Geri vokal ve karşı melodi

Açılış sahnesi

Bir kayıt gününün son saatleri. Şarkıcı ana vokali bitirmiş, stüdyoda iki arkadaşı da var; geri vokal için gelmişler. Aranjör onlara yalnızca "nakaratta size eşlik edin" diyor ve kaydı başlatıyor.

İki arkadaş ellerinden geleni yapıyor. Biri ana ezgiyi birebir, aynı yükseklikte söylüyor; öteki kulağına ne güzel geliyorsa onu, ana ezginin üstünde bazen üçlü, bazen başka bir aralıkla, bazen de ana sesle aynı notada. Nakarat dinlendiğinde ses kalabalık ve kararsız: bazı yerlerde üç ses tek bir kalın ses gibi birleşiyor, bazı yerlerde birbirine sürtünüyor, sözler üç farklı zamanlamayla ağızdan çıkıyor.

Aranjör bandı durduruyor ve iki arkadaşa birer görev dağıtıyor. Birincisine: "Ana ezgiyi sen değil, şarkıcı söylüyor. Sen nakaratın yalnızca son satırında, onun bir oktav altında, aynı sözlerle." İkincisine kâğıda yazdığı birkaç nota veriyor: "Nakaratın her satırında, ezginin üçlü üstünde, ama yalnızca uzun hecelerde. Kısa hecelerde sus." Sonra ikisine birlikte bir iş daha: "Kıtanın son satırından sonra, şarkıcı sustuğunda, sözsüz, uzun bir 'aa'."

Yeni kayıt bambaşka duyuluyor. Nakarat genişliyor ama ana ses hâlâ önde; son satırdaki oktav katlaması o satıra bir ağırlık veriyor, uzun hecelerdeki üçlü her satırın sonunu parlatıyor. Kıtadan nakarata geçişteki sözsüz "aa" ise, prova bittikten sonra şarkıcının "en sevdiğim an" dediği yer oluyor.

Bu derste ne olacak

Önce geri vokallerin bir şarkıda hangi görevleri üstlendiğini ve açılıştaki gibi yalnızca "eşlik edin" denerek neden kalabalık bir sonuç verdiğini kuracağız. Sonra geri vokalin temel biçimlerini tek tek ele alacağız: ana sesi aynı ya da farklı oktavda katlamak, ona armoni sesleri eklemek, sözsüz uzun seslerle arkadan desteklemek ve sözlere cevap vermek. Ardından geri vokallerin hangi sözlerde, hangi hecelerde ve bölümlerde kullanılacağına, ana sesin önünde kalmasını sağlayan kurallara bakacağız. Karşı melodiyi aranjör gözüyle ele alacak, onun hangi çalgıya ve düzenlemenin hangi anlarına yerleştirildiğini konuşacağız. En sonda bu kararların şarkıcılara ve müzisyenlere nasıl aktarılacağını göreceğiz.

Sıfır noktası

Pad ve synth katmanları dersinde uzun süre tutulan sentetik katmanların bir düzenlemeyi nasıl bağladığını ve şarkıcının sesine nasıl yer bırakması gerektiğini gördük. Bu ders, ana sesin çevresindeki başka seslere, insan seslerine ve ana ezgiye eşlik eden ezgi çizgilerine geçiyor.

Beste kursunun doku dersinde karşı melodinin temel ilkelerini çalışmıştık: bir ikinci çizginin ana melodiden ayrı duyulabilmesi için ritimde, yönde ya da yükseklik bölgesinde ondan ayrışması gerektiğini ve iki çizginin birbirine cevap veren bir konuşma kurabileceğini. Bu ders o ilkeleri bir düzenlemenin gerçek kadrosuna taşıyor: karşı melodiyi hangi çalgı çalacak, düzenlemenin neresinde duyulacak ve şarkıcının sesiyle nasıl yarışmayacak?

Geri vokaller, bir düzenlemenin en güçlü ama en kolay yanlış kullanılan araçlarından biri. İnsan sesi, dinleyicinin dikkatini en kolay çeken ses; iyi yerleştirildiğinde bir nakaratı büyütüyor, bir sözü vurguluyor, bir şarkıya sıcaklık katıyor. Açılıştaki gibi planlanmadan eklendiğinde ise ana sesle yarışıyor ve sözleri bulanıklaştırıyor.

