Mekân ve çevre grafiği

Kanca

New York metrosunda bir tabelaya bakın. Siyah zemin üzerinde beyaz harfler var. Hatları renkli daireler gösteriyor. Çıkışlar ve uyarılar kırmızı ya da sarı zemin üzerinde yazılı. Tabelaların çoğunun üstünden ince beyaz bir şerit geçiyor.

Bugün bu tabelalar şehrin sarı taksileri kadar tanınıyor. Ama bu düzenin oturması on yıllar sürdü ve işin başlangıcı bir kılavuzdu: 1970 tarihli bir grafik standartlar kılavuzu.

Büyük fikir

Bir marka mekâna çıktığında kâğıttaki kurallar yetmez: tabela uzaktan ve yürürken okunur, araç yolda hareket eder, kapı bir sokağın içinde bulunmayı bekler. Çevre grafiği kimliği bu koşullara uyarlar, ama önce bir soruya cevap verir: insan aradığı yeri bulabiliyor mu?

Anlatım

Kâğıttan sokağa

Logo ekranda ve pakette yakından görülür; dikkatli bir göz önündedir. Sokakta durum başkadır. Tabela uzaktan, yürürken, bazen bir arabanın içinden görülür. Hava kararır, güneş yansır, önüne bir ağaç ya da bir kamyon girer. Araç giydirmesi saatte birkaç düzine kilometreyle geçer ve bir iki saniyeden fazla bakılmaz. Ofisin ya da dükkânın içi ise uzun süre görülür; orada çalışanlar ve müşteriler yazılanı her gün yeniden okur.

Çevre grafiği kimliği değiştirmez; onu mekânın koşullarına çevirir. Pakette okunan küçük bir açıklama tabelada okunmaz. Ekranda hareket eden bir öğe tabelada durur. Kâğıtta ince görünen bir çizgi, uzaktan bakıldığında kaybolur. Bu yüzden mekâna giden her uygulama, aynı kimliğin o ölçekte okunan bir sürümünü ister.

Bulunmak

Mekândaki grafiğin ilk işi süslemek değil, yol göstermektir. Müşteri dükkânın nerede olduğunu, kapının hangi tarafta olduğunu, içeri girdiğinde nereye yürüyeceğini bilmek ister. Bir marka bu sorulara cevap vermiyorsa, ne kadar güzel görünürse görünsün müşteriyi kapıda kaybeder.

Bu bulgu küçük bir işletme için de bir uyarı taşıyor: bir mekânın genel olarak kolay olması, belirli bir hedefin bulunacağı anlamına gelmez. Gözden uzak bir köşede kalan bir kapı, en iyi tabelaya rağmen bulunamayabilir; o kapıya giden yolun da gösterilmesi gerekir.

Ölçek, mesafe, malzeme

Mekândaki bir uygulamayı tasarlarken üç soru sorulur. Birincisi mesafedir: bu yazı nereden okunacak? Karşı kaldırımdan okunacak bir tabelanın harfi, kapının yanındaki bir çalışma saatleri levhasının harfiyle aynı olamaz. İkincisi süredir: yazı ne kadar süre görülecek? Geçen bir araçta yalnız ad ve tek bir işaret okunur; dükkân içindeki bir duvarda bir cümle okunabilir. Üçüncüsü malzemedir: rengin kâğıtta, metalde, camda ve araç folyosunda aynı görünmesi kendiliğinden olmaz; güneş, yağmur ve gece aydınlatması hesaba katılır.

Kurallar da tasarımın parçasıdır

Sokak yalnız markanın değildir. Bir cephe, bir binanın, bir sokağın ve bir şehrin parçasıdır. Bu yüzden pek çok belediye tabelaların boyutunu, yerini ve izin sürecini kurala bağlar. Bir tabelanın tasarımı bu kurallar bilinmeden başlarsa, en iyi taslak bile asılamayabilir. Çevre grafiğinde yerel kuralları okumak tasarımın ilk adımıdır, son kontrolü değil.

Sabit yüzeyde değişen bilgi

Bazı kimlikler değişen bir öğe taşır: bir tarih, bir sayı, bir renk. Ekranda bu kolaydır; tabelada, bir araç folyosunda ya da bir duvar boyasında değildir. Sabit bir yüzeye değişen bir bilgi yazmak iki tehlike taşır: ya bilgi eskir ve yalan söylemeye başlar, ya da onu güncellemek için her seferinde yeni bir uygulama gerekir. Çözüm çoğu zaman değişen öğenin yerine onu doğuran kuralı yazmak ya da değişen bilgi için kolayca güncellenecek ayrı bir alan bırakmaktır.

