Isınma, teknik, repertuvar, deşifre ve yaratıcılık dengesi

Açılış sahnesi

Bir gitarcı bir yıl boyunca her gün aynı düzende çalıştı: önce gamlar, sonra o sıralar öğrendiği parça. Düzeni hiç bozmadı ve bununla gurur duyuyor.

Bir akşam arkadaşlarıyla oturuyor ve biri gitarı ona uzatıyor: "Geçen yaz çaldığın o parçayı çalsana." Gitarcı başlıyor, ikinci bölümde duruyor; parça elinden gitmiş. Biri telefonundan bir şarkının akor sayfasını açıp önüne koyuyor; gitarcı sayfaya bakıyor, ilk ölçüde takılıyor, sayfayı geri veriyor. Sonunda biri "Bir şeyler uydursana, biz eşlik ederiz" diyor. Gitarcı gülümsüyor ve gitarı bırakıyor.

Gamları bir yıl öncesine göre çok daha hızlı. Son öğrendiği parçayı temiz çalıyor. Ama o akşam istenen üç şeyin hiçbirini yapamadı: eskiden bildiğini hatırlamak, ilk kez gördüğünü okumak, kendinden bir şey çıkarmak.

Bir yıl boyunca çalışmadı değil. Çalıştığı her dakika, bir çalgıcının yapması gereken işlerin yalnızca ikisine gitti.

Bu derste ne olacak

Önce bir çalgıcının günlük çalışmasının beş ayrı iş türünden oluştuğunu ve bunların neden birbirinin yerine geçmediğini göreceğiz. Sonra her birinin ayrı bir dikkat kipi istediğini kuracağız: kimisi durup düzeltmeyi, kimisi hiç durmamayı, kimisi yargıyı askıya almayı gerektiriyor. Ardından ihmal edilen her işin farklı bir hızla ve farklı bir sessizlikle kaybolduğunu konuşacağız. Dengenin neden her oturumu eşit paylara bölmek değil, işleri bir hafta boyunca döndürmek olduğunu ele alacağız. En sonda önceki dersin günlük hedefinin bu beş iş arasında nerede durduğunu yerleştireceğiz.

Sıfır noktası

Isınma, bedeni ve dikkati çalmaya hazırlayan kısa iş. Teknik, henüz yapılamayan bir hareketi ya da beceriyi yapılabilir hâle getirme işi. Repertuvar, çalınabilen parçaların toplamı ve onları çalınabilir tutma işi. Deşifre (sight-reading), daha önce hiç görülmemiş bir müziği ilk bakışta çalmak. Yaratıcılık ise doğaçlama, beste ya da düzenleme gibi, çalınacak şeyi bir sayfadan değil kendinden üretmek.

Bu beşi sıklıkla tek bir kelimeyle anılıyor: çalışmak. Açılıştaki gitarcı da çalıştı. Ama beş işin her biri başka bir beceri kuruyor ve biri ötekinin yerine geçmiyor. Gam çalışmak okumayı öğretmiyor, bir parçayı öğrenmek eskisini korumuyor, sayfadan çalmak doğaçlamayı kurmuyor.

Bu dersin sınavı şu: son iki haftada yaptığın çalışmaya bakınca beş işin her birine ne kadar yer verdiğini söyleyebiliyor musun, ve daha önemlisi, her birini kendi kipinde mi yaptın?

Mekanizma

Beş iş, beş ayrı beceri

Beş iş aynı çalgıda, aynı ellerle yapılıyor ve bu yüzden birbirini beslediği varsayılıyor. Kısmen besliyor da: teknik çalışma repertuvarı kolaylaştırıyor, repertuvar deşifreye bir müzik dağarcığı sağlıyor. Ama besleme dolaylı ve eksik.

Deşifre becerisi, yalnızca yeni müzikle karşılaşarak büyüyor. Bir yıl boyunca aynı iki şeyi çalışan gitarcı, gözünü sayfadan elin hareketine hızla çeviren bağlantıyı hiç çalıştırmadı. Doğaçlama becerisi, çalınacak notayı anında seçme alışkanlığıyla büyüyor ve bu alışkanlık, önceden seçilmiş notaları çalarak kurulmuyor. Eski parçaları hatırlamak ise yalnızca onlara ara ara dönerek mümkün.

Yani beş iş bir piramidin katları değil, yan yana duran beş ayrı kas. Birini çok çalıştırmak ötekileri güçlendirmiyor; onları yalnızca ihmal edilmiş bırakıyor.

