Yıllık, 12 haftalık ve günlük hedefler

Açılış sahnesi

Yılın ilk günü bir öğrenci defterinin ilk sayfasına tek bir cümle yazıyor: "Bu yıl piyanoyu gerçekten öğreneceğim." Cümle samimi ve öğrenci ona inanıyor.

Ertesi gün piyanonun başına oturuyor ve kendine soruyor: bugün ne çalışsam? Aklına gelen ilk şeyi, geçen hafta sevdiği bir parçanın girişini çalıyor. Ertesi gün aynı soru, başka bir cevap. Günler geçiyor; her oturum bir öncekinden bağımsız, her biri o anki isteğe göre şekilleniyor.

Üç ay sonra biri ona soruyor: "Ne kadar ilerledin?" Öğrenci düşünüyor ve dürüstçe cevap veremiyor. Bir şeylerin daha iyi olduğunu hissediyor ama neyin, ne kadar, hangi günden bu yana olduğunu bilmiyor. Elinde karşılaştıracağı bir başlangıç kaydı da yok, "şunu yapabildiğimde ilerlemişim demektir" diyen bir cümle de.

Yıllık cümle yanlış değildi. Eksik olan, o cümle ile her günkü "bugün ne çalışsam?" sorusu arasındaki bağdı. Yıl ile gün arasında hiçbir şey durmuyordu.

Bu derste ne olacak

Önce bir hedefin zaman ölçeği değiştikçe yalnızca boyunun değil türünün de değiştiğini göreceğiz. Sonra yıllık hedefin neden bir yön, günlük hedefin neden tek bir oturumun değişimi olduğunu ayıracağız. Aradaki on iki haftalık katmanın bu ikisini birbirine bağlayan ölçüt katmanı olduğunu ve önceki dersteki ölçümlerin tam olarak burada yazıya geçtiğini kuracağız. Ardından her katmanın kendine ait bir değişme hızı olduğunu, yanlış katmanda yapılan değişikliğin neyi bozduğunu konuşacağız. En sonda bir katmana başka bir katmanın hedef türünü yazmanın yol açtığı iki yaygın kırılmayı ele alacağız.

Sıfır noktası

Bir hedef, bir sürenin sonunda neyin farklı olacağını söyleyen cümle. Bu dersin üç ölçeği var: bir yıl, on iki hafta ve bir gün.

Gündelik kullanımda bu üçü tek bir cümlenin farklı boylarda kopyaları gibi düşünülüyor. Yıllık hedefi on iki haftaya bölersen on iki haftalık hedef, onu da günlere bölersen günlük hedef çıkacakmış gibi. Bu ders bu varsayımın tutmadığını gösteriyor: her ölçek başka bir soruya cevap veriyor ve başka türden bir cümle istiyor.

Bu dersin sınavı şu: yazdığın hedeflerin her biri kendi ölçeğinin sorusuna mı cevap veriyor, yoksa bir ölçeğe başka bir ölçeğin cümlesini mi yazdın?

Mekanizma

Ölçek değişince hedefin türü değişir

Bir yıl, bir çalgıcının neye dönüşmek istediğini söylemeye yetecek kadar uzun. Ama bir yıllık bir değişimi her gün kontrol etmek mümkün değil; bir günden ötekine fark neredeyse hiç görünmüyor. Bir gün ise tersine, tek bir oturumun sonunda neyin değiştiğini görmeye yetiyor, ama tek başına bir yöne işaret etmiyor.

Bu yüzden her ölçekte hedef başka bir şey olmak zorunda. Yılda hedef bir yön, gün ölçeğinde bir iş, arada ise ikisini birbirine bağlayan bir ölçüt. Açılıştaki öğrencinin yazdığı cümle bir yöndü ve yön olarak doğruydu; ama gün ölçeğinde ona karşılık gelen bir iş yoktu, çünkü aradaki ölçüt katmanı hiç yazılmamıştı.

Yıllık hedef bir yön söyler

Yıllık hedef, bir yıl sonra müzikle ilişkinin neye benzemesini istediğini söylüyor. "Bir grupla düzenli çalabilmek", "kendi eşliğimle birkaç şarkı söyleyebilmek", "nota okuyarak yeni bir parçaya kendi başıma başlayabilmek" gibi. Bu cümleler hâlâ biraz geniş ve öyle kalmaları sorun değil.

