Üstbiliş ve düşünce üzerine düşünmek

Açılış sahnesi

Bir bisküvi üreticisinin araştırma geliştirme direktörü, yeni bir ürün hattı için yapılan toplantıda kırk dakikadır aynı fikri savunuyor. Tam buğday unlu, şekeri azaltılmış bir seri; genç aileler için.

Pazarlama ekibinin sorularına tek tek cevap veriyor. Her soruyu fikrini güçlendirecek bir veriyle karşılıyor.

Bir an duruyor. Önündeki not kâğıdında kendi el yazısıyla yazdığı bir soru duruyor; birkaç ay önce bir eğitimden sonra her toplantı notunun başına yazmaya başlamıştı: şu anda nasıl düşünüyorum?

Kendine dürüstçe cevap veriyor. Kırk dakikadır yeni bir bilgi duymamıştı. Duyduğu her soruyu, fikrini savunmak için bir fırsat olarak kullanmıştı. Pazarlamanın itirazlarının hiçbirini gerçekten tartmamıştı.

Direktör pazarlama müdürüne dönüyor ve bir şey istiyor: fikrinin aleyhindeki en güçlü argümanı bir daha, yavaşça anlatmasını.

Pazarlama müdürü anlatıyor. Genç ailelerin bu tür ürünleri denediği, ama tadı yüzünden ikinci kez almadığı üç araştırma var. Direktör bu araştırmaları daha önce de duymuştu, ama onları hiç dinlememişti.

Toplantı başka bir yere gidiyor. Ürün hattı iptal edilmiyor, ama önce küçük bir tadım çalışmasıyla sınanmasına karar veriliyor.

Direktörü o anda durduran şey yeni bir bilgi değildi. Kendi düşünmesine bir anlığına dışarıdan bakabilmesiydi.

Konumuz bu dışarıdan bakış: insanın kendi düşünme sürecini gözlemleyebilmesi, ne bildiğini ne bilmediğinden ayırabilmesi ve bu yetinin çalışarak nasıl büyütüleceği.

Bu derste ne olacak

Bu modül boyunca zihnin pek çok çalışma biçimi masaya geldi: kafamızdaki resimler, konuşulmayan kabuller, duygu anındaki bükülmeler, sakin toplantıdaki sapmalar ve sorunları parçalarına ayırma.

Her derste bir araç verildi. Ama hiçbir araç, onu kullanması gereken anın fark edilmediği yerde işe yaramıyor.

Açılıştaki direktör önyargıları biliyordu. Doğrulama yanlılığının ne olduğunu anlatabilirdi. Ama kırk dakika boyunca tam olarak onu yapmış ve ancak kendi düşünmesine bakmayı hatırladığında fark etmişti.

Bu ders modülün bütün araçlarını bir araya getiren beceriye odaklanıyor. Önce bu beceriye bir ad vereceğiz ve iki bileşenini ayıracağız.

Sonra en önemli üstbilişsel soruya, ne kadar emin olduğumuzun ne kadar haklı olduğumuzla örtüşüp örtüşmediğine bakacağız. Ardından bu becerinin geliştirilebildiğine dair kanıtlara geçeceğiz.

Model, bir liderin gündelik işinde üstbilişi alışkanlığa dönüştürmesi için bir yöntem öneriyor. Karar noktasında, düşünce üzerine düşünmenin nerede bir güç, nerede bir yük olduğunu soracağız.

Anlatılan firmalar, toplantılar ve kişiler kurgu olarak yazıldı. Birinin kendi düşünmesindeki bir boşluğu fark ettiği anı tanınan birine yakıştırmak, o anın mahremiyetini bozmak olurdu.

Sıfır noktası — düşünce üzerine düşünmek

Gelişim psikoloğu John Flavell 1970'lerde, çocukların kendi hafızaları ve anlamaları hakkında ne bildiklerini incelerken bir kavram geliştirdi.

İlk bileşen bu modül boyunca verildi. Zihinsel modeller, varsayımlar, çarpıtmalar ve önyargılar hakkında bilgi, kişinin kendi düşünmesi hakkındaki bilgisini genişletiyor.

İkinci bileşen daha zor. Bilgiyi o anda kullanabilmek.

Açılıştaki direktörün not kâğıdının başındaki soru, bir izleme hatırlatıcısıydı. Kendiliğinden fark edemeyeceği bir anı, kâğıttaki soru yakalatmıştı.

Mekanizma — ne kadar biliyorum

Üstbilişin en önemli sorularından biri, kişinin ne kadar bildiğini doğru değerlendirip değerlendirmediği. Bu soru, liderlik kararlarının kalitesini doğrudan etkiliyor.

