Hristiyan kontemplatif gelenekler

Açılış sahnesi

Elinizdeki kelimeyle başlayalım: meditasyon.

Bu kelime Sanskritçe değil. Pali değil. Çince değil.

Latince. Ve Latince'deki anlamı, bugün anladığımız şey değil.

Meditatio, bu geleneğin manastır dilinde bir metni ağır ağır çiğnemek demekti. Bir cümleyi alıp tekrar tekrar okumak, ezberlemek, gün boyunca içinden geçirmek, üzerinde durmak. Sesli okunurdu; hatta bir metni "geviş getirmek" benzetmesi kullanılırdı.

Yani bu akademinin adında taşıdığı kelime, aslında sessizce oturup zihni izlemeyi değil, bir metni tekrar tekrar okumayı anlatıyordu.

Kelime, Doğu geleneklerini Avrupa dillerine çevirirken ödünç alındı ve iş değiştirdi.

S4-M03'te "farkındalık" kelimesinin bir çeviri kararının ürünü olduğunu görmüştük. Şimdi bir adım daha ileri gidiyoruz: "meditasyon" kelimesinin kendisi de bir çeviri kararının ürünü. Bu alanın iki temel kelimesi de ödünç alınmış ve ikisi de yolda anlam değiştirmiş.

Bu derste ne olacak

Önce çöle gideceğiz — bu geleneğin uygulama hattının başladığı yere. Orada iki kavramı açacağız ve düşüncelerin sınıflandırılmasına bakacağız; bu sınıflandırma bugünkü zihin çalışmasına şaşırtıcı biçimde yakın. Sonra tek cümlelik duanın doğuşunu izleyeceğiz ve Doğu Hristiyanlığındaki sessizlik geleneğine geçeceğiz. Ardından bu geleneğin bugüne nasıl ulaştığını göreceğiz — burada bir derleme ve bir anlatı belirleyici oldu. Sonra metinle çalışmanın dört basamağını ele alacağız. Ardından iki temel yaklaşımı ayıracağız: imgelerle ilerleyen ve imgeleri reddederek ilerleyen. En sonda da yirminci yüzyıldaki merkezleme duası hareketine bakacağız ve tanıdık bir örüntüyle karşılaşacağız.

Ders bittiğinde bu geleneğin uygulama hattını tarif edebiliyor, apofatik ve katafatik yaklaşımları ayırabiliyor ve modern bir uygulamanın hangi katmandan geldiğini sorabiliyor olacaksınız.

Sıfır noktası

Bir nehir yatağı düşünün, uzun süre kurumuş.

Yataktaki izler durur: taşların dizilişi, kıyının biçimi, aşınmanın yönü. Nehir yokken bile yatağın nereye aktığı okunabilir.

Sonra yağmur yağar ve su yeniden akmaya başlar. Su yeni bir sudur ama yataktan akar.

Bu gelenekteki kontemplatif hat böyle bir yatak.

Dördüncü yüzyıldan itibaren derin bir kanal açıldı. Yüzyıllar içinde bu kanal kimi dönem doldu, kimi dönem neredeyse kurudu, kimi bölgelerde canlı kaldı. Yirminci yüzyılda yeniden su verildi — ve akan su, yatağın izini takip etti.

Nehir yatağı benzetmesinin zayıf tarafı şu: hattın hiç kesintiye uğramadan aktığını düşündürebilir. Oysa kesintiler gerçek. Bazı dönemlerde bu uygulamalar kurumsal olarak şüpheyle karşılandı, bazı yazarlar mahkûm edildi, bazı hatlar yalnızca birkaç manastırda sürdü. Yatak durdu ama su her zaman akmadı.

Mekanizma

Çöl

Üçüncü ve dördüncü yüzyıllarda, Mısır ve çevresinde insanlar şehirden çıkıp çöle çekildi. Kimi tek başına, kimi küçük topluluklar hâlinde.

Bu kişilerin sözleri derlendi ve kısa, sert, çoğu zaman anekdot biçiminde bir külliyat oluştu. Derlemede erkekler kadar kadınlar da var; bazılarının sözleri kendi adlarıyla aktarılır.

Bu külliyatın üslubu tanıdık gelecek: uzun açıklama yok, kısa karşılaşmalar var. Bir kişi gelir soru sorar, yaşlı kişi bir cümle söyler, anlatı biter.

Ve bir kavram daha, doğrudan uygulamaya ait.

Dördüncü yüzyılda çölde yazan bir yazar, zihne gelen tekrar eden düşünce örüntülerini sınıflandırdı ve sekiz başlık altında topladı. Bu sınıflandırma, sonraki yüzyıllarda değiştirilerek Batı Hristiyanlığındaki yedi günah listesine dönüştü.