Her işin kendi dikkat kipi var

İşleri birbirinden ayıran en önemli şey süreleri değil, istedikleri dikkat biçimi. Aynı parça, farklı kiplerde çalındığında başka bir iş oluyor.

Teknik çalışma durup düzeltme kipinde yürüyor. Bir hata duyulduğunda durmak, sorunu küçültmek ve yeniden denemek bu işin özü. Önceki dersteki bitiş işareti de genellikle burada yaşıyor.

Repertuvarı korumak ise tam tersini istiyor: baştan sona, durmadan çalmak. Bir parçanın elde olup olmadığı ancak takıldığında durmadan devam edilebildiğinde anlaşılıyor. Durup düzelten biri parçayı korumuyor, yeniden öğreniyor.

Deşifre de durmama kipinde çalışıyor, ama başka bir nedenle: ilk bakışta çalınan müzikte asıl beceri akışı sürdürmek. Durup yanlış notayı düzelten biri o sayfayı artık okumuyor, çalışıyor; deşifre sona ermiş, parça öğrenme başlamış oluyor.

Yaratıcılık ise yargıyı askıya alma kipi istiyor. Bir fikri çalarken aynı anda onu değerlendirmek, fikrin çıkışını kesiyor. Değerlendirme sonra, bir kayıt dinlenirken yapılıyor; çalma anında kulak eleştirmen değil tanık.

Isınmanın kipi en basiti: dinlemek ve hazırlanmak. Isınmanın işi bir şey öğrenmek değil, bedenin ve dikkatin çalmaya hazır olduğunu fark etmek. Bu yüzden ısınma, el ve kulak yanıt vermeye başladığında bitiyor.

Kipleri karıştırmak işi bozar

Dikkat kipleri birbirine karıştığında her iş kendi amacını kaybediyor. En yaygın karışma, repertuvarın teknik kipinde çalınması: kişi eski bir parçayı çalıyor, her takıldığı yerde durup düzeltiyor, ve sonunda parçayı çalıştığını düşünüyor. Oysa takılmadan devam edebilme becerisini hiç sınamamış oluyor.

Ters yönde de bir karışma var: teknik bir sorunun repertuvar kipinde geçiştirilmesi. Parçayı baştan sona çalan biri zor pasajdan her seferinde aynı hızla ve aynı takılmayla geçiyor. Önceki dersten bildiğimiz gibi el bu takılmayı da kaydediyor; durup düzeltmeyen tekrar sorunu yerleştiriyor.

Deşifre ile yaratıcılık da kolayca bozuluyor. İlk bakıştaki sayfada durulursa deşifre biter. Doğaçlama sırasında her fikir tartılırsa doğaçlama biter. İkisi de birkaç dakikalık korunmuş bir alan istiyor; o alanda durmamak ya da yargılamamak işin kuralı.

Her iş başka bir hızla kaybolur

İhmal edilen beş iş aynı biçimde kaybolmuyor ve kayıplarının bir kısmı sessiz.

Isınma ihmal edildiğinde kayıp hemen, aynı oturumda hissediliyor: eller geç açılıyor, ses ya da parmaklar ilk dakikalarda direniyor. Bu yüzden ısınmayı unutmak zor.

Teknik ihmal edildiğinde ilerleme duruyor ama gerileme yavaş. Kişi aynı yerde kaldığını bir süre fark etmiyor, çünkü bildiği şeyler yerinde duruyor.

Repertuvar ihmal edildiğinde kayıp en sessizi. Bir parça, en son çalındığı günden bu yana fark edilmeden aşınıyor ve bunun ilk işareti, açılıştaki gitarcıda olduğu gibi, birinin onu istediği an. Aşınmayı kimse çalışma sırasında görmüyor, çünkü o parça çalışılmıyor.

Deşifre ve yaratıcılık ise hiç başlatılmadığında kayıp değil yokluk üretiyor. Hiç kurulmamış bir beceri kaybolmuyor, sadece gerektiği anda orada olmuyor.

Bu farklılık dengenin neden kendiliğinden kurulmadığını açıklıyor. Gürültülü kayıplar kendini hatırlatıyor ve çalışma onlara kayıyor; sessiz kayıplar hiçbir şey söylemiyor ve fark edildiklerinde çoktan gerçekleşmiş oluyorlar.