Dersin sonunda sorulacak olan şu: geri vokalin temel biçimlerini ayırt edebiliyor, bir şarkının hangi sözlerinde ve bölümlerinde hangi biçimi kullanacağına gerekçeli olarak karar verebiliyor, bir karşı melodiyi ana sesle yarışmadan düzenlemeye yerleştirebiliyor ve bu kararları şarkıcılara açık biçimde aktarabiliyor musun?

Mekanizma

Geri vokal ne işe yarar

Geri vokallerin bir düzenlemede gördüğü işler farklı ve her iş farklı bir biçim gerektiriyor.

Bazen geri vokal, ana sesi güçlendiriyor. Aynı sözleri aynı ezgiyle söyleyen ikinci bir ses, ana sesi daha kalın, daha dolgun ve daha büyük duyuruyor. Bazen bir sözü ya da bir satırı vurguluyor; şarkının en önemli sözü, yalnızca orada eklenen bir sesle öne çıkarılıyor. Bazen armoniyi zenginleştiriyor; ana ezginin üstüne ya da altına eklenen sesler, akorun başka seslerini insan sesiyle duyuruyor. Bazen de bir boşluğu dolduruyor ya da iki bölümü birbirine bağlıyor; açılıştaki sözsüz "aa" gibi.

Açılıştaki ilk denemenin sorunu, bu işlerin hiçbirinin tanımlanmamış olmasıydı. İki şarkıcı "eşlik edin" talimatını kendi yorumlarıyla doldurdu ve her biri farklı bir işi yarım yaparak ana sesin çevresinde bir kalabalık yarattı. İkinci denemede her birine bir iş verildi ve her sesin varlığının bir nedeni oldu.

Katlama: aynı ses, aynı ya da farklı oktav

Geri vokalin en temel biçimi, ana sesi katlamak: aynı sözleri, aynı ezgiyle, aynı zamanlamayla söylemek.

Aynı yükseklikteki katlama, İngilizcede double adıyla anılıyor. Ana sesin kendisi ya da başka bir şarkıcı tarafından söylenebiliyor. Ana ses kendi kendini katladığında, iki kayıt arasındaki küçük farklar sese bir kalınlık ve genişlik kazandırıyor; başka bir şarkıcı katladığında ise iki farklı tını birleşiyor. Katlama iyi çalıştığında dinleyici iki ses duymuyor, tek bir daha büyük ses duyuyor.

Bir oktav altta ya da üstte katlamak, sese bir ağırlık ya da bir parlaklık ekliyor. Açılıştaki son satırdaki oktav altı katlaması, o satıra ana sesin tek başına veremeyeceği bir derinlik kazandırdı. Bir oktav üstteki katlama ise, özellikle şarkıcının rahatça çıkamayacağı bir yükseklikte, bir satırı parlatmak için kullanılabiliyor.

Katlamanın en önemli koşulu, zamanlamanın birebir olması. Ünsüzlerin, özellikle kelime sonlarındaki ünsüzlerin ve nefeslerin farklı anlarda gelmesi, katlamayı tek bir büyük ses olmaktan çıkarıp iki ayrı, bulanık sese dönüştürüyor. Açılıştaki ilk denemede sözlerin üç farklı zamanlamayla ağızdan çıkması, bu sorunun örneğiydi.

Armoni sesleri

Ana ezginin üstüne ya da altına, akorun başka seslerini söyleyen sesler eklemek, geri vokalin en bilinen biçimi.

En yaygın armoni aralığı, ana ezginin bir üçlü üstü ya da altı. Üçlüler, ana ezgiyle kulağa en tatlı ve en kaynaşmış duyulan aralıklardan biri; bu yüzden pek çok şarkıda nakaratın ilk armoni sesi üçlü oluyor. Altılı aralıklar da benzer bir tatlılık taşıyor ve üçlünün ters çevrilmiş hâli gibi davranıyor. Dörtlü ve beşliler ise daha açık, daha boş ve daha güçlü bir ses veriyor.

