Liderlik hikâyesi

Açılış sahnesi

Meslektaşının "o geceyi anlat" önerisinden sonra destek lideri, hazırladığı sayı dolu sunumu bir kenara bıraktı ve boş bir sayfaya o geceyi yazmaya başladı. Önce bir tarih yazdı, sonra bir saat: gece on bir. Gece vardiyasındaki temsilcinin iade taleplerini tek tek onayladığı an. Sabah vardiyasının onları geri almaya çalıştığı saatler. Kendisinin karar kaydındaki satırı ekibin önünde yüksek sesle okuduğu an ve o satırın yanlış olmadığını, eksik olduğunu fark ettiği saniye.

Yazdıkça bir şey dikkatini çekti: hikâyenin kahramanı kendisi değildi. Hikâye, bir cümlenin bir ekibe neye mal olduğuyla ilgiliydi; lider o hikâyede hatayı yapan kişiydi. İlk içgüdüsü bu kısmı yumuşatmak oldu, sonra vazgeçti.

Liderlik buluşmasında on dakikalık konuşmanın yedi dakikası o geceydi. Sayılar yalnız son iki dakikada, hikâyenin nasıl sonuçlandığını göstermek için geldi. Konuşmadan sonra başka bir bölümden bir yönetici yanına geldi: "Bizde de geçen ay benzer bir şey oldu. Karar kaydını bize de anlatır mısın?" Ertesi hafta iki ayrı birimden aynı istek geldi.

Bu derste ne olacak

Bu ders hikâye anlatıcılığı modülünü açıyor. Önceki modülde bir sunumun nasıl kurulacağını gördük: amaç, açılış, ana mesaj, görseller, soru-cevap. Bu modül sunumdan farklı işleyen bir biçime, hikâyeye bakıyor.

Seride kişisel yaşam hikâyesi ele alınırken, bir liderin kendi geçmişini hangi iplikle anlattığının kimliğini nasıl biçimlendirdiği işlendi. Bu ders yönü dışarıya çeviriyor: bir liderin başkalarına anlattığı hikâyelerin, onların neye inandığını ve neyi önemli saydığını nasıl etkilediğine.

Kanıtlar iki farklı türden. Deneysel olanı, insanların bir hikâyenin içine ne kadar çekildiğinin, hikâyeyle tutarlı inançları ne kadar benimsediklerini belirlediğini gösteren deneyler. Kuramsal olanı, liderlerin kendi yaşam hikâyelerinin sahici liderliğin gelişiminde nasıl bir rol oynadığını tartışan bir makale.

Destek liderinin gecesi ve derste geçen öbür kurum olayları kurgu; Green ile Shamir'in çalışmaları ise dergilerde yayımlandı.

Sıfır noktası — sunum bilgi taşır, hikâye anlam

Bir sunum, dinleyiciye bir şeyi bildirmek ya da bir karara götürmek için kuruluyor. Bilgiyi sıraya koyuyor, kanıtları diziyor, sonuca yöneltiyor. Dinleyici sunumu değerlendirirken eleştirel bir yerde duruyor: verileri tartıyor, çıkarımları sınıyor, itiraz ediyor.

Bir hikâye ise dinleyiciyi başka bir yere çağırıyor. Bir kişi, bir yer, bir zaman, bir sorun ve bir dönüm noktası var; dinleyici hikâyeyi dışarıdan tartmak yerine içinden yaşamaya başlıyor. Karakterin ne hissettiğini merak ediyor, sonucu bekliyor, kendi deneyimlerini hikâyeye taşıyor. Bu yüzden bir hikâye, bir sunumun aktaramadığı bir şeyi aktarabiliyor: bir kararın, bir değerin neden önemli olduğunu.

Liderler hikâyeleri yalnız büyük konuşmalarda anlatmıyor. Bir ekip toplantısında geçmişteki bir hatayı anlatmak, yeni bir çalışana kurumun kuruluş günlerinden bir anekdot aktarmak ya da bir müşteri görüşmesini ekibe yeniden anlatmak da birer hikâye. Bir liderin sık anlattığı hikâyeler zamanla ekibin ortak belleğine dönüşüyor ve ekibe neyin önemli, neyin kabul edilemez olduğunu söylüyor.

Mekanizma — hikâyenin içine çekilmek

Bir hikâyenin dinleyiciyi neden etkilediğini açıklayan kavramlardan biri, dinleyicinin hikâyenin içine ne ölçüde çekildiğine bakıyor.

Hikâyenin gücü, dinleyiciyi etkilemekle sınırlı değil. Bir liderin anlattığı hikâyeler, onun kendisini ve liderliğini nasıl anladığıyla da ilgili.

Model — seç, somutlaştır, bağla

Bir liderlik hikâyesi üç kararla kurulabilir.

Hikâyeyi seç. Her olay bir liderlik hikâyesi değil. İyi bir aday, bir değerin, bir dersin ya da bir kararın arkasındaki nedeni somut bir anla gösteren olay. Bu olayların çoğu bir zorluk, bir hata, bir sürpriz ya da bir dönüm noktası içeriyor. Başarı hikâyeleri de işe yarayabilir, ama liderin kendini parlattığı hikâyeler dinleyicide çoğu zaman mesafe yaratıyor; liderin bir şeyi öğrendiği ya da yanıldığı hikâyeler daha kolay dinleniyor.

Hikâyeyi somutlaştır. Bir liderlik hikâyesi genel bir anlatım değil, belirli bir an: bir tarih, bir saat, bir yer, bir kişi, söylenen bir cümle. "Bir zamanlar müşteri memnuniyeti düşmüştü" yerine "Bir salı sabahı, dördüncü kez arayan bir müşteri telefonda ağlamaya başladı." Somut ayrıntı, dinleyicinin hikâyenin içine girmesini sağlıyor.