Yıllık hedefin işi günlük çalışmayı yönetmek değil, neyin dışarıda kalacağını söylemek. Bir grupla çalmak isteyen biri için tek başına saatlerce süsleme çalışmak yanlış değil, ama o yıl yolun üstünde durmuyor. Dışarıda kalan şey bazen bir iş değil dağılmanın kendisi: bir yıl içinde birbirinden uzak birkaç yöne birden gitmek, hiçbirinde on iki haftalık bir değişimi görünür kılamamak demek.

Yıllık hedef nadiren değişiyor ve değiştiğinde bu büyük bir karar. Bir yönden ötekine geçmek meşru, ama her ay yapılırsa artık bir yön kalmıyor.

Günlük hedef tek oturumun değişimidir

Günlük hedef bir yönü değil, bugünkü oturumun sonunda neyin değişmiş olacağını söylüyor. Açılıştaki öğrencinin her gün sorduğu "bugün ne çalışsam?" sorusu aslında bu katmanın sorusuydu ve cevabı her seferinde anlık istekten geliyordu.

İyi kurulmuş bir günlük hedef dar ve somut: tek bir pasaj, tek bir sorun, ve bittiğini gösteren duyulabilir bir işaret. "Bugün sol elin geçişindeki takılmayı, yavaş tempoda üç temiz tur üst üste gelene kadar çalışacağım" böyle bir cümle. Oturum bir saat dolunca değil, o işaret gelince tamamlanmış sayılıyor.

Günlük hedefin en önemli özelliği, bir sonuç değil bir süreç cümlesi olması. "Bugün parçayı kusursuz çalacağım" bir günlük hedef değil; bir günde kimsenin denetleyemeyeceği bir sonucu bir oturuma yüklüyor ve çoğu gün başarısızlıkla bitiyor. "Bugün şu geçişi şu işarete kadar çalışacağım" ise her gün tamamlanabilecek bir iş.

On iki hafta ölçüt katmanıdır

Yıl ile gün arasındaki boşluğu dolduran katman, yönü ölçülebilir bir değişime çeviriyor. On iki haftalık hedef şunu söylüyor: bu sürenin sonunda, başlangıçta yapamadığım hangi şeyi, hangi koşulda yapabiliyor olacağım?

Önceki dersteki ölçümler burada yazıya geçiyor. Bir parçayı ortasından başlatabilmek, melodisini çalgısız mırıldanabilmek, ısınmadan yapılan ilk denemede temiz çalabilmek; bunların her biri bir on iki haftalık hedefin ölçütü olabiliyor. "Şu parçayı bileceğim" belirsiz bir cümle; "şu parçayı herhangi bir cümlesinden başlatabilecek ve ertesi günün ilk denemesinde takılmadan çalabileceğim" ise sonunda evet ya da hayır diye cevaplanabilen bir cümle.

Bu katmanın bir koşulu var: başlangıçta ölçmek. On iki haftalık bir hedef, ilk gün aynı ölçütle alınmış bir kayıt olmadan anlamını yitiriyor, çünkü sonundaki kayıt neyle karşılaştırılacak? Açılıştaki öğrencinin üç ay sonra cevap verememesinin sebebi tam da bu: ne bir ölçüt ne de ona karşılık gelen bir başlangıç kaydı vardı.

On iki haftanın bir başka işi de yıllık yönü parçalara bölmek. Bir yılda dört ya da beş böyle dönem sığıyor ve her biri yıllık yöne bir adım daha yaklaştıran tek bir ölçülebilir değişim taşıyor.

Her katmanın kendi değişme hızı var

Üç katman yalnızca farklı sorular sormuyor, farklı hızlarda değişiyor. Günlük hedef her gün yeniden yazılıyor; bir önceki günün notlarına bakarak bugünün işi seçiliyor. On iki haftalık hedef ise dönem boyunca sabit kalıyor. Yıllık hedef en yavaş değişen katman.

On iki haftalık hedefin dönem ortasında sabit kalması bir inat değil, ölçmenin şartı. Hedef altıncı haftada değiştirilirse başlangıç kaydı artık bambaşka bir şeyin başlangıcı oluyor ve dönem sonunda karşılaştırılacak bir şey kalmıyor. Dönem içinde zorluk ortaya çıkarsa değişen şey hedef değil, onu besleyen günlük işler oluyor.

