Önce–sonra gelişim raporu

Açılış sahnesi

Bir kanun öğrencisi dört hafta boyunca tek bir pasaj üzerinde yöntemli çalıştı. Başlangıçta telefonuyla bir kayıt almıştı; şimdi bir kayıt daha alıyor ve ikisini art arda dinliyor.

İkinci kayıt belirgin biçimde daha iyi geliyor. Daha akıcı, daha temiz, daha güvenli. Öğrenci memnun. Sonra bir ayrıntı dikkatini çekiyor: ilk kaydı akşam, uzun bir çalışmanın sonunda, elleri ısınmışken almış. İkincisini ise sabah, kanunu yeni akort etmişken ve ısınmadan önce. Tempo da aynı değil; ilk kayıtta metronom kapalıydı, ikincisinde açık.

Öğrenci yeniden düşünüyor. İkinci kaydın daha iyi gelmesi dört haftalık çalışmanın sonucu mu, yoksa akortun, saatin, metronomun mu? Belki de ikinci kaydın daha iyi olmasını beklediği için mi öyle duydu?

Dört haftanın gerçekten bir şey değiştirdiğine inanıyordu. Ama elindeki iki kayıt, bunu ne kanıtlıyor ne de çürütüyordu.

Bu derste ne olacak

Önce iki kaydı yan yana koymanın neden tek başına bir karşılaştırma olmadığını göreceğiz. Sonra önce–sonra raporunu küçük bir deney olarak kuracağız: sorusu, yöntemi, sabit tutulan koşulları ve önceden yazılan ölçütleriyle. Ardından beklentinin kulağı nasıl yönlendirdiğini ve bunu azaltmanın yolu olarak kör dinlemeyi konuşacağız. Raporun değişenleri olduğu kadar değişmeyenleri de yazması gerektiğini, ve bir değişimin sebebini iddia etmenin neden dikkat istediğini ele alacağız. En sonda raporun bir sonraki dönemin planına nasıl dönüştüğünü görecek ve kursun kapanışına geleceğiz.

Sıfır noktası

Önce–sonra raporu, bir çalışma döneminin başındaki durum ile sonundaki durumu karşılaştıran yazılı bir belge. Kursun final çalışması da tam olarak bu: birkaç haftalık ölçülebilir bir çalışma deneyi ve onun raporu.

Böyle bir rapor iki kayıttan fazlası. Kayıtlar malzeme; rapor, bu malzemeden bir soruya cevap çıkarma işi. Soru da basit görünüyor: bu dönemde yaptığım çalışma, belirlediğim ölçütte bir değişim yarattı mı?

Açılıştaki öğrenci malzemeyi toplamıştı ama soruya cevap veremedi, çünkü iki kayıt aynı koşullarda alınmamıştı ve neye bakacağına dinlemeden önce karar vermemişti.

Bu dersin sınavı şu: dönem sonunda iki kaydı karşılaştırdığında, gördüğün farkın çalışmadan geldiğini gösterecek bir düzeni dönemin başında kurdun mu?

Mekanizma

Karşılaştırma koşulları sabit tutmayı ister

İki kayıt arasındaki fark, aralarında değişen her şeyin toplamı. Dönem boyunca yapılan çalışma bunlardan yalnızca biri. Günün saati, ellerin ısınmış olup olmaması, çalgının akordu, kayıt cihazının yeri, odanın yankısı, tempo, hatta o günkü yorgunluk da iki kaydı birbirinden ayırabiliyor.

Bir karşılaştırmanın çalışmanın etkisini göstermesi için bu öteki farkların olabildiğince ortadan kalkması gerekiyor. Aynı pasaj, aynı tempo, aynı cihaz aynı yerde, aynı oda, günün benzer bir saati ve aynı ısınma durumu. En kolay yolu, ilk kaydın koşullarını o gün yazıya geçirmek ve son kaydı bu yazıya bakarak kurmak.

Önceki derslerde sık sık geçen bir koşul burada özellikle işe yarıyor: ısınmadan yapılan ilk deneme. Isınmış bir elin ne kadar iyi olduğu günden güne çok değişiyor; soğuk başlangıç ise daha kararlı bir ölçü veriyor ve gerçekten kalıcı olan kazancı gösteriyor.

Ölçütler dinlemeden önce yazılır

Bir kaydı dinledikten sonra neye bakılacağına karar vermek, en çok göze çarpan farkın ölçüt seçilmesine yol açıyor. İkinci kayıtta bir yer daha iyi geldiyse o yer ölçüt oluyor; daha kötü gelen yer ise gözden kaçıyor.

