Güney Asya kökenleri

Açılış sahnesi

Bugün dünyada yoga denince akla gelen metin, Patanjali'ye atfedilen bir derleme. Sekiz basamağıyla, dhāraṇā ve dhyāna ve samādhi sıralamasıyla.

Bu metin yaklaşık iki bin yaşında.

Şimdi tuhaf olan kısım. Bu metin, kendi coğrafyasında yüzyıllar boyunca çok da merkezî değildi. Yorumları yazıldı, sonra ilgi azaldı, uzun bir dönem başka metinler ve başka yollar öne çıktı.

Bugünkü merkezî konumunu, büyük ölçüde on dokuzuncu yüzyılın sonu ve yirminci yüzyılda kazandı.

Yani elimizdeki "en klasik yoga metni", modern dünyaya bir klasik olarak sunulmuş bir metin.

Şimdi asıl soru şu. S4-M01'de üç katmanı ayırmıştık. Bu tek örnek bile gösteriyor ki katmanlar iç içe geçmiş durumda — peki bir geleneği bu karışıklığın içinden nasıl okuyacağız?

Bu derste ne olacak

Önce zemine ineceğiz: Veda ve Upanişad bağlamı ve orada meditasyona benzeyen ilk izler. Sonra yoga geleneklerine geçeceğiz ve sekiz basamağı açacağız. Ardından üç kavramı ayrıntısıyla ele alacağız — dhāraṇā, dhyāna ve samādhi — çünkü bu üçü modern kullanımda en çok bulanıklaşan kavramlar. Sonra Vedanta'ya ve öz-sorgulamayla ilişkisine bakacağız. En sonda da Tantra için tarihsel bir çerçeve kuracağız ve en yaygın genellemeyi düzelteceğiz.

Ders bittiğinde bu geleneklerin iç çeşitliliğini görebiliyor, üç kavramı birbirinden ayırabiliyor ve Tantra hakkındaki yaygın genellemenin neden yanlış olduğunu açıklayabiliyor olacaksınız.

Sıfır noktası

Bir nehir deltası düşünün.

Yukarıda tek bir kol var gibi görünür. Aşağı indikçe kollar ayrılır, birbirine karışır, bazıları kurur, bazıları yeniden birleşir. Deltanın ağzında duran biri "bu nehir nereden geliyor" diye sorduğunda tek bir cevap yoktur.

Güney Asya'nın kontemplatif gelenekleri böyle bir deltadır.

Ortak bir kelime dağarcığı var: dhyāna, samādhi, ātman, mokṣa. Ama aynı kelime farklı kollarda farklı şeyler ifade eder ve o kollar birbiriyle yüzyıllarca tartışmıştır.

Burada dikkat edilecek bir şey var: Upanişadlar bir uygulama el kitabı değildir. İçlerinde adım adım talimat aramak, o metinlerin ne olduğunu yanlış anlamaktır. Daha çok soruşturmalar, diyaloglar ve simgesel anlatılardır.

Bu benzetme bir yere kadar doğru. Deltada kollar coğrafi olarak ayrıdır ve haritada gösterilebilir. Metin geleneklerinde ise bir kol, bir başkasının kavramını alıp kendi sistemine yerleştirebilir ve o kavram artık ikisinde de var ama farklı anlamda. Ayrım her zaman çizilemez ve bu, bu dersin sürekli karşılaşacağı zorluk.

Mekanizma

Veda ve Upanişad zemini

Veda külliyatı çok katmanlıdır ve içinde ilahiler, ritüel talimatları ve felsefi bölümler bulunur. Upanişadlar bu külliyatın son katmanıdır ve "Vedanta" kelimesi kelime anlamıyla Vedaların sonu demektir.

Bu metinlerde tekrarlanan bir soruşturma var: gerçekte var olan nedir ve kişinin özü nedir?

