Üç mini beste

Açılış sahnesi

Bir öğrenci kursun sonuna doğru büyük bir parça yazmaya karar veriyor: öğrendiği her şeyi içine koyacağı, uzun ve dolu bir eser. Hocası ona başka bir şey öneriyor: önce üç küçük parça. Her biri kısa, her biri farklı, her biri baştan sona bitmiş.

Öğrenci biraz hayal kırıklığıyla kabul ediyor ve üç kısa parça yazıyor. Birincisi bir ritim motifinden, ikincisi bir akor dizisinden, üçüncüsü tekrar eden bir figürden doğuyor. Her biri birkaç gün içinde bitiyor.

Üç parçayı art arda dinlediğinde öğrenci bir şey fark ediyor. Farklı yerlerden başladıkları hâlde hepsi minör bir renkte ve ağır bir tempoda; doruk her birinde en sona saklanmış. Bunları seçtiğini hiç düşünmemişti; kendiliğinden öyle olmuştu.

Tek bir büyük parça yazsaydı bunu asla görmeyecekti. Alışkanlıklar, ancak birden fazla parça yan yana konduğunda görünüyordu.

Bu derste ne olacak

Önce neden tek bir büyük parça yerine birkaç küçük parçanın bu aşamada daha çok şey öğrettiğini göreceğiz. Sonra üç mini besteyi bir deney olarak kuracağız: her birinin farklı bir katmandan doğması ve farklı bir kısıtla yazılması. Ardından bu üç parçanın nasıl hızlı ve baştan sona tamamlanacağını konuşacağız. Dersin ikinci yarısında üç parçayı yan yana okumaya geçeceğiz: bestecinin kendiliğinden yaptığı seçimleri, yani alışkanlıklarını nasıl ortaya çıkardıklarını ve bu alışkanlıklarla ne yapılabileceğini ele alacağız.

Sıfır noktası

Mini beste, kısa ama baştan sona tamamlanmış bir parça. Kısa olması onu kolaylaştırmıyor; bir başlangıcı, bir gelişimi ve bir sonu olan bir bütün kurmak, uzunluğu ne olursa olsun aynı kararları istiyor. Kısalık yalnızca bu kararları daha hızlı ve daha sık vermeyi sağlıyor.

Kursun ilk dokuz dersi müziği tek tek katmanlarına ayırdı ve her birini kendi başına ele aldı. Bir önceki derste de bir taslağı tamamlamanın yollarını gördük. Üç mini beste, bunların hepsinin ilk kez birlikte kullanıldığı yer.

Ama bu dersin asıl amacı üç iyi parça yazmak değil. Asıl amaç, üç parçayı karşılaştırarak kendi bestecilik alışkanlıklarını görmek.

Bu dersin sınavı şu: üç parçanı art arda dinlediğinde, hiç bilerek seçmediğin ama hepsinde aynı olan bir özellik bulabiliyor musun?

Mekanizma

Neden tek büyük parça değil

Tek bir büyük parça yazmak cazip geliyor, çünkü bütün öğrenilenleri bir arada göstermeyi vaat ediyor. Ama bu aşamada bu planın sakıncaları var.

Büyük bir parça uzun sürüyor ve bu sürede tıkanma olasılığı artıyor; bir önceki derste gördüğümüz ilk bölümde takılma tuzağı büyük parçalarda daha derin. Parça bitmeden kalırsa, öğrenilen şey bir bütün kurma becerisi değil, bir başlangıcı parlatma alışkanlığı oluyor.

Daha önemlisi, tek bir parça bir örnek. Bir örnekte hangi kararların bilinçli, hangilerinin kendiliğinden verildiği ayırt edilemiyor. Üç parça ise bir karşılaştırma imkânı veriyor. Farklı yerlerden başlayan üç parçada aynı kalan şeyler, bestecinin elinin kendiliğinden gittiği yerleri gösteriyor.

Üç parça, üç farklı çıkış noktası

Üç mini bestenin bir deney olarak işlemesi için her birinin farklı bir yerden doğması gerekiyor. Aynı türden üç parça, alışkanlıkları gizlemek yerine pekiştiriyor.