Ama asıl ilginç olan, listenin ilk hâlinin ne olduğu: bir günah listesi değil, bir zihin gözlemi. Yazar, uzun süre tek başına oturan birinin zihninde hangi örüntülerin hangi sırayla belirdiğini tarif ediyordu.

Aralarında biri özellikle dikkat çekici. Öğle vaktinde gelen, kişiyi yerinden kaldıran, "bu iş bana göre değil" dedirten, saatin ilerlemediğini düşündüren bir hâl tarif edilir.

Uzun oturum yapmış herkes bunu tanır.

S2-M01'de düşüncelerle ilişkiyi çalışmıştık. Oradaki gözlemlerin bin altı yüz yıl önce, başka bir dilde ve başka bir çerçevede yazılmış bir hâli var — ve tarif şaşırtıcı derecede benzer.

Tek cümle

Beşinci yüzyılda çöl geleneğini Batı'ya aktaran bir yazar, bir konuşmasında somut bir yöntem verir: tek bir kısa cümleyi sürekli tekrar etmek.

Cümle, yardım isteyen kısa bir yakarıştır. Yazar bunun her durumda — çalışırken, yürürken, uyanınca, sıkıntıdayken — tekrar edilmesini önerir.

Bu, Batı Hristiyanlığındaki tekrar uygulamasının belgelenmiş en erken açık tarifidir. S3-M04'te kutsal tekrar ailesini çalışmıştık; bu ailenin bu gelenekteki en eski kaydı burada.

Doğu Hristiyanlığında ise tekrar başka bir cümle etrafında gelişti ve bir okul hâline geldi.

On dördüncü yüzyıl civarında yazılan bazı metinler bu duayı bedensel ayrıntılarla anlatır: belirli bir oturuş, başın eğilmesi, nefesin ritmi, dikkatin göğse indirilmesi.

Ve aynı metinler bir uyarı taşır.

Geleneğin kendi uyarısı

Bu gelenekte, uygulamanın yanlış gitmesi için ayrı bir kavram var: kişinin kendi hayal gücünü ya da beklentisini gerçek bir tecrübe sanması.

Metinler bu durumu bir tehlike olarak işaret eder ve bedensel yöntemlerin rehbersiz uygulanmaması gerektiğini söyler.

Bu, bu seviyede üçüncü kez karşımıza çıkıyor. S4-M05'te Tibet geleneklerinde, S4-M07'de Çin geleneğinde aynı yapıyı görmüştük: uzun uygulama geleneği olan her sistem, uygulamanın olumsuz sonuç üretebileceğini kendi diliyle kaydetmiş.

Modern meditasyon sunumlarının çoğunda bu kayıt yok. Üç bağımsız gelenekte var.

Bu, bu akademinin güvenlik bölümünün neden var olduğunu tek başına açıklıyor.

Metinle çalışmanın dört basamağı

Batı manastır geleneğinde metinle çalışmanın bir düzeni vardı ve on ikinci yüzyılda dört basamak hâlinde yazıya geçirildi.

Buradaki ikinci basamağın adı meditatio — dersin başında konuştuğumuz kelime.

Yani bu gelenekte "meditasyon", dört basamaklı bir okuma düzeninin ikinci adımıydı: metnin üzerinde durmak, çevirmek, tekrar etmek.

Dördüncü basamak ise kelimesiz kalmaktır ve bugün "kontemplasyon" dediğimiz şeye karşılık gelir.

Dikkat edin: bu düzende sessizlik en sonda geliyor ve öncesinde bir metin var. Modern uygulamaların çoğu doğrudan dördüncü basamaktan başlar.

İki yol: imgeyle ve imgesiz

Bu gelenekte iki temel yaklaşım vardır ve ikisi de meşru sayılır.

Apofatik hattın kurucu metinleri altıncı yüzyıl civarına uzanır ve sonraki yüzyıllarda Batı'da güçlü izler bırakır.

On dördüncü yüzyılda İngiltere'de yazılmış adsız bir eser, bu hattın en açık uygulama tarifini verir: bilgiyi, imgeyi ve düşünceyi bir bulutun altına bırakmak ve tek heceli kısa bir kelimeyi kalpte tutmak.

Bu tarif size tanıdık gelecek — ve gelmeli, çünkü yirminci yüzyıldaki modern uygulama doğrudan bu metne dayanacak.

S4-M02'de Upanişadlarda "bu değil, bu değil" yöntemini görmüştük. Aynı mantıksal hamle, bambaşka bir gelenekte, bağımsız biçimde. Bu, geleneklerin birbirinden kopya çektiğini göstermez; bir sorunun sınırlı sayıda çözümü olduğunu gösterir.