Burada bir yöntem de var ve bugüne çok tanıdık gelecek: bir şeyin ne OLMADIĞINI söyleyerek ilerlemek. Metinlerin birinde geçen ve çok bilinen bir ifade, aranan şeyin her tarife "bu değil, bu değil" diye karşılık verdiğini söyler.

S3-M08'de öz-sorgulamayı ele almıştık. O uygulamanın uzak zemini burada; ama arada iki bin yıl ve birçok yorum katmanı var. Doğrudan bir çizgi çizmek yanlış olur.

Sekiz basamak

Patanjali'ye atfedilen derleme, yolu sekiz basamakta düzenler ve bu düzen bugün en çok bilinen çerçevedir.

İlk iki basamak etikle ilgilidir: neyin yapılmayacağı ve neyin yapılacağı. Şiddetten kaçınma, doğruluk, çalmama gibi ilkeler ve temizlik, yetinme, disiplin gibi tutumlar.

Üçüncü basamak duruştur. S3-M06'da bu noktayı vurgulamıştık: klasik metinde duruşun kendisi bir hedef değil, oturabilmek için bir zemindir ve metin bunu kısaca geçer.

Dördüncü basamak nefesin düzenlenmesidir.

Son üç basamak ise bu dersin merkezinde ve birazdan ayrı ayrı ele alacağız.

Şimdi tarihsel notu ekleyelim, çünkü S4-M01'in araçlarını kullanmanın tam yeri burası.

Bu metnin bugünkü merkezî konumu, kendi tarihinin tamamı boyunca sürmüş değil. Yazıldıktan sonra yorumları üretildi, sonra uzun bir dönem başka metinler ve başka yollar öne çıktı, ve modern dönemde yeniden merkeze taşındı.

Bu, metni değersizleştirmez. Ama "yoga baştan beri bu metindi" cümlesini yanlış kılar.

Üç kavram: dhāraṇā, dhyāna, samādhi

Şimdi modern kullanımda en çok bulanıklaşan üç kavrama geliyoruz. Metin bunları ayrı basamaklar olarak sıralar ama birbirinin devamı olarak tarif eder.

Dhāraṇā: dikkatin tek bir yere bağlanması. S3-M01'de bunu tanımlamıştık. Burada iş, dikkati bir noktaya getirmek ve orada tutmaya çalışmak.

Dhyāna: aynı bağın kesintisiz hâle gelmesi. Yani artık tekrar tekrar geri getirme değil, sürekli bir akış.

Aradaki fark önemli: birincisinde tekrarlanan bir çaba var, ikincisinde akış var. Modern uygulamada çoğu kişi birinci basamakta çalışır ve bu tamamen normaldir.

Bu sonuncusu çok önemli ve modern kullanımda neredeyse hiç geçmiyor. Samādhi tek bir şey değil; klasik metin ve yorumları onu alt türlere ayırır — nesnenin hâlâ bulunduğu hâller ve bulunmadığı hâller gibi.

Yani "samadhi'ye ulaşmak" cümlesi, hangi samādhi sorusunu sormadan pek bir şey söylemiyor.

Ve bir uyarı daha: bu kavramlar Budist gelenekte de kullanılır ve orada farklı bir sistemin içinde dururlar. Aynı kelime, farklı çerçeve. S3-M01'de bu noktayı kurmuştuk.

Vedanta ve öz-sorgulama

Vedanta, Upanişadları yorumlayan felsefi gelenektir ve tek bir okul değildir.

En az üç büyük kol vardır ve üçü de aynı metinleri okuyup farklı sonuçlara varır. Bir kol kişinin özü ile evrensel ilkenin ayrımsız aynı olduğunu savunur. Bir başkası ilişkinin niteliksel bir birlik ama ayrım da içerdiğini söyler. Üçüncüsü ise ikisinin ayrı olduğunu savunur.

Bu üç kol yüzyıllarca birbirine karşı yazdı.