Armoni sesleri, ana ezgiye paralel olarak, yani hep aynı aralıkla hareket edebiliyor. Bu, yalın ve güçlü bir etki veriyor ama uzun sürdüğünde tekdüze olabiliyor ve bazen akorun dışına düşen seslere yol açabiliyor. Bir armoni sesini akorlara göre yazmak, yani her akorda o akorun bir sesini seçip sesleri yakın yollarla yürütmek, gitar ve piyano dersinde gördüğümüz yakın yürüyüş ilkesinin insan sesine uygulanması.

Armoni seslerini yazarken şarkıcının ses aralığı her zaman hesaba katılmalı. Ana sesin rahat bölgesini kurs başında konuştuk; aynı ilke geri vokalciler için de geçerli. Bir armoni sesinin geri vokalcinin rahat bölgesinin dışına düşmesi, sesin gerginleşmesine ve ana sesle kaynaşmamasına yol açıyor.

Sözsüz sesler

Geri vokaller her zaman söz söylemek zorunda değil. "Aa", "uu", "mm" gibi sözsüz sesler, insan sesinden bir tını katmanı kuruyor. Bu sesler, pad ve synth katmanları dersinde gördüğümüz uzun ve yumuşak halıların insan sesiyle kurulmuş bir karşılığı gibi çalışıyor.

Sözsüz sesler sözlerle yarışmıyor. Ana ses söz söylerken arkada uzun bir "uu" tutmak, sözlerin anlaşılırlığını bozmadan düzenlemeye sıcaklık katıyor. Açık ünlüler, yani "aa" ve "oo", daha geniş ve parlak; kapalı ünlüler ve "mm" daha yumuşak ve içe dönük bir renk veriyor. Seçilen ünlü, bölümün enerjisine göre değişebiliyor.

Sözsüz sesler özellikle geçişlerde güçlü. Açılıştaki gibi, bir bölümün sonunda ana ses sustuğunda beliren uzun bir ses, iki bölümü birbirine bağlıyor ve dinleyiciyi bir sonraki bölüme hazırlıyor. Bir girişte ya da bir çıkışta sözsüz bir ezgi de, şarkının kimliğini taşıyan bir motif olabiliyor.

Cevap veren sesler

Geri vokaller ana sesle aynı anda söylemek yerine, ona cevap da verebiliyor. Ana ses bir satırı söylüyor, geri vokaller satırın sonunda bir sözü ya da kısa bir cümleyi tekrarlıyor ya da ona karşılık veriyor. Bu, İngilizcede call and response adıyla anılan soru ve cevap biçiminin insan sesiyle kurulmuş hâli.

Cevap veren sesler, ana sesin sustuğu anlara yerleştiği için onunla yarışmıyor. Bir sözü yankılamak, bir cümleyi tamamlamak ya da ana sese bir karşılık vermek, şarkıya bir konuşma, bir topluluk hissi katıyor. Bazı türlerde, birden fazla kişinin birlikte bağırdığı ya da söylediği kısa cümleler, bir nakaratın enerjisini taşıyan bir öğe oluyor.

Hangi söz, hangi hece, hangi bölüm

Geri vokalin nerede kullanılacağı, nasıl kullanılacağı kadar önemli. Açılıştaki ilk denemede geri vokaller nakaratın her sözünde vardı; ikinci denemede ise her biri belirli sözlere ve hecelere ayrıldı.

Uzun heceler, armoni sesleri için en uygun yerler. Kısa ve hızlı hecelerde armoni sesleri sözleri bulanıklaştırabiliyor ve kaynaşması zorlaşıyor; uzun hecelerde ise ses açılıyor ve armoni duyulmak için zaman buluyor. Açılıştaki ikinci şarkıcının yalnızca uzun hecelerde üçlü söylemesi, bu ilkenin uygulamasıydı.