Birinci parça bir motiften doğabiliyor: arşivden seçilmiş, ritmiyle ya da perdesiyle yaşayan kısa bir motif ve onun ailesinden kurulan bir parça. Burada ağırlık motifin gelişiminde ve katmanların ayrılmasında.

İkinci parça bir renkten doğabiliyor: bir mod ya da bir akor dizisi, ve onun karakter sesini öne çıkaran bir melodi. Burada ağırlık merkezin kurulmasında ve akor–melodi ilişkisinde.

Üçüncü parça bir dokudan doğabiliyor: tekrar eden bir figür ve onun üstünde gelişen bir melodi ya da bir karşı melodi. Burada ağırlık zeminin kurulmasında ve katmanların birbirine yerleşmesinde.

Bu üç çıkış noktası kursun farklı bölümlerini öne çıkarıyor. Hiçbir parça bütün araçları kullanmak zorunda değil; her biri birkaçını derinlemesine kullanıyor.

Her parçaya bir kısıt

Üç parçayı birbirinden daha da ayırmanın yolu, her birine farklı bir kısıt vermek. Bir önceki derste gördüğümüz gibi kısıt karar vermeyi kolaylaştırıyor; burada ayrıca her parçayı bestecinin alışkın olmadığı bir yöne itiyor.

Kısıtlar önceki derslerin eksenlerinden seçilebiliyor. Bir parça yalnızca ikili formla, bir başkası yalnızca üçlü formla yazılabiliyor. Bir parça hızlı ve yoğun bir ritimle, bir başkası seyrek ve geniş bir ritimle. Bir parçada doruk erken, bir başkasında geç gelebiliyor. Bir parça majör ailesinden bir modda, bir başkası minör ailesinden bir modda olabiliyor.

Kısıtları seçerken bir ölçüt işe yarıyor: en az bir parçada, bestecinin doğal olarak seçmeyeceği bir yöne gitmek. Bu parça çoğu zaman en zor yazılanı oluyor, ama bestecinin sınırlarını genişleten de o.

Hızlı ve bütün

Mini bestelerin kısa olması, onları hızlı tamamlamayı mümkün kılıyor ve bu hız önemli. Taslak dersindeki sıra burada da işliyor: iskelet önce, süsleme sonra. Her parçanın kaba bütünü tek bir oturumda kurulabilecek kadar kısa tutulduğunda, tıkanma olasılığı azalıyor.

Üç parçanın her biri için bir bitiş günü belirlemek ve o günü aşmamak, parçaların birinin sonsuz bir cilalama döngüsüne girmesini engelliyor. Bir parça bitirildiğinde yarım kalan pürüzler not ediliyor ama düzeltilmiyor; bir sonraki parçaya geçiliyor.

Bu yaklaşımın bir bedeli var: üç parçanın hiçbiri bu aşamada kusursuz olmayacak. Ama üç tamamlanmış kusurlu parça, tek bir cilalanmış başlangıçtan çok daha fazla şey öğretiyor. Her biri bir başı ve sonu olan parçayı ayakta tutmanın bir provası, ayrıca karşılaştırma için bir veri.

Yan yana okumak

Üç parça bittiğinde asıl iş başlıyor: onları yan yana okumak. Bunun için her parçanın temel özelliklerini aynı başlıklar altında yazmak işe yarıyor: merkezi ve modu, temposu ve ritim yoğunluğu, yükseklik alanı ve doruğunun yeri, formu, dokusu, enerji eğrisinin şekli.

Bu tablo, parçalar arasındaki farkları ve benzerlikleri görünür kılıyor. Farklar, kısıtların işe yaradığını gösteriyor. Benzerlikler ise daha ilginç: özellikle bestecinin hiç bilinçli olarak seçmediği ama her üç parçada ortaya çıkan özellikler.