Değişiklik de yukarıdan aşağı değil, aşağıdan yukarı birikiyor. Günlük notlar dönem sonundaki değerlendirmeyi besliyor; dönem sonu değerlendirmesi bir sonraki on iki haftanın ölçütünü belirliyor; birkaç dönemin sonucu yıllık yönün doğru olup olmadığını gösteriyor. Her katman, altındaki katmanın biriktirdiği bilgiyle kendi zamanında değişiyor.

Yanlış katmana yazılan hedef

Hedef sistemlerinin çoğu, bir katmana başka bir katmanın cümlesi yazıldığında kırılıyor. En sık görülen kırılma, günlük katmana bir sonuç cümlesi yazmak. Her gün "parçayı bitireceğim" diye oturan öğrenci her gün eksik kalkıyor ve birkaç hafta içinde çalışmanın kendisi bir başarısızlık duygusuyla eşleşiyor. Oysa aynı dönemde ölçülebilir bir ilerleme olmuş olabilir; günlük katman onu görmeye uygun değil.

Ters yönde bir kırılma da var: yıllık katmana bir süreç cümlesi yazmak. "Bu yıl her gün çalışacağım" bir yön değil, bir alışkanlık. Yıl sonunda yerine gelmiş olabilir ve yine de hiçbir yöne gidilmemiş olabilir, çünkü cümle nereye varılacağını hiç söylememişti.

Her iki yönde de onarım bir soruyla başlıyor: bu cümle hangi ölçeğin sorusuna cevap veriyor? Günlük katman bugünkü işi, on iki haftalık katman ölçülebilir değişimi, yıllık katman yönü söylemeli.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Dönem hedefi tek olduğunda daha iyi çalışıyor. Bir on iki haftalık dönemde birden fazla ölçülebilir değişim hedeflemek mümkün, ama her yeni hedef günlük oturumları biraz daha bölüyor. Başlangıçta tek bir ana ölçüt seçmek, gerekirse yanına küçük bir ikincisini koymak, dönem sonunda neyin gerçekten değiştiğini görmeyi kolaylaştırıyor.

Ölçüt yapılabilirlik sınırının biraz ötesinde durmalı. Başlangıçta zaten yapılabilen bir şeyi on iki haftalık hedef olarak yazmak bir şey öğretmiyor; bir yılda bile ulaşılamayacak bir şeyi yazmak ise dönem sonunda yalnız bir hayal kırıklığı bırakıyor. İyi bir ölçüt, başlangıç kaydında yarım yamalak yapılabilen ama henüz güvenilir olmayan bir şeyi hedefliyor.

Günlük notlar kısa kalmalı. Oturumun sonunda yazılan not uzun bir günlük değil; neyin çalışıldığı, bitiş işaretinin gelip gelmediği ve yarın ilk neye bakılacağı yetiyor. Kısa not her gün yazılabiliyor; uzun not birkaç gün sonra bırakılıyor ve dönem sonu değerlendirmesi dayanaksız kalıyor.

Dönem sonu bir tatil haftası da olabilir. On iki haftalık dönem bittiğinde hemen yenisine başlamak yerine, birkaç günü değerlendirmeye, kayıtları dinlemeye ve bir sonraki ölçütü seçmeye ayırmak, katmanlar arasındaki bilgi akışının gerçekten gerçekleşmesini sağlıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Günlük hedef, yıllık hedefin günlere bölünmüş hâlidir. Bir yıllık yön günlere bölünerek günlük iş üretmiyor; aradaki ölçüt katmanı olmadan her gün yıllık cümleye bakıp bugün ne yapılacağını çıkarmak mümkün değil. Her ölçek kendi türünde bir cümle istiyor.

Yaygın yanlış: İyi bir günlük hedef bir sonuç söyler. Bir günde ulaşılacak bir sonucu hedef yapmak çoğu günü eksik bitiriyor. Günlük katmanda iyi çalışan cümle bir süreç cümlesi: hangi iş, hangi bitiş işaretine kadar.

Yaygın yanlış: Hedefi değiştirmek esnekliktir, sabit tutmak inattır. Günlük hedefin her gün değişmesi esneklik; on iki haftalık hedefin dönem ortasında değişmesi ise ölçümü kaybetmek. Esneklik hangi katmanda gösterildiğine bağlı olarak ya işe yarıyor ya da dönemi okunmaz kılıyor.