Denge bir oturumda değil bir haftada kurulur

Beş işi her oturuma eşit paylarla sığdırmaya çalışmak, özellikle kısa oturumlarda, hiçbirine gerçek bir alan bırakmıyor. Birkaç dakikalık bir deşifre ve birkaç dakikalık bir doğaçlama aynı oturumda sıkışınca korunmuş alan hiçbirine kalmıyor.

Daha sağlam bir düzen, işleri bir hafta boyunca döndürmek. Isınma her oturumda kısaca var. Teknik ve önceki dersin günlük hedefi çoğu günün ağırlık merkezi. Repertuvardan bir iki parça, haftanın farklı günlerine dağıtılarak durmadan çalınıyor. Deşifre ve yaratıcılık ise her gün değil, haftanın belirli günlerinde, ama o günlerde kendi korunmuş alanlarıyla yer alıyor.

Dengenin ölçüsü eşitlik değil, hiçbir işin sessizce yok olmaması. Bir hafta sonunda geriye bakıldığında beş işin her birinin en az bir kez kendi kipinde yapılmış olması, gitarcının bir yılda kaybettiği üç şeyi korumaya yetiyor.

Günlük hedef bu beşin neresinde durur

Önceki dersin günlük hedefi, tek bir pasaj ve tek bir bitiş işaretiyle kurulmuştu. O hedef genellikle teknik işin ya da yeni bir parçanın öğrenilmesinin içinde yaşıyor; durup düzeltme kipinde yürüyen iş orası.

Ama günlük hedef oturumun tamamı değil. Oturumun geri kalanı, bu dersin beş işinden hangisinin o gün sırası geldiyse ona ayrılıyor. Günlük hedef bir değişimi, geri kalan işler ise kazanılmış olanı ve henüz kurulmamış olanı taşıyor. Bir oturumun iyi olup olmadığı, yalnızca günlük hedefin tuttuğuna değil, haftanın dönüşümünde o günün payının da yapılıp yapılmadığına bakıyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Isınma bir sonraki işin küçük bir örneği olabilir. Genel bir ısınma yerine o gün çalışılacak asıl işin çok yavaş ve kolay bir hâli, hem bedeni hazırlıyor hem de dikkati doğrudan asıl işe yöneltiyor. Böylece ısınma ile teknik arasındaki geçiş neredeyse fark edilmiyor.

Deşifre malzemesi tükenir. Bir sayfa bir kez okunduktan sonra artık deşifre malzemesi değil; ikinci okuma bir hatırlama. Bu yüzden deşifre için sürekli yeni ve kolay müzik gerekiyor. Zor bir sayfayla deşifre yapmak ise durmama kipini imkânsız kılıyor ve işi parça öğrenmeye çeviriyor; deşifre malzemesi bilinçli olarak seviyenin altından seçiliyor.

Repertuvar listesi yazılı durmalı. Hangi parçaların hâlâ elde olduğunu hafızaya bırakmak sessiz aşınmayı görünmez kılıyor. Kısa bir liste ve her parçanın en son ne zaman durmadan çalındığını gösteren bir not, aşınmanın nerede başladığını önceden gösteriyor.

Yaratıcılık teknik çalışmadan hemen sonra zorlaşır. Durup düzeltme kipinde geçen bir süreden sonra kulak eleştirmen olarak kalmaya devam ediyor. Doğaçlama ya da beste için ayrılan alan, mümkünse oturumun başına ya da ayrı bir zamana konduğunda yargıyı askıya almak daha kolay oluyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Teknik yeterince güçlenince okuma ve doğaçlama kendiliğinden gelir. Teknik bunları kolaylaştırıyor ama kurmuyor. Deşifre yeni müzikle karşılaşarak, doğaçlama anında seçim yaparak büyüyor; ikisi de kendi işlerini istiyor.

Yaygın yanlış: Bir parçayı öğrendiysem artık benimdir. Repertuvar ara ara dönülmediğinde sessizce aşınıyor. Öğrenilmiş bir parçayı çalınabilir tutmak, onu öğrenmekten ayrı bir iş.

Yaygın yanlış: Eski bir parçayı durup düzelterek çalmak onu korur. Bu, parçayı teknik kipinde yeniden öğrenmek. Repertuvarı korumanın sınavı, takıldığında durmadan devam edebilmek; o sınav yalnızca baştan sona çalarken yapılıyor.