Bir satırın ya da bir sözün vurgulanması için geri vokal yalnızca orada eklenebiliyor. Şarkının başlığını taşıyan söz ya da nakaratın son satırı, çoğu zaman bu tür bir vurgunun yeridir. Bir sözü yalnızca belirli yerlerde katlamak, onu öne çıkarıyor; her yerde katlamak ise vurguyu ortadan kaldırıyor.

Geri vokaller, enerji haritasının en güçlü araçlarından biri. Kıtada hiç ya da çok az, ilk nakaratta tek bir armoni sesi, ikinci nakaratta iki ses, son nakaratta katlamalar, armoniler ve cevaplarla dolu bir geri vokal düzeni, katman eklemenin en doğal yollarından biri. Saklı kaynaklar listesinde geri vokaller çoğu zaman önemli bir yer tutuyor.

Ana sesin önde kalması

Geri vokallerin ana sesin önüne geçmemesi için birkaç ilke yol gösteriyor.

Ana ezgiyi ana ses söylüyor. Geri vokallerin ana ezgiyi aynı yükseklikte ve aynı güçte söylemesi, dinleyicinin hangi sesin ana ses olduğunu kaybetmesine yol açabiliyor. Katlamalar bilinçli olarak ve belirli yerlerde kullanılmalı.

Geri vokaller çoğu zaman ana sesten daha yumuşak söyleniyor. Daha az zorlanmış, daha nefesli ya da daha düz bir söyleyiş, geri vokallerin ana sesin arkasında kalmasını sağlıyor.

Bir armonide dinleyicinin dikkati önce en üstteki sese gider. Gitar ve piyano dersinde dizilişin tepe sesi için söylediğimiz bu ilke, vokal armonileri için de geçerli. Bir armoni sesi ana ezginin üstünde durduğunda, dikkati ana ezgiden kendine çekebiliyor. Bu yüzden üstteki armoni sesleri, ana ezgiden daha yumuşak söylenmeli ya da ana ezginin altındaki seslerle dengelenmeli.

Karşı melodi ve aranjör

Karşı melodi, ana ezgiyle birlikte ya da onun boşluklarında duyulan ikinci bir ezgi çizgisi. Beste kursunda onun ana ezgiden ayrı duyulması için gereken ilkeleri gördük. Aranjör için asıl sorular, onu kimin çalacağı ve nerede duyulacağı.

Karşı melodi insan sesiyle söylenebildiği gibi, bir çalgıya da verilebiliyor: yaylılara, elektro gitara, synth'e ya da nefeslilere. Çalgı seçimi, karşı melodinin tınısını ve ana sesten ne kadar ayrı duyulacağını belirliyor. İnsan sesine en uzak tınıdaki bir çalgı, ana sesle en az yarışan karşı melodiyi taşıyor.

Bu ikinci ezgi için en sorunsuz anlar, şarkıcının nefes aldığı ya da bir heceyi uzattığı yerler. Satır sonlarına, iki satır arasındaki kısa sessizliğe ya da bir bölümün son ölçülerine yerleşen birkaç notalık bir çizgi, sözlere dokunmadan düzenlemeyi kıpırdatıyor. Şarkıcı sıkışık bir söz cümlesindeyken onunla birlikte koşan bir ezgi ise dinleyiciyi iki yöne çekiyor ve sözlerin bir kısmı kaybolabiliyor.

Karşı melodi, çoğu zaman şarkının ikinci yarısında ya da son nakaratta beliren bir saklı kaynak. İlk nakaratta olmayan ve son nakaratta ana ezginin altında ya da üstünde beliren bir karşı melodi, o nakarata yeni bir katman ekliyor ve dinleyiciye tanıdık bir şeyin içinde yeni bir şey sunuyor.

Kararları aktarmak

Açılıştaki ilk deneme, "eşlik edin" gibi belirsiz bir talimatın ne sonuç verdiğini gösterdi. Geri vokaller için verilecek bilgi, her şarkıcının ne söyleyeceğini, nerede söyleyeceğini ve nasıl söyleyeceğini açıkça tanımlamalı.

