Geçiş vuruşu (fill)

Açılış sahnesi

Bir öğrenci rock groove'unu artık rahat çalıyor. Hocası ondan bir şey daha istiyor: dördüncü ölçünün sonunda tomlarda kısa bir geçiş yapıp yeni bölümün başına zil ile girmek.

Öğrenci heyecanla tomlara dalıyor. Trampetten tiz toma, oradan yer tomuna hızla iniyor. Kulağına coşkulu geliyor. Ama geçiş bittiğinde zil ile bas davul yeni ölçünün başına değil, bir kılı sonrasına düşüyor. Hocası çalan şarkıyı durdurmadığı için öğrenci yetişmeye çalışıyor ve groove birkaç vuruş boyunca yalpalıyor.

İkinci denemede tersi oluyor. Bu kez tomlarda o kadar acele ediyor ki geçiş ölçünün sonundan önce bitiyor. Ortada kısa bir boşluk kalıyor; öğrenci neyle dolduracağını bilemeden bekliyor.

Hocası bir şey soruyor: "Geçişin nerede biteceğini biliyordun. Nerede başlayacağını da biliyor muydun?" Öğrenci susuyor. Geçişi bir yerden başlatıp bir yere yetiştirmeye çalışmıştı; oysa varacağı nokta baştan belliydi ve geçiş oradan geriye doğru kurulabilirdi.

Bu derste ne olacak

Önce bir geçiş vuruşunun ne işe yaradığını, dinleyiciye neyi haber verdiğini göreceğiz. Sonra geçişin varış noktasından geriye doğru kurulmasını, ölçünün son vuruşundan başlayan en kısa geçişten tam bir ölçülük geçişe kadar uzanan seçenekleri konuşacağız. Ardından tomlarda dolaşırken ızgaranın, yani vuruşları taşıyan eşit bölünmenin neden bozulmaması gerektiğine bakacağız. Tomlar arasındaki yolu ve el sırasının bu yolu nasıl kolaylaştırdığını konuşunca sıra geçişin asıl sınavı olan dönüşe, yeni bölümün ilk vuruşuna zil ve bas davulla birlikte inişe odaklanacağız.

Sıfır noktası

Geçiş vuruşu (fill), davulcunun zaman tutmayı birkaç vuruşluğuna bir kenara koyup bir bölüm sınırını çaldığı kısa cümle. Çoğu zaman bir ölçüden kısa sürüyor ve bir bölümün sonuna, bir sonrakinin hemen öncesine yerleşiyor.

Geçişten sonra gelen ilk vuruşta davulcular çoğu zaman bas davul ile birlikte kaza zilini (crash) çalıyor. Kaza zili, setin sağ ya da sol üst tarafında duran, vurulduğunda patlayan ve uzun süre çınlayan geniş bir zil. Geçiş bir kapı gibiyse, kaza zili o kapının ardındaki odaya girildiğini ilan ediyor.

Tomlar, trampetten daha derin sesli, telsiz davullar. Kurulum dersinde yerleştirdiğimiz setin üst tomları bas davulun üzerinde, yer tomu ise davulcunun sağında duruyor. Tomlar tizden pese doğru sıralandığı için soldan sağa dolaşan bir el, sesi basamak basamak aşağı indiriyor.

Bu dersin sınavı şu: geçişten sonraki ilk vuruşta zil ve bas davul tam yeni bölümün başına birlikte iniyor mu, ve groove orada hiç yalpalamadan yeniden başlıyor mu?

Mekanizma

Geçiş bir haberdir

Dinleyici bir şarkıyı dinlerken bölümlerin ne zaman değiştiğini çoğu zaman bilinçli olarak saymıyor. Ama değişimi hissediyor ve bu hissi büyük ölçüde davul veriyor. Groove'un döne döne sürmesi "burada kalıyoruz" diyor; geçiş ise "bir şey değişmek üzere" diyor.

Bu yüzden geçişin işi göz alıcı olmak değil, haber vermek. İyi bir geçiş, dinleyiciye ve birlikte çalan müzisyenlere yeni bölümün geldiğini zamanında ve açıkça duyuruyor. Şarkıcı nefesini, gitarcı akorunu buna göre hazırlıyor.