Bunu bilmek pratikte neden önemli? Çünkü modern popüler yazında "Vedanta şunu der" cümlesi neredeyse her zaman birinci kolu kastediyor ve diğer ikisi görünmez oluyor. S4-M01'deki genelleme ölçüsü burada birebir uygulanıyor: cümle kaç kişi adına konuşuyor?

Öz-sorgulama uygulaması da bu çerçevede duruyor. S3-M08'de o uygulamanın belirli bir çizgi ve belirli bir öğretmen üzerinden aktarıldığını söylemiştik; şimdi o çizginin hangi felsefi geleneğin içinde olduğunu görüyoruz — ve o geleneğin de tek bir görüş olmadığını.

Tantra ve en yaygın genelleme

Şimdi bu dersin en gerekli düzeltmesine geliyoruz.

Batı'da bu kelime büyük ölçüde cinsellikle ilişkilendirilmiştir ve bu, tarihsel olarak yanlış bir daraltmadır.

Gerçek şu: tantrik metinlerin ve uygulamaların ezici çoğunluğu ritüel, mantra, görselleştirme, inisiyasyon ve tanrısal figürlerle çalışma üzerinedir. S3-M05'te ele aldığımız ayrıntılı figür görselleştirmeleri bu akımın ürünüdür.

Cinsel simgecilik ve ritüel bazı akımlarda vardır ve inkâr edilmez. Ama bunlar bütünün küçük bir kısmıdır ve kendi bağlamlarında son derece düzenlenmiş, inisiyasyona bağlı uygulamalardır.

Modern "tantra" kursu diye satılan şeylerin çoğu ise yirminci yüzyılda oluşmuş, bu akımın adını taşıyan ama tarihsel bağlamıyla çok az ilgisi olan bir düzenlemedir.

Bu, S4-M01'deki üç katman aracının en keskin örneği: üçüncü katmanda satılan bir şey, birinci katmanın adını kullanıyor.

Örneklerden okuma

Şimdi on duruma bakacağız. Önce dördü kavram ayrımıyla, sonra üçü tarihsel katmanla, en sonda üçü genelleme ve kaynakla ilgili.

Kavram ayrımı

Tarihsel katman

Buraya kadarki dördünde mesele kavramdı. Şimdi metnin tarihine bakalım.

Genelleme ve kaynak

Usta katmanı

Az önce bu gelenekleri bir delta olarak anlattım. İşin aslı biraz daha ince ve dört yerde inceliyor.

Birincisi: "Hindu" kategorisi kendisi modern bir düzenlemedir. Bugün bu adla toplanan gelenekler, tarih boyunca kendilerini böyle tek bir çatı altında görmediler; birbirinden ayrı yollar, okullar ve topluluklar olarak vardılar. Kategori büyük ölçüde sömürge dönemi sınıflandırmalarıyla ve modern kimlik siyasetiyle şekillendi. Bu, kategoriyi kullanmayı imkânsız kılmıyor ama "Hinduizm şunu der" cümlesini S4-M01'deki genelleme ölçüsünde en zayıf uca yerleştiriyor.

İkincisi: bu gelenekler arasındaki alışveriş tek yönlü değildi. Budist, Jain ve Hindu gelenekler aynı coğrafyada, aynı dilleri kullanarak, birbirlerini okuyarak ve birbirlerine karşı yazarak gelişti. Bir kavramın hangi gelenekte "önce" ortaya çıktığını belirlemek çoğu zaman mümkün değil ve bu soru genellikle sonradan kurulmuş bir sahiplik iddiasının parçası.

Üçüncüsü, ve modern uygulama için en önemlisi: sekiz basamaklı sistemde ilk iki basamak etiktir ve bugünkü uygulamada neredeyse hiç geçmez. Modern sunumlarda genellikle üçüncü basamaktan başlanır ve etik kısım atlanır. Bu bir yanlış değil bir seçimdir; ama sistemin kendi mantığında ilk iki basamak zeminidir ve atlanması sistemi değiştirir. Aynı örüntüyü Seviye 4 boyunca birkaç kez daha göreceğiz.