Hikâyeyi bağla. Hikâyenin sonunda, onun dinleyiciler için ne anlama geldiğini kısa ve açık bir cümleyle söyle. Hikâye kendi başına güçlü olsa da, dinleyici ondan farklı dersler çıkarabilir; liderin bağlantı cümlesi, hikâyeyi ekibin bugünkü durumuna ve bir eyleme bağlıyor. Ama bu cümle hikâyenin kendisinden uzun olmamalı; ders, hikâyeyi gölgede bırakmamalı.

Karar noktası — kendi hikâyesi mi, ekibin hikâyesi mi

Bir lider hikâye anlatırken, kendi deneyiminden mi yoksa ekibinden ya da başkalarından mı anlatacağını seçmek zorunda. Kendi hikâyesi sahicilik taşıyor; lider olayı yaşamış, ayrıntıları biliyor ve dinleyici onun kim olduğunu görüyor. Ama kendi hikâyelerini sürekli anlatan bir lider, dinleyicide her şeyin onun etrafında döndüğü izlenimini yaratabiliyor.

Ekibin ya da başkalarının hikâyeleri, ekibin katkısını görünür kılıyor ve lideri sahnenin merkezinden çekiyor. Ama bu hikâyeleri anlatmak, onların sahiplerinin izni ve doğru aktarım gerektiriyor; bir ekip üyesinin hatası ya da zor anı, onun rızası olmadan topluluk önünde anlatıldığında güveni zedeleyebiliyor.

Seçimde işe yarayan bir ölçüt: bu hikâyede kim öğreniyor, kim kahraman? Bir hata ve bir ders anlatılıyorsa, en güvenlisi liderin kendi hatası. Bir başarı ve bir katkı anlatılıyorsa, kahraman ekip üyesi olmalı ve lider onun iznini almış olmalı.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Hikâyenin gücü, aynı zamanda onun riski. Anlatıya taşınma, dinleyicinin eleştirel mesafesini azaltıyor; bir lider bu gücü, zayıf bir kararı savunmak, bir sorunu gizlemek ya da dinleyiciyi yanıltmak için de kullanabilir. Tek bir etkileyici hikâye, sistematik verilerin gösterdiği bir tabloyu gölgede bırakabilir. Bu modülün son dersi hikâye anlatımının etik sınırlarına ayrıca dönecek.

Hikâyelerin etkisi üzerine araştırmaların çoğu yazılı öykülerle, reklamlarla ya da sağlık mesajlarıyla yapıldı; liderlerin iş ortamında anlattığı kısa sözlü hikâyelere doğrudan bakan deneysel çalışma az. Sahici liderlik ve yaşam hikâyesi yaklaşımı ise ağırlıklı olarak kuramsal ve eleştirmenler, sahicilik kavramının belirsizliğine ve ölçülmesindeki güçlüklere dikkat çekiyor.

Her lider hikâye anlatmakta rahat değil ve bazı kurum kültürlerinde kişisel hikâyeler yersiz ya da fazla duygusal bulunabiliyor. Bir liderin kendi tarzına uymayan bir hikâyeyi zorla anlatması, sahte görünebilir. Hikâye anlatıcılığı, liderin kendi sesiyle ve dinleyicinin beklentisini gözeterek uygulanmalı.

Hikâyelerin bir de seçicilik sorunu var. Anlatılan her hikâye, anlatılmayan başka hikâyeleri dışarıda bırakıyor. Bir liderin hikâye dağarcığı yalnız belirli bir grubun, belirli bir çalışma biçiminin ya da belirli bir başarı türünün hikâyelerinden oluşuyorsa, ekibin geri kalanı kendini o hikâyelerde görmeyebilir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Sunum bilgi taşır; hikâye anlam taşır.

Dinleyici hikâyenin içine ne kadar çekilirse, hikâyeyle tutarlı inançları o kadar kolay benimser.

İyi bir liderlik hikâyesi belirli bir an, bir kişi ve bir dönüm noktası içerir.

Liderin yanıldığı hikâyeler, parladığı hikâyelerden daha kolay dinlenir.

Hikâyenin sonunda onu bugüne bağlayan tek bir cümle söyle; ders hikâyeyi gölgede bırakmasın.

Anlattığın hikâyeler kadar anlatmadıkların da ekibe neyin önemli olduğunu söyler.

Başkasının hikâyesini onun izni olmadan anlatma.

Sonraki derse köprü

Liderlik buluşmasından sonra birkaç birim, destek liderinden aynı hikâyeyi kendi ekiplerine anlatmasını istedi. Lider hikâyeyi üç farklı toplantıda anlattı ve her seferinde biraz farklı bir sırayla. Birinde geceyle başladı, birinde sabahki toplantıyla, birinde de karar kaydının sonucuyla. İlk anlatım salonu sessizleştirdi; üçüncüsü ise dinleyicilerin telefonlarına bakmasıyla bitti.

Aynı olay, aynı ayrıntılar, farklı bir düzen: bir hikâyenin gücü yalnız neyin anlatıldığında değil, nasıl sıralandığında da yatıyor. Hikâye yapısı dersi bu düzeni ele alıyor: bir hikâyenin başlangıcı, gerilimi, dönüm noktası ve sonucunun nasıl kurulacağına, dinleyicinin merakının nerede taşınıp nerede karşılanacağına ve iş ortamında anlatılan kısa hikâyelere uyan bir iskeletin nasıl olabileceğine.