Haber vermek için uzun ya da karmaşık bir geçiş gerekmiyor. Groove'un bir anlığına bile olsa değişmesi yetiyor. Hi-hat'in sekizlik akışının kesilmesi ve yerine tomların gelmesi, kulağa tek başına bir sinyal.

Geçişin haber işlevi, onun ne zaman çalınmadığıyla da ilgili. Her ölçünün sonuna geçiş koymak, sinyali anlamsızlaştırıyor. Geçiş ancak bölüm sınırlarında çalındığında bir anlam taşıyor.

Varış noktasından geriye kurmak

Açılıştaki öğrencinin iki hatası aynı kökten geliyordu: geçişi başlangıcından kurmaya çalışmıştı. Geçişin sabit olan tek noktası ise sonu: yeni bölümün ilk vuruşu. Geçiş oraya yetişmek zorunda; hedef baştan sabitlendiğinde ne erken bitmeye ne de taşmaya yer kalıyor.

En kısa geçiş, ölçünün yalnızca son vuruşunu kaplıyor. Groove üç vuruş boyunca sürüyor, dördüncü vuruşun yerine tomlarda kısa bir cümle geliyor ve ardından yeni bölüm başlıyor. Daha uzun bir geçiş ölçünün son yarısını, en uzunu ise ölçünün tamamını kaplıyor.

Başlangıç için en güvenli seçenek son vuruşluk geçiş. Groove'un büyük bölümü yerinde kalıyor, eller yalnızca kısa bir süre için tomlara gidiyor ve dönüş noktası çok yakın olduğu için kaybolmak zorlaşıyor.

Geriye doğru kurmanın pratik bir yolu, geçişi sayarken yeni bölümün ilk vuruşunu da saymak ve o heceyi ötekilerden gür söylemek. Gür söylenen hece geçişin hedefi. Geçiş ona göre çalınıyor, ondan önce bitmiyor, ondan sonraya taşmıyor.

Izgara tomlarda da sürer

Açılıştaki öğrencinin ikinci denemesinde geçiş erken bitmişti; çünkü tomlarda acele etmişti. Heyecanla hızlanan eller, vuruşları taşıyan eşit bölünmeyi, ızgarayı terk ediyor.

Geçişin en önemli kuralı, groove'un ızgarasının tomlarda da sürmesi. Groove sekizliklerle akıyorsa, geçiş de sekizliklerle ya da onları ikiye bölen daha sık vuruşlarla akıyor; ama her vuruş ızgaranın bir hücresine oturuyor. Hücrelerin boyu sabit; değişen yalnızca içlerine düşen davul.

Izgarayı korumanın en güvenilir yolu, geçiş boyunca da yüksek sesle saymak. Groove'da sayılan heceler geçişte de aynı hızla sayılmaya devam ediyor. Sayı hızlanmazsa eller de hızlanmıyor.

Bir de yavaşlama tehlikesi var. Bazı öğrenciler tomlara gidince, bir davuldan ötekine geçmenin zorluğuyla yavaşlıyor ve geçiş ölçüyü aşıyor. Hızlanma da yavaşlama da aynı kusurun iki yüzü: ızgara bırakılmış.

Tomlar arasındaki yol

Tomlarda dolaşan bir cümle, ellerin setin üzerinde bir yolculuk yapması demek. Bu yolculuğun rahat olması, hangi elin hangi davula gideceğinin önceden belirlenmesine bağlı.

Beşinci derste kurduğumuz el sırası burada iş görüyor. En yaygın başlangıç, sağ ve sol elin sırayla vurduğu tek vuruşlarla tomlarda dolaşmak. Sağ el, sol el, sağ el, sol el: eller birbirini izliyor ve her el bir sonraki davula doğru yol alıyor.

Yolun yönü de önemli. Soldan sağa, tizden pese dolaşan bir geçiş en doğal olanı; hem kulak onu alçalan bir çizgi olarak izliyor hem de ellerin çapraz geçmesini gerektirmiyor. Yer tomu sağda olduğu için geçişin sonu çoğu zaman sağ elin oraya vardığı yerde bitiyor.