Vakalar

Örnek markada

Takvo'nun atölyesi bir ara sokaktaydı ve kapısı sokağa değil, bir avluya açılıyordu. Kafeler ve mahalle müdavimleri yolu biliyordu. Ama raftan Takvo alıp atölyeyi merak eden yeni müşteriler sokağın başına kadar geliyor, kapıyı bulamayıp dönüyordu; Mert bunu iki kişiden duydu, biri ona telefonla sormuştu.

Sistem sayfasına bir satır eklendi: sabit yüzeylerde çerçevenin içinde kavurma günü, değişen tarih ise yalnız elle güncellenen yüzeylerde. Bir ay sonra Mert yön levhasını gören birinin avluya kadar geldiğini kendi gözüyle gördü.

Hata köşesi

Kendi markanda

Özet

1. Çevre grafiği kimliği tabela, cephe, araç ve iç mekân yüzeylerine, okuma mesafesine, süresine ve malzemeye göre uyarlar.
2. Mekândaki grafiğin ilk işi yön bulmaya yardım etmektir; genel olarak kolay bir mekânda bile belirli bir hedef bulunamayabilir.
3. Tabela müşterinin kararsız kaldığı yere konur; bu her zaman kapının üstü değildir.
4. Belediyelerin boyut, yer ve izin kuralları tasarımın ilk girdisidir.
5. Sabit yüzeylere eskiyecek bilgi yazılmaz; değişen öğenin yerine kuralı yazılır ya da güncellenecek ayrı bir alan bırakılır.

Kendini sına

1. Doğu ve Erkip'in alışveriş merkezi çalışmasında katılımcılar ne söyledi: (a) mekân çok zordu ve tabelalar yeterliydi, (b) mekân genel olarak kolaydı ama tabela sistemi yetersizdi ve belirli yerleri bulmakta zorlandılar, (c) yön bulmada hiçbir sorun yaşamadılar?
2. New York metrosu vakasında, kaynağa göre tabelaların bugünkü tutarlılığı nasıl oluştu: (a) 1970'te bir gecede, (b) 1970 tarihli bir kılavuzla başlayan ve on yıllar süren bir süreçte, (c) kılavuz olmadan, kendiliğinden?
3. İstanbul yönetmeliğine göre zemin katta çalışan bir işyerinin tanıtım elemanı için hangisi doğrudur: (a) boyut sınırı yoktur, (b) en fazla bir metre yüksekliğinde ve otuz santimetre derinliğinde olabilir ve aynı kattaki işyerleriyle yatayda uyum aranır, (c) izin almadan asılabilir?
4. Takvo'nun tabelasındaki çerçeveye neden bir tarih yazılmadı: (a) tarih çirkin duruyordu, (b) tabela yıllarca aynı kalacak, tarih ise bir haftada eskiyip yanlış bilgi vermeye başlayacaktı, (c) belediye tarih yazmayı yasaklıyordu?
5. Takvo yeni müşterilerin atölyeyi bulamaması sorununu nasıl çözdü: (a) kapının üstüne daha büyük bir tabela astı, (b) sokağın başına, izin alınan, yalnız ad ve ok taşıyan küçük bir yön levhası koydu, (c) sorunu çözmek için reklam verdi?

Yanıtlar

Birinci soruda (b). Katılımcılar alışveriş merkezini genel olarak kolay buldu, ama tabelaları yeterli bulmadı ve tuvalet ya da gözden uzak dükkânlar gibi belirli yerler için daha iyi çözümler istedi. Bulgu tek bir mekândan geliyor.

İkinci soruda (b). Kılavuz 1970'te Vignelli ve Noorda tarafından tasarlandı; Bonanos'un yazısına göre bugünkü tutarlılığın oturması on yıllar sürdü. Sistem kurallarla başladı, sahaya yavaş yerleşti.

Üçüncü soruda (b). Yönetmelik zemin kattaki tanıtım elemanına bir metre yükseklik ve otuz santimetre derinlik sınırı koyuyor, son gelenin önceki standart uygulamaya uymasını istiyor ve her uygulama için ayrı izin arıyor.

Dördüncü soruda (b). Sabit bir yüzeye yazılan tarih bir hafta sonra eskiyecekti. Paketlerin tarihi her hafta değişiyor; çerçeveye değişmeyen kavurma günü yazıldı, haftanın tarihi elle güncellenen bir panoya taşındı.

Beşinci soruda (b). Sorun kapıda değil, sokağın başındaydı. Müşterinin kararsız kaldığı noktaya konan küçük bir levha, kapının üstündeki büyük bir tabeladan daha çok işe yaradı.

Sonraki derse köprü

Sokağın başındaki levha okunuyor mu? Bir ok ve bir ad yeterli görünüyor, ama lacivert bir zemin üzerinde kraft renkli harflerin akşam ışığında ya da az gören birinin gözünde ne kadar seçildiğini kimse ölçmedi. M13-D07 «Erişilebilirlik», kontrastı, okunabilirliği ve herkes için tasarımı ele alıyor.