Bunun önüne geçmenin yolu, ölçütleri dönemin başında, ilk kaydı almadan önce yazmak. Kursun ikinci dersinde kurulan on iki haftalık ölçüt tam olarak böyle bir cümleydi: dönem bitince tutup tutmadığı tek bakışta söylenebilen bir hedef. Önce–sonra raporu o cümleyi alıyor ve dönem sonunda sınıyor.

Ölçütler somut olduğunda karşılaştırma da somutlaşıyor. Pasajın hangi yerlerinden girilebildiği, ısınmadan temiz çalınabilen en yüksek tempo, art arda doğru çalınabilen tur sayısı, notasız çalarken takılınan yerler, simülasyonda sarsılan noktalar. Bunlar kursun önceki derslerinde birer birer kurulan ölçümler ve rapor onları bir araya getiriyor.

Beklenti kulağı yönlendirir

Açılıştaki öğrencinin son sorusu, raporların en sinsi sorununu işaret ediyor. Dört hafta çalışmış biri ikinci kaydın daha iyi olmasını bekliyor ve bu beklenti dinlemeyi etkiliyor. Belirsiz bir yerde kulak, beklenen yöne doğru karar veriyor.

Bu kötü niyetle değil, kendiliğinden oluyor ve fark edilmesi zor. Bu yüzden onu azaltmanın yolu iradeyle değil düzenle kuruluyor. En etkili düzen kör dinleme: iki kaydı hangisinin hangisi olduğunu bilmeden dinlemek.

Bunun için birine iki kaydı karışık sırayla dinletmesini, ya da dosya adlarını değiştirip sırayı gizlemesini istemek yetiyor. Dinleyen kişi her ölçüt için hangi kaydın daha iyi olduğunu not ediyor; ancak bundan sonra hangisinin önce hangisinin sonra olduğu açılıyor. Kör dinlemede ikinci kayıt yine daha iyi çıkıyorsa, bu farkın beklentiden değil kayıttan geldiği konusunda çok daha güçlü bir kanıt.

Ölçülebilen şeylerde kör dinlemeye gerek kalmıyor. Bir tempo sayısı, bir giriş noktası listesi, art arda doğru tur sayısı, beklentiden etkilenmeyecek kadar net. Kör dinleme, tını, akıcılık, ifade gibi yargıya dayanan ölçütlerde işe yarıyor.

Değişmeyen de rapora girer

Bir raporun en kolay kusuru, yalnızca iyileşen şeyleri yazmak. Dört haftanın ardından bazı ölçütler değişmemiş, hatta biri gerilemiş olabilir. Bunları rapordan çıkarmak raporu daha parlak ama daha az kullanışlı yapıyor.

Değişmeyen bir ölçüt önemli bir bilgi. Belki o ölçüt için yapılan çalışma yeterince sık olmadı, belki yanlış bir sebebi hedefledi, belki dört hafta o değişim için kısaydı. Her ihtimal bir sonraki dönemin planını değiştiriyor. Gerileyen bir ölçüt de benzer bir işaret: belki başka bir işe ağırlık verilirken ihmal edildi.

Rapor bu yüzden üç liste taşıyor: değişenler, değişmeyenler ve belirsiz kalanlar. Sonuncusu, farkın ölçüm hatası sınırında kaldığı, bir kayıtta daha iyi bir kayıtta daha kötü çıkan ölçütler için.

Sebep iddiası dikkat ister

Bir ölçüt değiştiğinde en doğal yorum, değişimin dönemde uygulanan yöntemden geldiği. Çoğu zaman bu yorum doğru. Ama raporun dürüst olması için başka olası sebeplerin de düşünülmesi gerekiyor.

Dönem içinde çalışma süresi artmış mı? Başka bir parça üzerinde çalışılmış ve o parça bu ölçütü dolaylı olarak beslemiş mi? Çalgı değişmiş, yeni teller takılmış, bir öğretmenden ders alınmış mı? Bunların hiçbiri raporu geçersiz kılmıyor; ama yazıldıklarında raporun iddiasını doğru büyüklüğe getiriyor.

Bu yüzden raporun yöntem bölümü dönem boyunca tutulan kısa notlara dayanıyor: hangi gün ne çalışıldı, hangi yöntem uygulandı, olağan dışı ne oldu. Bu notlar olmadan dönem sonunda neyin neden değiştiğini söylemek bir tahmine dönüşüyor.

