Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Dosyaya yazılan şey projenin doğru hâli değil, dışa aktarma anında ana çıkıştan duyulan sestir. Açık kalmış bir solo, susturulmuş bir kanal ve yanlış seçilmiş bir aralık, projede fark edilmeden dosyaya yansıyor.
Düzenlemenin büyük kısmı dört harekete iniyor: kesmek, taşımak, çoğaltmak ve kırpmak. Dördü de talimat listesini değiştiriyor, ses dosyasına dokunmuyor.
Kesim yerlerinde duyulan tık, dalganın sıfır dışında bir değerdeyken kesilmesiyle oluşan basamağın sesi. Milisaniyeler mertebesinde bir yumuşama basamağı eğime çeviriyor ve sesi tümüyle bitiriyor; her kesime bir yumuşama koymak iyi bir alışkanlık.
Dışa aktarmadan önceki kontrol dört maddede: solo ve susturma, aralık — son yankı sönene kadar, ana çıkışta tavana çarpma, ve dosyayı sıradan bir oynatıcıdan baştan sona dinlemek.
Dosya biçimi tek kurala bağlı: başka bir işlemden geçecekse sıkıştırılmaz, yalnız dinlenecekse sıkıştırılır. Stem ise projenin aynı noktadan başlayan bölümlere ayrılmış hâli ve alan kişiye dengeyi değiştirme imkânı veriyor.
Açılış sahnesi
Bir öğrenci projesini bitiriyor. Dosyayı çıkarıyor ve arkadaşına gönderiyor.
Arkadaşı bir dakika sonra yazıyor: "Sadece davul var."
Öğrenci dosyayı kendi bilgisayarında açıyor. Gerçekten sadece davul var.
Projeyi açıyor, çalıyor — her şey yerinde. Her kanal duyuluyor.
Sonra fark ediyor. Bir saat önce davulu tek başına dinlemek için solo düğmesine basmış ve kapatmayı unutmuş.
Projede fark edilmiyor, çünkü o düğmeyi kendisi açtı ve zihni ona alıştı. Ama dosyaya yazılan şey, ana çıkışta ne varsa o.
Bu ders o ana hazırlanmakla ilgili.
Dışa aktarma, projedeki her unutulmuş şeyin aynı anda görünür olduğu tek an. Kapatılmamış bir solo, susturulmuş bir kanal, yanlış seçilmiş bir aralık, tavana çarpan bir ana çıkış — hepsi orada ortaya çıkıyor.
Ve ortaya çıktığında dosya elden çıkmış oluyor.
Bu yüzden bu son modülde iki iş var: elindekini düzeltmek ve teslim edilebilir hâle getirmek.
Bu derste ne olacak
Önce en çok kullanılan dört düzenleme işlemini göreceğiz. Sonra yeni başlayanların en sık karşılaştığı ve en kolay çözülen sorununa geleceğiz: kesim yerlerinde duyulan tık sesi ve onu bitiren küçük müdahale. Ardından dışa aktarma öncesi kontrolü kuracağız — açılış sahnesindeki durumu önleyen adımlar. Sonra dosya biçimini konuşacağız ve hangi işe hangisinin gittiğini netleştireceğiz. En sonda stem kavramını tanıtacağız, çünkü kursun final projesi onu istiyor.
Sıfır noktası
Bu modüldeki iki iş birbirinden farklı.
Düzenleme, elindeki kaydı biçimlendirmek. Kaydedilmiş olanı kesiyor, taşıyor, çoğaltıyor, kırpıyorsun. Kursun başında konuştuğumuz gibi bu işlemler yıkıcı değil; disk üzerindeki dosyaya dokunulmuyor.
Dışa aktarma ise projeyi bilgisayarından çıkabilecek tek bir dosyaya çevirmek. İngilizcesi export, Türkçesi dışa aktarma.
Aradaki temel fark şu: düzenleme geri alınabilir, dışa aktarma bir teslimdir.
Dosya elden çıktığında içindeki hatayı geri alamıyorsun. Yeni bir dosya gönderebilirsin ama ilki gitmiş oluyor.
Bu yüzden dışa aktarmadan önce yapılan üç dakikalık kontrol, bu kursta öğreneceğin en yüksek getirili alışkanlıklardan biri.
Mekanizma
Dört işlem
Düzenlemenin büyük kısmı dört harekete iniyor.
Kesmek. Bir sesi ikiye bölüyorsun. Genellikle işe yaramayan bir bölümü atmak ya da bir parçayı ayrı ele almak için.
Taşımak. Bir sesi zaman ekseninde ileri geri sürüklüyorsun. Geç giren bir girişi öne almak buna örnek.