Yaygın yanlış: Her gün çalışmak bir yıllık hedeftir. Her gün çalışmak değerli bir alışkanlık ama bir yön söylemiyor. Yıllık katmanda nereye varılmak istendiği yazılmadıkça düzenli çalışma bir yöne dönüşmüyor.

Yaygın yanlış: Başlangıç kaydı yalnız ileri seviyedeki öğrenciler içindir. Başlangıç kaydı seviyeyle ilgili değil; dönem sonunda neyin değiştiğini söyleyebilmenin tek dayanağı. En çok ona ihtiyaç duyan, ilerlemesini henüz kendi kulağıyla güvenilir biçimde duyamayan başlangıç seviyesindeki öğrenci.

Uygulama

Bir kâğıdı üç yatay bölüme ayır ve en üste yıllık, ortaya on iki haftalık, en alta günlük yaz. Bu çalışmanın sonunda her bölümde tek bir cümle olacak ve üç cümle birbirine bağlı duracak.

Yıllık bölüme bir yıl sonra müzikle ilişkinin neye benzemesini istediğini yaz. Cümle geniş kalabilir, ama bir yön söylemeli. Yazdıktan sonra altına bu yön yüzünden bu yıl geri plana itilecek bir işi not et; bir şeyi dışarıda bırakamıyorsan cümle henüz bir yön değil.

Orta bölüme bu yöne bir adım yaklaştıran, on iki hafta sonunda yapılıp yapılamadığı açıkça duyulabilecek tek bir ölçüt yaz. Önceki dersteki ölçümlerden birini kullanabilirsin: bir parçayı ortasından başlatabilmek, melodisini çalgısız mırıldanabilmek ya da ertesi günün ilk denemesinde temiz çalabilmek. Sonra bugün bu ölçütü sınayan bir deneme kaydet; tarihini cümlenin yanına not et.

Alt bölüme yarınki oturumun hedefini yaz: tek bir pasaj, tek bir sorun ve oturumu bitirecek duyulabilir bir işaret. Cümlenin bir sonuç değil bir süreç söylediğini kontrol et; "çalacağım" yerine "şu işaret gelene kadar çalışacağım" diye mi kuruldu?

Son olarak üç cümleyi aşağıdan yukarı oku. Günlük iş on iki haftalık ölçüte hizmet ediyor mu, ölçüt yıllık yöne bir adım yaklaştırıyor mu? Bağ kopuksa hangi cümlenin yanlış katmana yazıldığına bak ve onu kendi ölçeğinin sorusuna göre yeniden yaz. Kâğıdı ve kaydı sakla; dönem sonundaki kayıt bunlarla karşılaştırılacak.

Kilit özet

Bir hedefin zaman ölçeği değiştikçe türü de değişiyor. Yıllık hedef bir yön, günlük hedef tek bir oturumun değişimi, on iki haftalık hedef ise ikisini bağlayan ölçülebilir bir ölçüt.

Yıllık hedefin asıl işi, o yönle ilgisi olmayan işleri ve dağılmayı dışarıda bırakmak. Günlük hedef dar, somut ve bir süreç cümlesi: tek bir iş ve bittiğini gösteren duyulabilir bir işaret.

On iki haftalık hedefin dönem sonunda tutup tutmadığı tartışmasız sınanabiliyor, ama bu sınama başlangıçta aynı ölçütle alınmış bir kayıt olmadan anlamını yitiriyor.

Her katman kendi hızında değişiyor: gün her gün, dönem hedefi dönem sonunda, yön en yavaş. Değişikliği besleyen bilgi aşağıdan yukarı birikiyor.

Hedef sistemlerinin en sık kırıldığı yer, bir ölçeğe ait cümlenin öteki ölçeğe taşınması. Çaresi her cümleye hangi ölçeğin sorusuna cevap verdiğini sormak.

Sonraki derse köprü

Bu derste günlük hedefi tek bir işe indirdik. Ama bir çalgıcının günü tek bir işten oluşmuyor: eli ısıtmak, bir teknik sorunu çalışmak, repertuvarı korumak, deşifre yapmak ve kendi fikirlerini denemek hepsi bir yer istiyor.

Isınma, teknik, repertuvar, deşifre ve yaratıcılık bir oturumda nasıl dengelenir? Günlük hedefin istediği tek odak ile bu beş ayrı ihtiyaç aynı zamanın içinde nasıl yan yana durur, ve hangisi hangi gün öne çıkar?