Rapor bir sonraki dönemin planıdır

Önce–sonra raporunun son bölümü geriye değil ileriye bakıyor. Değişen ölçütler bir sonraki dönemde daha zor bir hedefe taşınabiliyor. Değişmeyenler için yöntem ya da sıklık değiştiriliyor. Belirsiz kalanlar için ölçümün kendisi iyileştiriliyor.

Böylece kursun ikinci dersinde kurulan döngü kapanıyor: raporu besleyen şey her günün tek satırlık notu, raporun ürettiği şey yeni dönemin ölçütü, ve art arda yazılan raporlar zamanla yılın başında seçilen yönün hâlâ istenen yön olup olmadığını söylüyor. Rapor bir bitiş belgesi değil, bir sonraki dönemin ilk sayfası.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Tek kayıt yerine birkaç deneme. Dönemin başında ve sonunda alınan yalnız birer kayıt, o günlerin şansını da taşıyor. Dönemin başında ve sonunda aynı koşullarda birkaç deneme almak ve her birini ölçmek, şanslı ya da şanssız bir günün sonucu belirlemesini engelliyor. Ölçülebilen ölçütlerde denemelerin ortasındaki değer, uç değerlerden daha güvenilir bir özet.

Kontrol pasajı sonucu güçlendirir. Dönem boyunca çalışılan pasajın yanında, hiç çalışılmayan ama benzer zorlukta ikinci bir pasajı da başta ve sonda ölçmek, genel bir iyileşme ile yöntemin etkisini birbirinden ayırıyor. Çalışılan pasaj belirgin biçimde iyileşip kontrol pasajı yerinde kaldıysa, değişimin yöntemden geldiği çok daha açık.

Dinleyen kişinin seçimi. Kör dinlemede dinleyen kişinin müzisyen olması şart değil, ama ölçütlerin ona basit bir dille anlatılması gerekiyor: "hangisi daha akıcı", "hangisinde bir yerde takılma var". Birden fazla dinleyici varsa, kararlarının örtüşüp örtüşmediği de bir bilgi veriyor.

Raporun kısa kalması onu kullanılır kılar. Uzun bir rapor bir kez yazılıyor ve bir daha açılmıyor. Soru, yöntem, ölçütler, sonuçlar, olası başka sebepler ve bir sonraki dönem için kararlar, her biri birkaç satırla, tek bir sayfaya sığdığında bir sonraki dönem boyunca açılıp bakılabiliyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: İki kaydı art arda dinlemek bir karşılaştırmadır. Kayıtları ayıran şey yalnız çalışma değil. Koşullar sabitlenmediğinde fark saatten, akorttan ya da ısınmadan gelmiş olabiliyor.

Yaygın yanlış: Neye bakacağıma kayıtları dinleyince karar veririm. Dinledikten sonra seçilen ölçüt, en çok göze çarpan farkın kendisi oluyor. Ölçütler dönemin başında yazıldığında rapor gerçekten sorulan soruyu cevaplıyor.

Yaygın yanlış: Kendi kulağıma güvenebilirim. Kulak belirsiz yerlerde beklentiye doğru karar veriyor ve bu kendiliğinden oluyor. Yargıya dayanan ölçütlerde kör dinleme bu etkiyi büyük ölçüde azaltıyor.

Yaygın yanlış: Rapora yalnızca gelişmeler yazılır. Değişmeyen ve gerileyen ölçütler, bir sonraki dönemin planını değiştiren en değerli bilgiler arasında. Onları çıkaran bir rapor daha iyi görünüyor ama daha az işe yarıyor.

Yaygın yanlış: Bir şey değiştiyse yöntem işe yaramıştır. Değişim yöntemden gelmiş olabilir, ama çalışma süresinin artması, başka bir parça ya da yeni teller de etkili olabiliyor. Bu ihtimalleri yazmak raporu zayıflatmıyor, iddiasını doğru büyüklüğe getiriyor.

Uygulama

Kursun final çalışması bu uygulamanın kendisi. Birkaç haftalık bir dönem için yalnız bir pasaj ve ona bağlı bir ana ölçüt seç; ikinci derste yazdığın on iki haftalık ölçüt cümlesi burada iyi bir başlangıç, dönem kısaldığı için ölçütü de biraz daraltman gerekebilir.

