşta hi-hat çarpısının altına trampetin yuvarlak başı. Sonra alt katmanı, sapları aşağı bakacak biçimde: ölçü başında ve ölçü ortasında birer bas davul notası.

Üçüncü adımda yazdığın ölçüyü dikey dilimlerle oku. Her dilimde yukarıdan aşağı bak ve o anda hangi parçaların birlikte çaldığını yüksek sesle söyle. Ardından ölçüyü setinde, yalnızca kâğıda bakarak çal.

Dördüncü adımda bir önceki derste çaldığın geçişi yaz. Groove'u bir ölçü yaz, ardından birkaç ölçü tekrar işareti koy, son ölçünün son vuruşuna tomlarda inen bir geçiş yerleştir. Notaların üstüne el sırası harflerini ekle.

Son olarak sayfanı birkaç gün sonra, ne yazdığını hatırlamadan okumaya çalış. Hangi işaretin seni duraksattığını not al; sayfanın o kısmını bir sonraki yazışında daha açık yaz.

Kilit özet

Davul notası porteyi kullanıyor, ama çizgilerin anlamını değiştiriyor. Portenin başındaki vurmalı çalgı anahtarı, çizgilerin ve aralıkların perdeyi değil setin parçalarını gösterdiğini söylüyor. Yaygın düzende pes parçalar aşağıda, ziller yukarıda duruyor; yayına göre değişen yerleşim sayfanın başındaki açıklama tablosundan okunuyor.

Nota başının biçimi yüzeyi söylüyor: yuvarlak baş deri, çarpı zil. Hi-hat'in açıklığı küçük bir halka ya da artı işaretiyle taşınıyor.

Sap yönü elleri ve ayakları iki ayrı katmana ayırıyor. Aynı dikey hizadaki notalar aynı anda çalınıyor; bu yüzden davul sayfası dikey dilimlerle de okunuyor.

El sırası harfleri, vurgu işaretleri ve ölçü tekrar işaretleri davulcunun sayfasını tamamlıyor. Tekrar işaretleriyle seyrekleşen bir sayfada, birdenbire yoğunlaşan ölçüler şarkının yapısını gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Sayfadaki notalar süreleri kesin olarak yazıyor, ama bir şeyi yazmıyor: çalan kişinin bu süreleri gerçekten eşit tutup tutmadığını. Groove'un tekrarla kurulduğunu, geçişin ızgarayı bırakmaması gerektiğini gördük; ikisinin de ölçüsü zamanın ne kadar sabit kaldığı.

Metronomla çalmak bu ölçüyü dışarıya taşıyor. Metronom davulcunun hangi vuruşuna yerleştirilir, tempo sayısı neyi söyler, ve bir groove ya da geçiş metronomun tıkırtısına karşı çalındığında hızlanma ile yavaşlama nerede ortaya çıkar?