Kollar birbirinin yolunu kesmemeli. Sol el yer tomuna uzanırken sağ el tiz tomdaysa, kollar çaprazlanıyor ve hareket tutukluyor. El sırası, her elin kendi tarafındaki davulları çalacağı biçimde kurulduğunda bu kilitlenme ortadan kalkıyor.

Dönüş geçişin sınavıdır

Geçişin en zor ve en önemli anı, onun bittiği an. Yeni bölümün ilk vuruşunda eller tomlardan zile, ayak bas davula aynı anda varmak zorunda. İlk rock groove dersinde birlikte inen uzuvları çalışmıştık; dönüş, bu becerinin en sınanır olduğu yer.

Zorluk, ellerin nereden geldiğinde. Groove'da sağ el hi-hat'in hemen üstündeydi; geçişin sonunda ise çoğu zaman yer tomunda, setin öteki ucunda. Oradan kaza ziline varmak için kolun uzun bir yol alması gerekiyor. Geçişin son vuruşu bu yolculuğun başlangıcı.

Bu yüzden deneyimli davulcular geçişin son vuruşunu, elin bir sonraki hedefe rahatça ulaşabileceği bir davula yerleştiriyor. Geçişi yer tomunda bitiren sağ el, oradan sağ üstteki kaza ziline doğal bir yayla uzanabiliyor.

Dönüşte en sık görülen kusur, bas davulun unutulması. Eller zile yetişmeye çalışırken ayak geride kalıyor ya da hiç basmıyor; yeni bölüm, zemini olmadan başlıyor. Zil ile bas davul birlikte inmediğinde dönüş zayıf ve bulanık geliyor.

Dönüşten sonra groove'un hemen, hiç tereddüt etmeden yeniden başlaması gerekiyor. Zil çınlarken eller yeniden zaman tutan yerlerine dönüyor ve ölçünün ikinci vuruşunda arka vuruş yerinde. Geçiş başarılıysa dinleyici bir kopuş değil, bir tazelenme duyuyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Geçiş, ızgaranın dışına da çıkabilir. Deneyimli davulcular zaman zaman geçişi üçlemelerle ya da ızgarayı bilerek geren figürlerle çalıyor. Bu figürler etkileyici olabiliyor, ama ancak ızgara bedende sağlam oturduktan sonra. Izgarayı bilinçli olarak bırakan bir davulcu, ona hangi hücrede geri döneceğini de biliyor.

Geçiş hep tomda olmak zorunda değil. Bazı geçişler yalnızca trampette, birkaç vurguyla çalınıyor. Bazıları ise neredeyse hiç ses içermiyor: groove bir anlığına susuyor ve yeni bölüm o sessizliğin ardından giriyor. Sessizlik de dinleyiciye bir değişimi haber veriyor.

Geçişin yoğunluğu bölüme göre değişir. Bir şarkının sakin bir bölümünden coşkulu bir bölümüne geçerken yoğun, yükselen bir geçiş doğal geliyor. Coşkulu bir bölümden sakin bir bölüme geçerken ise hafif, kısa bir geçiş ya da yalnızca bir boşluk daha uygun olabiliyor. Geçiş, varılacak bölümün enerjisine göre seçiliyor.

Bas davul geçişin içinde de çalabilir. Başlangıç geçişlerinde ayak geçiş boyunca susuyor ve yalnızca dönüşte basıyor. Daha ileri geçişlerde bas davul tomların arasına yerleşerek cümlenin bir parçası oluyor. Bu, dört uzvun geçiş boyunca da birlikte çalışmasını gerektiriyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: İyi bir geçiş uzun ve karmaşık olmalıdır. Geçişin işi haber vermek. Ölçünün yalnızca son vuruşunu kaplayan kısa bir geçiş, bölüm değişimini açıkça duyurmaya yetiyor.

Yaygın yanlış: Geçiş başlangıcından kurulur. Geçişin sabit noktası sonu, yani yeni bölümün ilk vuruşu. Geçiş oradan geriye doğru kurulduğunda zamanlaması kendiliğinden oturuyor.