Dördüncüsü: bu dersin anlattığı her şey bir dış bakış. Bu geleneklerin içinden bakan biri için metinlerin tarihi değil içeriği belirleyicidir ve tarihsel çözümleme bazen konu dışı, bazen saygısız görünür. Bu akademi tarihsel çözümlemeyi kullanıyor çünkü karşılaştırmalı bir harita çıkarıyor; ama bir geleneğin kendi iddiasını tarihsel olarak açıklamak, o iddiayı çürütmek değildir. S4-M01'de bu ayrımı kurmuştuk ve on iki ders boyunca sürecek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Rehberli uygulama

Bu bölüm bir oturuş değil, bir okuma ve ayırt etme çalışması. Sekiz dakika ve yazacak bir şey gerekiyor.

Seviye 4 boyunca hiçbir uygulama öğretilmiyor; bu bölümler kavram çalışmasıdır.

Birinci bölüm, üç kavram. Üç dakika. Kendi uygulama geçmişinizi düşünün ve üç soruyu sırayla cevaplayın.

Dikkatinizi bir nesneye getirip tekrar tekrar geri döndürdüğünüz oturuşları hatırlayabiliyor musunuz? Bu, birinci kavramın karşılığı.

Geri getirme ihtiyacının belirgin biçimde azaldığı, akışın sürdüğü bir aralık yaşadınız mı? Kısa bile olsa. Bu, ikinci kavrama yaklaşan bir şey.

Üçüncü kavram için bir şey aramayın. Klasik metin onu bir yolun içinde tarif ediyor ve tek bir eşik olarak sunmuyor; burada aranacak bir deneyim yok.

Üç cevabı üç kelimeyle yazın.

İkinci bölüm, ağırlık dağılımı. İki dakika. Sekiz basamağı zihninizde sıralayın: iki etik basamak, duruş, nefes, duyuların geri çekilmesi, ve son üçü.

Şimdi sorun: bugüne kadar karşılaştığınız yoga ya da meditasyon sunumlarında bu sekizin hangileri konuşuluyordu?

Ve ikinci soru: hangileri hiç konuşulmuyordu?

Cevabı bir satır yazın.

Üçüncü bölüm, katman testi. İki dakika. Bu gelenekle ilgili aklınızda kalan bir cümle bulun — bir kurstan, bir kitaptan, bir sosyal medya gönderisinden.

Şimdi S4-M01'deki testi uygulayın: bu cümle hangi katmanda konuşuyor, ve hangi katmanın otoritesini kullanıyor?

Bir satır yazın.

Dördüncü bölüm, genelleme ölçümü. Bir dakika. Aynı cümleye bakın ve sorun: kaç kişi adına konuşuyor? Bir metin mi, bir okul mu, bir gelenek mi, yoksa bütün bir alt kıta mı?

Bir kelime yazın.

Bitirmeden önce dört satırınızı okuyun.

Neler olabilir?

İkinci kavrama yaklaşan bir aralık hiç yaşamadığınızı fark etmiş olabilirsiniz. Bu tamamen olağandır; modern uygulayıcıların çoğu birinci basamakta çalışır ve bu bir eksiklik değildir.

Sekiz basamaktan yalnız iki üçünün konuşulduğunu görmüş olabilirsiniz. En sık çıkan sonuç budur ve genellikle atlananlar ilk iki etik basamaktır.

Aklınızdaki cümlenin üçüncü katmanda konuştuğunu ama birinci katmanın otoritesini kullandığını bulmuş olabilirsiniz. Bu ders bu örüntünün en açık örneğiyle açılmıştı.

Genelleme ölçümünde cevabınız "bütün bir alt kıta" çıkmış olabilir. O cümleyi bir bilgi olarak değil bir şablon olarak okuyun.

Bu dersin uygulamanızı azalttığını ya da değersizleştirdiğini hissetmiş olabilirsiniz. Tarihsel bilgi bir uygulamayı geçersiz kılmaz; nereden geldiğini gösterir ve S4-M01'de bu ayrımı kurmuştuk.