Açılıştaki öğrencinin tablosunda üç parçanın da minör renkte, ağır tempoda ve geç doruklu olduğu görünüyordu. Bunlar kısıt olarak verilmemişti; kendiliğinden gelmişti. Bu tür ortak özellikler bestecinin alışkanlıkları.

Alışkanlıklarla ne yapılır

Alışkanlık bir kusur değil. Bir bestecinin elinin kendiliğinden gittiği yerler, zamanla onun sesini oluşturan şeylerin bir parçası olabiliyor. Ama bilinmeyen bir alışkanlık, bir seçim değil bir sınır.

Bir alışkanlık görüldüğünde onu bilinçli bir tercihe çevirmek mümkün: minör renge kendiliğinden gitmek yerine, onu bir parçanın ihtiyacı olduğu için seçmek. Onu bilerek kırmak da mümkün: bir sonraki parçada bilerek majör bir renkte, hızlı bir tempoda ya da erken bir dorukla yazmak.

Hangi yol seçilirse seçilsin, alışkanlık bir sınır olmaktan çıkıp bir araca dönüşüyor. Hangi alışkanlığın korunup hangisinin kırılacağına karar vermek, bestecinin kendi sesini bilinçli olarak kurmaya başladığı an.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Üç parça bir döngünün ilk turu. Üç mini beste bir kez yazılıp bırakılmak zorunda değil. Bir alışkanlık görüldükten sonra, onu bilerek kırarak yazılan yeni bir üçlü, ilk üçlüyle karşılaştırılabiliyor. Bu döngü tekrarlandıkça bestecinin elinin gidebildiği yerler genişliyor ve kendiliğinden gittiği yerler daha bilinçli hâle geliyor.

Başkasının kulağı alışkanlığı daha hızlı yakalar. Bestecinin kendi alışkanlıkları ona doğal geldiği için görmesi zor. Üç parçayı bir başkasına dinletip "üçünde ortak olan ne" diye sormak, kendi tablosunda göremediği ortaklıkları ortaya çıkarabiliyor.

Kısıtları çekilişle seçmek. Kısıtları bilinçli olarak seçmek, bestecinin rahat olduğu yönlere doğru bir eğilim taşıyabiliyor. Kısıtları küçük kâğıtlara yazıp rastgele çekmek, bu eğilimi kırıyor ve bestecinin kendi başına seçmeyeceği birleşimlerle karşılaşmasını sağlıyor.

Küçük parçalar büyük parçanın malzemesidir. Üç mini beste birbirinden bağımsız yazılsa da, aralarında birbirine uyan bölümler bulunabiliyor. Bir parçanın motifi ile bir başkasının dokusu birleşebiliyor. Mini besteler bu yüzden bir sonraki büyük parçanın arşivi de oluyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Tek bir büyük ve iyi parça, üç küçük parçadan değerlidir. Bu aşamada büyük bir parça bitmeden kalma riski taşıyor ve bestecinin kendi kararlarını görmesine izin vermiyor. Üç tamamlanmış küçük parça hem bir bütün kurma pratiği hem bir karşılaştırma imkânı veriyor.

Yaygın yanlış: Kısa bir parça kolay bir parçadır. Bir başlangıcı, bir gelişimi ve bir sonu olan bir bütün kurmak, uzunluk ne olursa olsun aynı kararları istiyor. Kısalık bu kararları kolaylaştırmıyor, yalnızca daha sık vermeyi sağlıyor.

Yaygın yanlış: Üç parça aynı yöntemle yazılmalıdır. Aynı yerden doğan üç parça alışkanlıkları pekiştiriyor. Deney, parçaların farklı çıkış noktalarından doğduğu ve farklı kısıtlarla yazıldığı zaman işliyor.

Yaygın yanlış: Alışkanlık bir kusurdur ve silinmelidir. Alışkanlıklar bestecinin sesinin bir parçası olabiliyor. Sorun alışkanlığın kendisi değil, bilinmemesi. Görülen bir alışkanlık ya bilinçli bir tercihe çevriliyor ya da bilerek kırılıyor.