Çoğaltmak. Bir bölümü kopyalayıp başka bir yere koyuyorsun. Bir nakaratın ikinci kez kullanılması genellikle böyle oluyor.
Kırpmak. Bir sesin başını ya da sonunu kısaltıyorsun; kesmekten farkı, atılan kısmın uçtan alınması ve istendiğinde geri çekilebilmesi.
Dördü de talimat listesinde değişiklik yapıyor, ses dosyasında değil. Yani hiçbiri kalıcı değil ve hepsi geri alınabiliyor.
Bir de bu dördünü kolaylaştıran bir yardımcı var: ızgaraya yapışma. Açıkken taşıdığın ses en yakın vuruş çizgisine oturuyor; kapalıyken serbest kalıyor. Ritmik bir bölümde açık, konuşma ya da serbest bir girişte kapalı olması işini kolaylaştırıyor.
Tık sesi ve onu bitiren şey
Şimdi bu bölümdeki en yüksek getirili bilgi.
Bir sesi kestiğinde kesim yerinde bir tık duyabiliyorsun. Kısa, sert, rahatsız edici.
Sebebi şu: ses bir dalga ve dalga sürekli yukarı aşağı hareket ediyor. Kesim yaptığın an, dalga büyük ihtimalle sıfırın üstünde ya da altında bir yerde. Kesince o değerden birden sıfıra düşüyor.
O ani düşüş bir basamak oluşturuyor ve kulak basamağı tık olarak duyuyor.
Çözümü çok basit: kesim yerine çok kısa bir yumuşama koymak. Milisaniyeler mertebesinde bir açılma ya da kapanma, o basamağı eğime çeviriyor ve tık kayboluyor.
Buna fade deniyor; açılana açılış, kapanana kapanış diyebilirsin.
Bunu bilmek, yeni başlayanların "kaydımda garip sesler var" diye tarif ettiği durumların büyük kısmını tek hamlede çözüyor.
Ve bir alışkanlık olarak şunu benimse: her kesim yerine çok kısa bir yumuşama koy. Duyulmuyor, zarar vermiyor ve tık ihtimalini sıfırlıyor.
Aynı mantık parçanın başı ve sonu için de geçerli. Bir parça mutlak sıfırdan birden başlarsa ve birden biterse, kulak bunu ani buluyor. Başa ve sona kısa bir yumuşama koymak neredeyse her zaman daha iyi duyuluyor.
Dışa aktarmadan önce
Açılış sahnesindeki durumu önleyen kontrol dört maddede.
Birincisi solo ve susturma. Bütün kanalları gözden geçir. Açık kalmış tek bir solo düğmesi, dosyaya yalnız o kanalı yazdırıyor. Susturulmuş bir kanal ise sessizce eksik kalıyor ve bu daha sinsi, çünkü dosya normal görünüyor.
İkincisi aralık. Program hangi bölümü yazacağını bir başlangıç ve bitiş noktasından okuyor. Yanlış seçilmiş bir aralık, parçanın başını kesiyor ya da sonuna otuz saniye sessizlik ekliyor. Sonun, en uzun yankı ve gecikme kuyruğu sönene kadar sürdüğünden emin ol; erken kesmek parçanın son notasını kırpıyor.
Üçüncüsü ana çıkış. Bütün parçayı baştan sona çal ve ana çıkıştaki göstergeye bak. Tavana çarpan tek bir an bile dosyaya bozulma olarak yazılıyor. Çarpıyorsa çözüm ana çıkışı kısmak değil, kanalların seviyelerini birlikte düşürmek.
Dördüncüsü dinlemek. Dışa aktardıktan sonra dosyayı projeden değil, sıradan bir oynatıcıdan baştan sona dinle. Bu adım atlanıyor ve atlandığı için hatalar karşı tarafta bulunuyor.
Hangi dosya biçimi
İki büyük aile var.
Sıkıştırılmamış biçimler sesi olduğu gibi saklıyor. Dosya büyük oluyor ama hiçbir bilgi atılmıyor. Kursun başında proje penceresinde seçtiğin iki sayı bu dosyalarda doğrudan geçerli.
Sıkıştırılmış biçimler dosyayı küçültmek için bilginin bir kısmını atıyor. Atılan kısım, kulağın en az fark edeceği yerlerden seçiliyor ve iyi ayarlandığında fark gerçekten küçük. Ama atılan bilgi geri gelmiyor.
Karar kolay ve tek kurala bağlı: dosya başka bir işlemden geçecekse sıkıştırma, yalnız dinlenecekse sıkıştır.