Kendi geleneğiniz bu gelenekse rahatsızlık hissetmiş olabilirsiniz. Bu olağandır ve bu seviyeyi kendi geleneğiniz dışındaki modüllere ağırlık vererek de okuyabilirsiniz.

Güvenlik ve uyarlama

Bu dersin sınırı şudur: burada anlatılanlar tarihsel ve kavramsal bir çerçevedir. Hiçbir geleneğin doğruluğu ya da yanlışlığı hakkında bir hüküm içermez ve bir uygulama talimatı vermez.

Seviye 4 boyunca hiçbir uygulama öğretilmiyor. Bu dersleri okurken S3-M10'da kurduğunuz protokolü sürdürün; okuma, uygulamanın yerine geçmez.

Bu geleneklerden gelen ileri uygulamaları — özellikle nefes düzenleme çalışmalarını ve tantrik pratikleri — bu ders temelinde kendi başınıza denemeyin. Bunlar kendi geleneklerinde belirli bir sıraya, hazırlığa ve çoğu zaman bir rehbere bağlıdır.

Yoğun nefes çalışmaları baş dönmesi, karıncalanma ve bayılmaya yol açabilir. S1-M02'de bu sınırı çizmiştik ve burada tekrar geçerlidir: bu akademi nefes farkındalığını öğretir, nefes düzenleme tekniklerini öğretmez.

Kendi geleneğiniz hakkında tarihsel çözümleme okumak rahatsızlık yaratabilir. Bu seviyeyi tamamlamak için bütün modülleri aynı derinlikte okumanız gerekmiyor.

Bu dersteki tarihsel bilgileri, bu geleneğin uygulayıcılarıyla konuşurken bir üstünlük aracı olarak kullanmayın. Bir tarih bilgisini bir tartışmada silah olarak kullanmak, bilgiyi de bozar.

Kendin dene

Kilit özet

Birincisi: Güney Asya kontemplatif gelenekleri tek bir kol değil bir deltadır; ortak kelime dağarcığı vardır ama aynı kelime farklı kollarda farklı şeyler ifade eder.

İkincisi: Upanişadlar uygulama el kitabı değildir ve tek bir görüş savunmaz; sonraki yorum gelenekleri tam da o farklar üzerinden ayrışmıştır.

Üçüncüsü: sekiz basamaklı sistemin bugünkü merkezî konumu tarih boyunca sabit olmamıştır ve ilk iki basamağı etiktir — modern sunumlarda genellikle atlanan kısım da orasıdır.

Dördüncüsü: dhāraṇā tekrarlanan bir geri getirme, dhyāna kesintisiz bir akış, samādhi ise tek bir hâl değil alt türlere ayrılan bir ailedir.

Beşincisi: Tantra ritüel, mantra, mandala ve inisiyasyon merkezli geniş bir akımdır; cinsellikle özdeşleştirilmesi yirminci yüzyıl ürünü bir daraltmadır.

Sonraki derse köprü

Bu derste deltanın bir kolunu izledik. Ama aynı coğrafyada, aynı yüzyıllarda, aynı kelimeleri kullanan ve bu kolla sürekli tartışan başka bir kol daha vardı.

O kolun kurucu figürü, tam da bu derste gördüğümüz bazı iddiaları — özellikle kalıcı bir öz fikrini — açıkça reddetti. Ve bu akademideki uygulamaların büyük kısmı, doğrudan o koldan geliyor.

Bir sonraki ders olan S4-M03 erken Budizm ve Theravada'yı ele alıyor: sati ve samatha ve vipassana kavramlarını, dört farkındalık alanını, etik ile konsantrasyon ve bilgelik arasındaki ilişkiyi, modern vipassana hareketlerini ve metin ile yorum ile çağdaş pratik arasındaki farkları. Yani S4-M01'de çeviri örneği olarak kullandığımız kelimenin kendi evine gireceğiz.