Yaygın yanlış: Dengeli çalışma her oturumda beş işe eşit süre vermektir. Kısa oturumlarda eşit paylar hiçbir işe gerçek bir alan bırakmıyor. Denge bir hafta boyunca döndürülen işlerle kuruluyor ve ölçüsü eşitlik değil, hiçbir işin kaybolmaması.

Yaygın yanlış: Isınma ne kadar uzunsa o kadar iyidir. Isınmanın işi hazırlanmak ve beden hazır olduğunda o iş tamamlanmış oluyor. Uzayan ısınma asıl işin zamanını yiyor ve çoğu zaman teknik çalışmanın yerine geçiyor.

Uygulama

Son iki haftaya dön ve hatırlayabildiğin her oturumu kâğıda yaz. Her oturumun yanına, o gün beş işten hangilerini yaptığını işaretle. Kesin süreler gerekmiyor; yalnızca hangi işin yer aldığını görmek yetiyor.

Sonra işaretlere bak. Hangi iş neredeyse her gün var, hangisi hiç yok? Hiç yer almayan işin sessiz bir kayıp mı yoksa hiç kurulmamış bir beceri mi olduğunu not et. Ardından yapılan işler için ikinci bir soru sor: o iş kendi kipinde mi yapıldı? Repertuvar durmadan mı çalındı, deşifre gerçekten ilk bakışta mıydı?

Üçüncü adımda repertuvarını yaz: şu an baştan sona çalabildiğini düşündüğün parçalar. Listeden bir parça seç ve hiç durmadan, takılsan bile devam ederek çal. Takıldığın yerleri çalma bittikten sonra işaretle, çalarken değil. Bu çalma, parçanın gerçekten elde mi yoksa yalnızca hatırlanıyor mu olduğunu gösteriyor.

Dördüncü adımda önümüzdeki haftanın dönüşümünü kur. Her gün için ısınmayı ve önceki dersteki günlük hedefi yaz; sonra haftanın günlerine repertuvardan birer parça dağıt, deşifre için bir iki gün ve yaratıcılık için ayrı bir iki gün seç. Deşifre günleri için seviyenin altında, daha önce görmediğin kısa müzikler bul.

Hafta sonunda kâğıda dönüp beş işin her birinin en az bir kez kendi kipinde yapılıp yapılmadığını işaretle. Kâğıdı sakla; dönem sonundaki değerlendirmede hangi işin sessizce kaybolmaya başladığını bu işaretler gösterecek.

Kilit özet

Bir çalgıcının günlük çalışması beş ayrı işten oluşuyor: eli hazırlamak, yeni beceri kurmak, bildiğini korumak, ilk kez göreni okumak ve kendinden üretmek. Her biri başka bir beceriyi kuruyor ve biri ötekinin yerine geçmiyor.

İşleri birbirinden ayıran asıl şey istedikleri dikkat kipi. Teknik durup düzeltmeyi, repertuvar ve deşifre durmadan devam etmeyi, yaratıcılık yargıyı askıya almayı, ısınma hazır olmayı fark etmeyi istiyor.

Kipler karıştığında iş amacını kaybediyor: durup düzeltilen repertuvar sınanmamış oluyor, düzeltilen ilk bakış deşifre olmaktan çıkıyor, tartılan fikir akmayı bırakıyor.

İhmal edilen işler farklı hızlarda ve farklı sessizlikte kayboluyor; ısınmanın kaybı hemen duyuluyor, repertuvarınki ancak biri parçayı istediğinde.

Denge her oturumda değil bir hafta boyunca kuruluyor ve başarısı, hafta sonunda kaybolmaya başlamış bir işin bulunmamasıyla ölçülüyor.

Sonraki derse köprü

Günlük hedefin yaşadığı yer, bu dersteki beş işten teknik ve yeni parça öğrenme. Orada el, önceki derslerde gördüğümüz gibi, hareketleri öbekler hâlinde ve bir zincir olarak kaydediyor.

Yeni bir parçaya başlarken bu zincir nerede kesilmeli? Bir parçayı küçük bölümlere ayırmak, hangi büyüklükte bir bölümün bir oturumda öğrenilebildiğine, bölümlerin sınırlarının nereye çekileceğine ve ayrı ayrı öğrenilen bölümlerin sonra nasıl birleştirileceğine dair kararları içeriyor. Bu kararların her biri, elin zincirinin nereden başlayabileceğini baştan belirliyor.