Yirminci yüzyıl: tanıdık örüntü

Yetmişli yıllarda, Amerika'da bir manastırdaki birkaç keşiş bir sorunla karşılaştı.

İnsanlar meditasyon öğrenmek için Doğu'ya gidiyordu. Kendi geleneklerinde de bir kontemplatif hat vardı ama bu hat kurumsal olarak büyük ölçüde manastır duvarlarının içinde kalmıştı ve sıradan kişilere öğretilebilir bir biçimi yoktu.

Bu keşişler, on dördüncü yüzyıl metnine dayanarak öğretilebilir bir yöntem düzenlediler.

Aynı dönemde başka bir keşiş de beşinci yüzyıldaki tek cümle yöntemine dayanan bir uygulama düzenledi ve o da yaygınlaştı.

Şimdi örüntüye bakın.

S4-M03'te modern vipassana hareketlerini gördük. S4-M06'da çağdaş Jain programını. S4-M07'de yirminci yüzyıl başında sağlık yöntemi olarak sunulan sessiz oturuşu. Şimdi de bu.

Dört gelenek. Dört farklı kıta. Aynı yüzyıl. Aynı hamle: klasik bir uygulama, sıradan kişilere öğretilebilir modüler bir biçime dönüştürülüyor.

Bu artık bir tesadüf değil. Yirminci yüzyıl, dünyanın her yerinde uygulamanın kurumdan çıkıp bireye geçtiği yüzyıl. Bunu S4-M11'de doğrudan ele alacağız.

Örneklerden okuma

Bir kelimenin iş değiştirmesi

Öğle vaktinin hâli

Dördüncü basamaktan başlamak

Uyarının kaybolması

Usta katmanı

Üç ileri not.

Birincisi: bu gelenekte "kontemplasyon" teknik bir terimdir ve kişinin kendi çabasıyla ürettiği bir hâli değil, verildiği kabul edilen bir hâli anlatır. Bu ayrım büyük sonuç doğurur: uygulama, bir sonucu üretme çabası olarak değil, hazırlanma olarak kurulur. Modern sunumlarda bu ayrım genellikle kaybolur.

İkincisi: on altıncı yüzyıl İspanya'sındaki iki büyük yazar, iç deneyimin evrelerini ayrıntılı biçimde haritalandırdı ve özellikle kuraklık dönemlerini uzun uzun ele aldı. Bu haritalar, uygulamanın hep ilerleyen bir çizgi olmadığını gösteren en ayrıntılı klasik kayıtlar arasında.

Üçüncüsü: bu geleneğin tamamı manastır kaynaklı değildir. On yedinci yüzyılda ortaya çıkan ve toplulukça sessiz beklemeye dayanan bir ibadet biçimi, hiçbir teknik tarif içermeden yüzyıllardır sürüyor. Sessizlik burada bir yöntem değil, bir bekleme biçimi olarak kuruluyor ve bu, teknikleşmiş uygulamalara iyi bir karşı örnek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Rehberli uygulama

Bu dersten alınacak en aktarılabilir yapı, dört basamaklı okuma düzeni. Bir uyarıyla başlayalım: kendi geleneğinde bu düzen bir dua biçimidir ve dördüncü basamağın anlamı o çerçeveden gelir. Burada yapıyı öğreniyoruz; çerçeveyi kendi konumunuza göre siz kurarsınız. Çerçeve değiştiğinde uygulamanın ne olduğu da değişir ve bunu saklamıyoruz.

Yirmi dakika ayırın ve kısa bir metin seçin. Metin herhangi bir şey olabilir — bir şiir, bir felsefe pasajı, kendi geleneğinizden bir bölüm. Uzun olmasın: en fazla beş altı cümle.

İlk beş dakika — okuma. Metni yavaş okuyun. Sonra bir daha okuyun. Sonra bir kez daha. Anlamaya çalışmayın; sadece okuyun. Mümkünse sesli okuyun, çünkü bu düzen sesli okuma için tasarlandı.

Sonraki beş dakika — üzerinde durma. Metinden tek bir cümle ya da tek bir kelime kendini öne çıkaracak. Onu alın ve tekrar edin. Analiz etmeyin, yorumlamayın, "ne demek istiyor" diye sormayın. Sadece taşıyın.

Sonraki beş dakika — yönelme. Burada metnin sizde uyandırdığı şeyi ifade edin. Kendi geleneği içinde bu bölüm duadır. Kendi çerçevenize göre bu, bir dilek, bir niyet ya da sessiz bir cevap olabilir. Bu bölümü sözcüklerle yapmak zorunda değilsiniz.

Son beş dakika — sessizlik. Metni bırakın. Kelimeyi bırakın. Yapacak bir şey yok; sadece oturun.

Bittiğinde tek bir not alın: hangi kelime kendini öne çıkardı ve neden onu seçtiğinizi biliyor musunuz?