Yani bir arkadaşına telefonda dinlesin diye gönderiyorsan sıkıştırılmış biçim doğru seçim. Miks yapacak birine, mastering yapacak birine ya da arşive gidiyorsa sıkıştırılmamış olmalı.
Bir de şu tuzak var: sıkıştırılmış bir dosyayı açıp yeniden sıkıştırmak, kaybı ikiye katlıyor. Her seferinde kaynağın sıkıştırılmamış hâlinden çıkmak gerekiyor.
Stem nedir
Son kavram, ve kursun final projesi bunu istiyor.
Stem, projenin bölümlere ayrılmış hâli. Tek bir karışık dosya yerine, birkaç ayrı dosya: ritim ayrı, bas ayrı, vokal ayrı, diğer çalgılar ayrı.
Hepsi aynı anda başlıyor ve aynı uzunlukta. Yani hepsini bir projeye koyup birlikte çaldığında, orijinal miks geri geliyor.
Neden isteniyor?
Çünkü stem alan kişi dengeyi değiştirebiliyor. Vokali biraz öne alabiliyor, ritmi kısabiliyor. Tek bir karışık dosyada bu mümkün değil.
Düzenli bir stem paketi üç şey istiyor: her dosya aynı noktadan başlamalı, adlar ne olduğunu açıkça söylemeli, ve hiçbiri tavana çarpmamalı.
Kursun final projesi tam olarak bu üçünü istiyor: bitmiş bir proje dosyası, tek parça hâlindeki son miks ve derli toplu bir stem paketi. Üçünün de ne demek olduğunu artık biliyorsun.
Örneklerden okuma
Usta katmanı
Dört nokta.
Birincisi: kesim yerini seçerken dalganın sıfırdan geçtiği noktayı aramak eski bir alışkanlık. Yumuşama koymak bunun yerini büyük ölçüde aldı ama ilke hâlâ geçerli ve bazı programlar kesimi kendiliğinden en yakın sıfır geçişine kaydırabiliyor. Bu ayarı bilmek, çok sayıda kesim yapılan işlerde zaman kazandırıyor.
İkincisi: dışa aktarma gerçek zamanlı olmak zorunda değil ve bu bir tuzak taşıyor. Program parçayı çalmadan, hesaplayarak da dosyaya yazabiliyor ve bu çok daha hızlı. Ama o sırada dinlemediğin için bir sorunu duyma şansın da olmuyor. Hızlı aktarma yapıyorsan çıkan dosyayı dinlemek isteğe bağlı olmaktan çıkıyor.
Üçüncüsü: stem'lerin ana çıkış işlemlerini içerip içermeyeceği ayrı bir karar. Ana çıkışta bir işlem varsa ve stem'ler ondan önce alınırsa, stem'ler birlikte çalındığında miks eksik duyulur. Teslim ederken bunu söylemek gerekiyor; alan kişi hangi durumda olduğunu bilmezse yanlış varsayımla çalışıyor.
Dördüncüsü: dosya adı teslimin bir parçasıdır. Karşı taraf senin klasör düzenini görmüyor, yalnız dosya adını görüyor. Parça adını, sürümü ve gerekiyorsa tempoyu ada yazmak, kursta kurduğun adlandırma alışkanlığının dışarıya bakan yüzü.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlış: Projede doğru duyuluyorsa dosya da doğru çıkar. Dosyaya yazılan şey ana çıkışta ne varsa o. Açık kalmış bir solo ya da susturulmuş bir kanal projede fark edilmiyor ama dosyaya aynen yansıyor.
Yaygın yanlış: Kesim yerindeki tık bir kayıt hatasıdır. Kayıtla ilgisi yok. Dalga sıfır dışında bir değerdeyken kesildiğinde ortaya çıkan basamağın sesi. Çok kısa bir yumuşama sorunu tümüyle bitiriyor.
Yaygın yanlış: Parçanın sonunu son nota bitince kesebilirim. Yankı ve gecikme kuyrukları son notadan sonra da sürüyor. Erken kesmek parçanın kapanışını kırpıyor ve bu, dışa aktarmadaki en sık fark edilen hata.
Yaygın yanlış: Ana çıkış tavana çarpıyorsa ana çıkışı kısarım. Bozulma zaten oluşmuş durumda; ana çıkışı kısmak yalnız onu sessizleştiriyor. Kanalların seviyelerini birlikte düşürmek gerekiyor.
Yaygın yanlış: Sıkıştırılmış dosya her iş için yeterli. Yalnız dinlenecekse yeterli. Miks, mastering ya da arşiv söz konusuysa sıkıştırılmamış biçim gerekiyor, çünkü atılan bilgi geri gelmiyor ve ikinci bir sıkıştırma kaybı katlıyor.