Yaygın yanlış: Tomlarda biraz hızlanmak doğaldır. Geçiş boyunca groove'un ızgarası sürüyor. Hızlanan ya da yavaşlayan bir geçiş, yeni bölümün başını kaçırıyor.

Yaygın yanlış: Geçiş bitince iş biter. Geçişin asıl sınavı dönüş: yeni bölümün ilk vuruşunda zil ile bas davulun birlikte inmesi ve groove'un hiç tereddüt etmeden yeniden başlaması.

Yaygın yanlış: Daha çok geçiş daha heyecanlı bir şarkı demektir. Her ölçünün sonuna konan geçiş sinyal değerini yitiriyor. Geçiş, ancak bölüm sınırlarında çalındığında dinleyiciye bir şey söylüyor.

Uygulama

Setine otur ve rock groove'unu yavaş bir tempoda çal. Dört ölçüyü bir grup olarak say ve dördüncü ölçünün sonunu geçişin yeri olarak belirle. Önce geçiş yapmadan, yalnızca dördüncü ölçünün sonunu fark ederek birkaç grup çal.

İkinci adımda son vuruşluk bir geçiş ekle. Dördüncü ölçünün son vuruşunda groove'u bırak ve trampette sırayla sağ ve sol elle birkaç eşit vuruş çal. Ardından yeni grubun ilk vuruşunda kaza ziline ve bas davula birlikte in. Sayarken yeni grubun ilk hecesini yüksek sesle vurgula.

Üçüncü adımda aynı geçişi tomlara taşı. Trampetten başla, tiz toma, oradan yer tomuna in. Her vuruşun ızgaranın bir hücresine oturduğundan emin olmak için geçiş boyunca saymayı sürdür. Kollarının çaprazlanıp çaprazlanmadığına dikkat et; çaprazlanıyorsa el sırasını değiştir.

Dördüncü adımda dönüşe odaklan. Geçişi yer tomunda bitir ve oradan kaza ziline uzan. Zil ile bas davul ayrı ayrı mı, kaynaşmış mı duyuluyor, dinle. Hemen ardından groove'u, ikinci vuruştaki arka vuruşu kaçırmadan yeniden başlat.

Son olarak birkaç grubu art arda, her dördüncü ölçünün sonunda geçişle çal. Çalışmayı kaydet ve kaydı dinlerken yalnızca dönüş anlarına kulak ver. Hangi dönüşün temiz, hangisinin geç olduğunu ayır ve geç olanlarda geçişin nerede hızlandığını ya da yavaşladığını bulmaya çalış.

Kilit özet

Geçiş vuruşu, zaman tutmanın birkaç vuruşluğuna bırakıldığı kısa bir tom ve trampet cümlesi. İşi göz alıcı olmak değil, dinleyiciye ve birlikte çalan müzisyenlere bir bölümün bittiğini haber vermek.

Kurulumun çıkış noktası geçişin kendisi değil, ardından gelen ilk vuruş. Başlangıç için en güvenlisi ölçünün son vuruşunu kaplayan kısa geçiş.

Groove'un ızgarası tomlarda da sürüyor; eşit bölünme korunuyor, yalnız sesi veren davul değişiyor. Tomlar arasındaki yol, el sırasıyla ve kolların çaprazlanmayacağı biçimde kuruluyor.

Geçişin asıl sınavı dönüş. Yeni bölümün ilk vuruşunda zil ile bas davul birlikte iniyor ve groove hiç tereddüt etmeden yeniden başlıyor. Geçişin değeri, bu dönüşün ne kadar pürüzsüz olduğuyla ölçülüyor.

Sonraki derse köprü

Groove'u ve geçişi şimdiye kadar sayarak, hecelerle ve hücrelerle tarif ettik. Bir davulcu bunları başka bir davulcuya aktarmak, bir şarkının davul bölümünü okumak ya da kendi fikrini unutmamak için yazıya dökmek istediğinde başka bir araca ihtiyaç duyuyor.

Davul notası, perdesi olmayan bir çalgıyı dizeğe nasıl yazar? Hangi davul hangi çizgide ya da aralıkta durur, zillerin nota başı neden farklı çizilir, ve bu derste çaldığımız bir geçiş kâğıt üzerinde nasıl okunur?