Yaygın yanlış: Her parça bitmeden önce kusursuz hâle getirilmelidir. Bu derste amaç kusursuz parçalar değil, tamamlanmış ve karşılaştırılabilir parçalar. Pürüzler kaydedilip bekletiliyor; bir sonraki parçaya geçişi durdurmuyor.

Uygulama

Üç mini beste için bir plan kâğıdı hazırla. Kâğıdı üç sütuna böl ve her sütunun başına bir çıkış noktası yaz: motif, renk, doku. Her sütuna arşivinden ya da önceki derslerden bir başlangıç malzemesi seç: bir motif, bir mod ya da akor dizisi, bir tekrar eden figür.

Sonra her parçaya bir kısıt ata. Kısıtları form, tempo, doruğun yeri ve mod ailesi eksenlerinden seç ve üç parçanın kısıtlarının birbirinden farklı olmasına dikkat et. En az bir parçaya, doğal olarak seçmeyeceğin bir yöne iten bir kısıt ver. Her parçanın yanına bir bitiş günü yaz.

Ardından parçaları sırayla yaz. Her biri için önce kaba bir bütün kur, yer tutucuları doldur ve parçayı baştan sona çalınabilir hâle getir. Kalan pürüzleri parçanın altına not et ama düzeltmeye girişme. Bitiş günü geldiğinde parçayı tamamlanmış say ve bir sonrakine geç.

Üç parça bittiğinde onları art arda kaydet. Sonra bir tablo hazırla: satırlarda üç parça, sütunlarda merkez ve mod, tempo ve ritim yoğunluğu, yükseklik alanı ve doruğun yeri, form, doku ve enerji eğrisinin şekli. Tabloyu doldur.

Son olarak tabloda her üç parçada aynı olan özellikleri işaretle ve bunlardan kısıt olarak vermediklerini ayır. Bunlar alışkanlıkların. Her birinin yanına bir karar yaz: bu alışkanlığı bilinçli bir tercih olarak mı koruyacaksın, yoksa bir sonraki parçada bilerek mi kıracaksın? Üç parçayı, tabloyu ve kararlarını arşivine ekle; kursun final eseri bunların üzerine kurulacak.

Kilit özet

Bu aşamada tek bir büyük parça yerine üç küçük parça yazmak iki şey kazandırıyor: bir bütün kurma pratiğini tekrarlamak ve parçaları karşılaştırarak kendi kararlarını görmek.

Üç parçanın bir deney olarak işlemesi için farklı çıkış noktalarından doğmaları gerekiyor: bir motif, bir renk, bir doku. Her birine farklı bir kısıt vermek, parçaları birbirinden daha da ayırıyor ve en az birini bestecinin alışkın olmadığı bir yöne itiyor.

Parçalar kısa tutuluyor ve hızla bitiriliyor: iskelet önce kuruluyor, her birinin bir bitiş günü oluyor, pürüzler bir listeye yazılıp sonraya bırakılıyor.

Üç parçayı aynı başlıklarla yan yana okumak, farkları ve benzerlikleri görünür kılıyor. Kısıt olarak verilmediği hâlde hepsinde ortaya çıkan özellikler bestecinin alışkanlıkları.

Alışkanlık bir kusur değil, bilinmediğinde bir sınır. Görülen bir alışkanlık ya bilinçli bir tercihe çevriliyor ya da bilerek kırılıyor; bu karar, bestecinin kendi sesini kurmaya başladığı an.

Sonraki derse köprü

Üç mini beste, kursun araçlarını ilk kez birlikte kullanmanın ve kendi alışkanlıklarını görmenin yeriydi. Elinde şimdi tamamlanmış üç kısa parça, bir alışkanlık tablosu ve bir sonraki parça için kararlar var.

İki ila dört dakikalık final eser, bunların hepsini tek bir parçada bir araya getirmeyi soruyor. Üç mini besteden öğrenilenler daha uzun bir yolculuğa nasıl taşınır, mini bestelerin malzemesi büyük bir formun içinde nasıl yer bulur, ve bir final eseri yalnızca bir parça değil, bir bestecinin ilk bilinçli sözü yapan şey nedir?