Uygulama
Kırk dakikalık son çalışma, ve aslında final projesinin provası.
Önce kurs boyunca kullandığın projeyi aç ve bir kesim denemesi yap. Bir ses kaydını ortasından ikiye böl ve iki parçayı biraz ayır, sonra dinle. Kesim yerinde tık duyup duymadığını not et. Sonra kesim uçlarına çok kısa birer yumuşama koy ve tekrar dinle.
Şimdi düzenleme yap. Projede işine yaramayan bir bölüm varsa kes ve at. Geç giren bir giriş varsa öne al. Tekrar etmesini istediğin bir bölüm varsa çoğalt. Izgaraya yapışmayı hangi durumda açık hangi durumda kapalı tuttuğunu fark et.
Ardından kontrol listesini uygula. Bütün kanalları gözden geçir ve açık kalmış solo ya da susturma var mı bak. Dışa aktarma aralığını parçanın başından, son yankı sönene kadar olan noktaya kadar seç. Parçayı baştan sona çalarak ana çıkış göstergesini izle ve tavana çarpan bir an olup olmadığını gör.
Sonra iki dosya çıkar. Birincisini sıkıştırılmamış biçimde, ikincisini sıkıştırılmış biçimde. Boyutlarını karşılaştır ve ikisini arka arkaya dinle.
Son adım stem provası. Projeni üç gruba ayır ve her grubu ayrı ayrı dışa aktar; hepsinin aynı noktadan başladığından ve aynı uzunlukta olduğundan emin ol. Sonra üç dosyayı boş bir projeye koy ve birlikte çal. Orijinal miksi duyuyorsan düzgün bir stem paketi hazırlamışsın demektir — ve kursun final projesine hazırsın.
Kilit özet
Dosyaya yazılan şey projenin doğru hâli değil, dışa aktarma anında ana çıkıştan duyulan sestir. Açık kalmış bir solo, susturulmuş bir kanal ve yanlış seçilmiş bir aralık, projede fark edilmeden dosyaya yansıyor.
Düzenlemenin büyük kısmı dört harekete iniyor: kesmek, taşımak, çoğaltmak ve kırpmak. Dördü de talimat listesini değiştiriyor, ses dosyasına dokunmuyor.
Kesim yerlerinde duyulan tık, dalganın sıfır dışında bir değerdeyken kesilmesiyle oluşan basamağın sesi. Milisaniyeler mertebesinde bir yumuşama basamağı eğime çeviriyor ve sesi tümüyle bitiriyor; her kesime bir yumuşama koymak iyi bir alışkanlık.
Dışa aktarmadan önceki kontrol dört maddede: solo ve susturma, aralık — son yankı sönene kadar, ana çıkışta tavana çarpma, ve dosyayı sıradan bir oynatıcıdan baştan sona dinlemek.
Dosya biçimi tek kurala bağlı: başka bir işlemden geçecekse sıkıştırılmaz, yalnız dinlenecekse sıkıştırılır. Stem ise projenin aynı noktadan başlayan bölümlere ayrılmış hâli ve alan kişiye dengeyi değiştirme imkânı veriyor.
Sonraki derse köprü
Bu, kursun son modülüydü. Elinde artık bir dijital stüdyonun temel haritası var.
Neyi bildiğini toparlayalım. Programın dört makinenin birleşmesi olduğunu, audio ile MIDI'nin neyi farklı taşıdığını, kaydın iki sayısını, gecikmenin nereden geldiğini, dosyaların neden kaybolduğunu, sinyalin nereye gittiğini, projenin zaman zeminini, kayıt seviyesindeki asimetriyi, nota koymanın iki yolunu ve teslim etmeyi biliyorsun.
Bu bir keşif kursuydu; her konuyu tanıttı, hiçbirini derinleştirmedi. Bundan sonrası hangi yöne gitmek istediğine bağlı.
Bir parçayı baştan sona kendin üretmek istiyorsan Sıfırdan Müzik Prodüksiyonu kursu bu haritanın üzerine kurulu ve aynı sırayı izleyerek daha derine iniyor.
Kaydedilmiş sesleri dengelemek ve karıştırmak ilgini çektiyse Temel Miks kursu bu modülde yalnız adı geçen konuları — seviye, yön, frekans ve dinamik — kendi başına ele alıyor.
Nota, ritim ve armoni tarafında zeminin eksik olduğunu hissettiysen Müziğin Temelleri kursu oraya bakıyor ve hangi yöne gidersen git işine yarıyor.
Şimdi yapılacak tek bir iş kaldı: final projesi. Bugünkü uygulamada istenen üç teslimin de provasını yaptın; geriye onları kendi parçanla bir kez daha yapmak kalıyor.