En açık yol, geri vokal partilerini nota ya da en azından sözlerin üstüne işaretlenmiş bir çizelge olarak yazmak: hangi satırlarda, hangi hecelerde, hangi ses ve hangi söyleyişle. Nota okumayan şarkıcılarla çalışırken, her partiyi aranjörün kendisinin söyleyerek ya da bir çalgıyla çalarak kaydettiği kısa örnekler, en etkili aktarım biçimi oluyor.

Kayıtta her geri vokal partisi, çoğu zaman ayrı ayrı kaydediliyor. Bu, her sesin zamanlamasının ve dengesinin ayrı ayrı denetlenmesini sağlıyor. Katlamalar için zamanlamanın birebir tutması, ünsüzlerin ve nefeslerin birlikte gelmesi, kayıt sırasında özellikle dikkat edilen noktalar.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Geri vokalin tınısı. Ana sesle farklı bir ses tınısına sahip geri vokalciler, ana sesten daha kolay ayrışıyor. Ana ses kalın bir sesse, geri vokallerde daha ince bir tını, ya da tersi, iki sesin birbirine karışmadan birlikte duyulmasını sağlayabiliyor. Aynı tınıdaki sesler ise birbirine daha çok kaynaşıyor; katlama için bu bir avantaj, armoni için bazen bir dezavantaj.

Yığılan geri vokaller. Bazı prodüksiyonlarda geri vokaller, her armoni sesi birkaç kez katlanarak ve üst üste kaydedilerek kuruluyor. Bu yöntem, küçük bir koro gibi geniş ve dolgun bir ses yaratıyor. Ama her katman yeni bir zamanlama farkı getirdiği için, yığılan seslerin ünsüzlerinin ve nefeslerinin dikkatle düzenlenmesi gerekiyor; aksi hâlde ses bulanıklaşıyor.

Sözün değişmesi. Geri vokallerin ana sesten farklı bir söz söylemesi, şarkıya bir ikinci anlam katmanı ekleyebiliyor. Ana sesin söylediğine cevap veren, onu sorgulayan ya da onu tamamlayan bir geri vokal sözü, şarkı yazarıyla birlikte düşünülmesi gereken bir karar; aranjörün tek başına söz eklemesi, şarkının anlamını değiştirebiliyor.

Canlı performansı düşünmek. Kayıtta istenildiği kadar geri vokal katmanı kurulabilir; ama şarkı sahnede de çalınacaksa, kadroda kaç kişinin söyleyebileceği hesaba katılmalı. Brief'teki kadro sorusu burada da önemli. Kayıtta çok katmanlı bir geri vokal düzeninin sahnede nasıl karşılanacağını baştan düşünmek, ileride yaşanacak bir hayal kırıklığını önlüyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Geri vokalcilere "eşlik edin" demek yeterlidir. Her geri vokalcinin ne söyleyeceği, nerede ve nasıl söyleyeceği açıkça tanımlanmadığında sesler birbiriyle ve ana sesle yarışıyor.

Yaygın yanlış: Geri vokal ne kadar çoksa nakarat o kadar büyük olur. Her sözde ve her bölümde kullanılan geri vokaller, hem ana sesi bulanıklaştırıyor hem de bölümler arasındaki kontrastı ortadan kaldırıyor. Seçici kullanım, geri vokallerin etkisini büyütüyor.

Yaygın yanlış: Armoni sesi her zaman ana ezginin üstünde olmalıdır. Üstteki sesler dikkati ana ezgiden çekebiliyor. Ana ezginin altındaki armoni sesleri ya da oktav altı katlamalar, çoğu zaman ana sesi daha iyi destekliyor.

Yaygın yanlış: İkinci ezgi şarkıcıyla her an birlikte yürüyebilir. Sıkışık söz cümlelerinde aynı anda kıpırdayan bir çizgi, dinleyicinin dikkatini sözlerden koparıyor. Çizgiyi şarkıcının nefes aralarına ve uzattığı hecelere taşımak, iki sesi birbirinin önüne geçirmeden yan yana tutuyor.

Yaygın yanlış: Geri vokal mutlaka söz söyler. Sözsüz uzun sesler, sözlerle yarışmadan düzenlemeye sıcaklık katıyor ve özellikle geçişlerde güçlü bir bağ kuruyor.