Dönemin ilk gününde, çalışmaya başlamadan önce, bir sayfaya raporun iskeletini yaz: soru, pasaj, ölçütler ve her ölçütün nasıl ölçüleceği. Ölçülebilen ölçütler için sayıları, yargıya dayananlar için kör dinlemede sorulacak soruları belirle. İstersen yanına benzer zorlukta ama çalışmayacağın bir kontrol pasajı ekle.

Aynı gün başlangıç ölçümlerini al: ısınmadan, belirlediğin saatte, cihazı belirlediğin yere koyarak birkaç deneme kaydet ve ölçülebilen ölçütleri yaz. Koşulları, yani saati, yeri, cihazın konumunu, tempoyu ve akort durumunu sayfanın altına not et.

Dönem boyunca her çalışma gününün sonunda tek satırlık bir not tut: hangi yöntemi uyguladın, ne kadar çalıştın, olağan dışı bir şey oldu mu. Bu notlar raporun yöntem bölümünü oluşturacak.

Dönemin son gününde başlangıç sayfasındaki koşulları birebir kur ve aynı ölçümleri al. Ardından birinden kayıtları karışık sırayla dinletmesini ve her ölçüt için hangisinin daha iyi olduğunu not etmesini iste. Sonra sonuçları üç listeye ayır: değişenler, değişmeyenler, belirsiz kalanlar. Olası başka sebepleri yaz ve raporu bir sonraki dönem için üç kararla bitir: neyi daha zor bir hedefe taşıyacağın, neyin yöntemini değiştireceğin, neyi daha iyi ölçeceğin.

Kilit özet

Önce–sonra raporu iki kayıttan fazlası; bir çalışma döneminin belirlenen bir ölçütte değişim yaratıp yaratmadığını soran küçük bir deney.

Kayıtlar arasındaki farka çalışmadan başka pek çok şey karışabiliyor. Saat, ısınma, akort, cihaz, oda ve tempo sabit tutulduğunda geriye kalan fark çalışmayı gösteriyor.

Ölçütler dinlemeden önce, dönemin başında yazılıyor. Beklenti kulağı yönlendirdiği için yargıya dayanan ölçütlerde kör dinleme kullanılıyor.

Rapor değişenleri, değişmeyenleri ve belirsiz kalanları birlikte yazıyor ve değişimin başka olası sebeplerini de not ediyor; dönem boyunca tutulan kısa notlar bu iddiaları taşıyor.

Raporun son bölümü bir sonraki dönemin planı. Böylece hedeften günlük çalışmaya, oradan ölçüme ve yeniden hedefe uzanan döngü kapanıyor.

Sonraki derse köprü

Etkili Müzik Çalışma Sistemi burada bitiyor.

Kursun başında bir parçayı bildiğini sanan ama ortasından başlayamayan bir öğrenci vardı. Aradaki derslerde çalışmanın neredeyse her parçası ayrı ayrı açıldı. Elin ve kulağın farklı şeyler sakladığı, bir yılın, bir dönemin ve bir günün farklı türde hedefler istediği görüldü. Beş ayrı işin beş ayrı dikkat biçimi olduğu, bir parçanın bölümlerinden değil bölümlerinin buluştuğu yerlerden koptuğu, hızın belli bir noktadan sonra başka bir hareket istediği ortaya çıktı. Hatanın duyulduğu yerden önce doğduğu, ezberin birbirine yaslanan yollarla sağlamlaştığı, çalışmaya başlamanın isteğe değil eşiğe bağlı olduğu ve sahnenin koşullarının da önceden öğrenilebildiği konuşuldu. Bu son ders de bütün bunların bir şeyi gerçekten değiştirip değiştirmediğini sınamanın yolunu kurdu.

Bu kursun ardından gelen bir üst seviye yok; bu bir yöntem kursu ve yöntemi uygulanacak müzik başka kurslarda. Hangi çalgıyı ya da alanı çalışıyorsan, o alanın kursu bu yöntemlerin gerçek sahnesi. Ortak çekirdekte yanında duran kurslar da ayrı yollar açıyor. Temel Kulak Eğitimi, bu kursta sık sık dayandığımız kulak hedefini doğrudan büyütüyor. Solfej ve Deşifre, ilk bakışta okumayı kendi başına bir çalışma alanına çeviriyor. Ritim Temelleri zaman duygusunu sağlamlaştırıyor. Temel Müzik Teorisi ve Nota Okuma ise ezber dersinde gördüğümüz yapı bilgisini derinleştiriyor.

Kursun bütününü taşıyan fikir şu: iyi çalışma, ne yaptığını bilen ve yaptığının sonucunu ölçen çalışma.