Bir hafta boyunca aynı metinle çalışın — her gün yeni bir metin değil. Bu düzenin asıl gücü tekrarda ortaya çıkar; aynı metin farklı günlerde farklı kelimeleri öne çıkarır ve bu fark, kendi hâliniz hakkında bilgi verir.

Neler olabilir?

En sık bildirilen şey, ikinci basamakta zihnin analize kaymasıdır. Metni açıklamaya, bağlamını düşünmeye, eleştirmeye başlarsınız. Bu düzende analiz bir başka iştir; fark ettiğinizde kelimeye dönün.

Bazı kişilerde dördüncü basamak boş ve anlamsız gelir. Bu olağandır, özellikle ilk haftalarda. Sessizliğin bir içeriği yok; bu, uygulamanın eksikliği değil yapısı.

Bir kısım kişide aynı metin birkaç gün sonra sıkıcı hâle gelir ve değiştirme isteği gelir. Bu istek, dördüncü yüzyıl metinlerinde tarif edilen o öğle vakti hâline benzer. Bir hafta boyunca değiştirmemeyi deneyin; sıkılmanın ne yaptığını görmek de uygulamanın parçası.

Ve metin dinî bir metinse ve siz o geleneğe mesafeliyseniz, huzursuzluk olabilir. Metni değiştirin; yapı metinden bağımsız çalışır.

Güvenlik ve uyarlama

Bu dersteki nefes ritmine ve beden bölgelerine bağlı tekrar yöntemleri bu akademide öğretilmez. Geleneğin kendi metinleri bu yöntemler için rehber şartı koyar ve rehbersiz uygulamanın sorun üretebileceğini yazar; bu uyarıyı biz de tekrar ediyoruz.

Dinî içerikli metinlerle çalışmak, o gelenekle zorlu bir geçmişi olan kişilerde güçlü tepkiler uyandırabilir. Metni seçme özgürlüğünüz var ve bunu kullanın.

Uzun sessizlik bölümleri, kaygı bozukluğu olan kişilerde zorlayıcı olabilir. Dördüncü basamağı iki dakikaya indirin.

Ve bir sınır daha: yoğun bir çökkünlük dönemindeyseniz, o hâli klasik metinlerdeki bir arınma evresi olarak adlandırmayın. Bu adlandırma yardım aramayı geciktirebilir. S0-M02'deki sınırlar burada özellikle geçerli.

Kendin dene

Kilit özet

Birincisi: "meditasyon" kelimesi bu gelenekten gelir ve orada bir metnin üzerinde durup tekrar etmeyi anlatırdı; bugünkü anlamı bir çeviri ödünçlemesiyle oluştu.

İkincisi: uygulama hattı dördüncü yüzyıl çöl topluluklarında başlar ve orada tekrar eden düşünce örüntülerinin erken bir sınıflandırması yapılmıştır.

Üçüncüsü: bu gelenek de uygulamanın yanlış gitmesi için kendi kavramını üretmiştir ve bedensel yöntemler için rehber şartı koyar — bu, Seviye 4'te gördüğümüz üçüncü bağımsız örnektir.

Dördüncüsü: klasik düzende sessizlik dördüncü basamaktır ve öncesinde metinle çalışma vardır; modern uygulamaların çoğu doğrudan son basamaktan başlar.

Beşincisi: merkezleme duası klasik bir metne dayanır ama formatı yirminci yüzyıla aittir — dört gelenekte gördüğümüz aynı örüntünün dördüncü örneği.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir hattın kesintilerle bugüne ulaşmasını izledik ve modern düzenlemenin nasıl yapıldığını gördük.

Bir sonraki durakta daha da dikkatli olmamız gerekecek. Orada karşılaşacağımız gelenekte uygulamaların çoğu, belirli bir eğitim ve topluluk bağı olmadan yapılması uygun görülmeyen uygulamalar. Ve o gelenekte, kime neyin öğretileceğine dair açık sınırlar var — bunlar bizim koyduğumuz sınırlar değil, geleneğin kendi sınırları.

Ayrıca orada dua ile odaklanma arasındaki ilişki, şimdiye kadar gördüğümüz her gelenekten farklı bir yerde duruyor: uygulamanın taşıyıcısı büyük ölçüde ortak metinler ve topluluk ritmi.

Bir sonraki ders olan S4-M10 Yahudi kontemplatif gelenekleri ele alıyor: niyet, yalnız konuşma ve bağlanma kavramlarını, mezmurlar ile dua ile odaklanma ilişkisini, kabalistik uygulamalara bağlamsal bir girişi, mezhepler ve dönemler arasındaki çeşitliliği, ve dinî otorite ile uygulama sınırlarını.