Uygulama

Bu uygulama için şarkının sözleri, ana ezgisi ve enerji haritası yeterli. Geri vokaller için elinde gerçek şarkıcılar yoksa, kendi sesinle birden fazla kayıt alarak ya da bir synth'in insan sesine benzeyen bir tınısıyla çalışabilirsin.

Önce nakaratın sözlerini bir kâğıda yaz ve her hecenin altına uzun mu kısa mı olduğunu işaretle. Şarkının başlığını taşıyan sözü ve nakaratın en önemli satırını belirle.

Ardından nakarat için bir geri vokal düzeni kur. En önemli satırı ya da başlık sözünü, ana sesin bir oktav altında ya da aynı yükseklikte katla. Uzun hecelerde, ana ezginin bir üçlü üstünde ya da altında bir armoni sesi yaz; her akorda o akorun bir sesini seçerek sesleri yakın yollarla ilerlet. Kısa hecelerde armoni sesini susturmayı dene ve farkı dinle.

Sonra bir geçiş için sözsüz bir ses dene. Kıtanın son satırından sonra, ana ses sustuğunda, nakarata doğru uzun bir "aa" ya da "uu" ekle. Hangi ünlünün bölümün enerjisine daha uygun olduğunu dinleyerek seç.

Uygulamayı son nakarata bir ikinci ezgi çizgisi ekleyerek bitir. Ana ezginin boşluklarında ve uzun notalarında giren, kısa bir çizgi olsun. Onu bir çalgıya ver ve ana sesle yarışıp yarışmadığını dinle. Geri vokal düzenini ve karşı melodiyi, nakarattan nakarata nasıl çoğalacaklarını gösteren bir çizelge olarak saklı kaynaklar listene ekle.

Kilit özet

Geri vokaller bir düzenlemede ana sesi güçlendirebiliyor, bir sözü vurgulayabiliyor, armoniyi zenginleştirebiliyor ya da bir boşluğu doldurup iki bölümü bağlayabiliyor. Her iş farklı bir biçim gerektiriyor ve her sesin varlığının bir nedeni olmalı.

Temel biçimler şunlar: ana sesi aynı ya da farklı oktavda katlamak, ana ezginin üstüne ya da altına armoni sesleri eklemek, sözsüz uzun seslerle arkadan desteklemek ve ana sese cevap vermek. Katlamada zamanlamanın birebir tutması, armonide seslerin akorlara göre yakın yollarla yürümesi ve şarkıcının rahat bölgesinde kalması gerekiyor.

Armoni sesleri en iyi uzun hecelerde çalışıyor; katlama ve vurgu seçici kullanıldığında etkili. Geri vokaller enerji haritasının güçlü bir aracı: nakarattan nakarata çoğalan bir düzen, katmanları doğal biçimde artırıyor. Ana ezgiyi ana ses söylemeli, geri vokaller daha yumuşak kalmalı ve üstteki armoni sesleri dikkatle dengelenmeli.

Karşı melodi insan sesine ya da bir çalgıya verilebiliyor; en güvenli yerleri ana sesin sustuğu anlar ve çoğu zaman son nakarata saklanan bir kaynak. Kararlar, her şarkıcı için ne, nerede ve nasıl sorularını cevaplayan açık bir çizelgeyle aktarılmalı.

Sonraki derse köprü

Bu derste ana sesin çevresindeki sesleri ve çizgileri yerleştirdik; bir bölümün sonunda beliren sözsüz bir sesin iki bölümü nasıl bağladığını da gördük. Ama bir düzenlemede bölümler arasındaki geçişler, yalnızca bir sesle değil, çok daha geniş bir araç kutusuyla kuruluyor.

Sonraki ders, şarkının kapılarına odaklanıyor: başladığı, bir bölümden ötekine geçtiği ve bittiği yerlere. Bir giriş dinleyiciyi şarkının dünyasına nasıl sokar? Bir bölümün son ölçüsünde ne olursa bir sonraki bölüm daha güçlü gelir? Ve bir şarkı, dinleyicide bir iz bırakacak biçimde nasıl kapanır?