Ne kadar bildiğini değerlendirmenin daha gündelik bir biçimi de var: bir tahminin ya da bir kararın doğruluğundan ne kadar emin olunduğu.

Kalibrasyonu ölçmenin tek yolu, tahminlerin ne kadar emin olunarak yapıldığını önceden kaydetmek ve sonuçları sonradan karşılaştırmak.

Bu beceri gelişir mi

Üstbiliş doğuştan belirlenmiş sabit bir yetenek değil. Kanıtlar, belirli türden eğitim ve geri bildirimle geliştirilebildiğini gösteriyor.

Bu bulguda gizli bir koşul var: geri bildirim. Tahminler kayda geçmeden ve sonuçlarla karşılaştırılmadan, kalibrasyon gelişemiyor. Kişi yanıldığını bilmiyorsa, ne kadar emin olması gerektiğini öğrenemiyor.

Model — düşünceye dışarıdan bakmak

Model, üstbilişi gündelik bir alışkanlığa dönüştürmek için üç araç öneriyor. Üçü de kişinin kendi düşünmesine, kendiliğinden bakamayacağı anlarda baktırmak üzere kurulu.

İlk araç izleme soruları. Önemli toplantıların ve kararların başına, kişinin kendine soracağı birkaç kısa soru yazılıyor. Şu anda hangi modelle düşünüyorum? Hangi varsayımı sınamadan kabul ediyorum? Karşı görüşü gerçekten dinledim mi?

Soruların işe yaraması için görünür bir yerde durmaları gerekiyor. Açılıştaki direktör onları not kâğıdının başına yazıyordu; bir başkası takvimindeki toplantı notuna, bir başkası masasına yapıştırdığı bir karta.

İkinci araç karar günlüğü. Önemli bir karar verilirken, kararın gerekçesi, dayandığı varsayımlar ve kişinin ne kadar emin olduğu, sonuç ortaya çıkmadan önce yazılıyor. Sonuç belli olduğunda günlük açılıyor ve karşılaştırılıyor.

Karar günlüğü, sonuç bilindikten sonra kararı yeniden yorumlama eğilimine karşı da bir koruma. Sonuç iyi çıktığında "zaten biliyordum", kötü çıktığında "kimse bilemezdi" demek kolay. Günlük, o gün gerçekte ne düşünüldüğünü gösteriyor.

Üçüncü araç mod seçimi.

Mod seçimi, bu modülün bütün araçlarını bir araya getiren karar. Her aracı her kararda kullanmak mümkün değil; üstbiliş, hangi aracın hangi kararda kullanılacağını seçebilmek.

Karar noktası — üstbiliş ne zaman yük olur

Bu modülü tamamladın ve kendi düşünmene dışarıdan bakmanın değerini görüyorsun. Ama bir soru kalıyor: bu bakış ne zaman işe yarıyor, ne zaman bir yük oluyor?

Her kararda kendi düşünmesini sorgulayan bir lider, yavaş ve kararsız görünebiliyor. Ekibi, liderin kendi yargısına güvenmediğini düşünebiliyor.

Hiç sorgulamayan bir lider ise hızlı ve kararlı görünüyor, ama bu modülde anlatılan bütün hataları gözden kaçırıyor.

Önerilen yol, üstbilişi karar ağırlığına göre dağıtmak.

Sonucu küçük ve düzeltilebilir kararlarda üstbiliş kısa bir kontrol: bir iki saniyelik bir soru, "bu kararın yanlış çıkması neye mal olur?" Cevap "küçük bir şeye" ise, karar hızla verilmeli.

Pahalı ve telafisi güç kararlarda üstbiliş tam bir süreç: izleme soruları, karar günlüğü, varsayım dökümü, referans sınıfı. Bu kararlarda yavaşlık bir erdem.

Ve her iki durumda da, kendi emin olma düzeyini açıkça söylemek. "Bu konuda çok eminim" ya da "bu konuda kararsızım, ama bir karar vermemiz gerekiyor" demek, ekibe liderin ne kadar düşündüğünü değil, ne kadar dürüst düşündüğünü gösteriyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Üstbiliş kavramı geniş ve farklı araştırmacılar onu farklı biçimlerde tanımlıyor. Hangi bileşenin nasıl ölçüleceği hâlâ tartışılıyor.

Kalibrasyon araştırmalarının büyük kısmı sonucu kısa sürede belli olan tahminlerle yapıldı. Sonucu yıllar sonra ortaya çıkan stratejik kararlarda, kalibrasyonu ölçmek ve geliştirmek çok daha zor.

İnsanların kendi düşünme süreçlerini ne ölçüde doğru gözlemleyebildiği tartışmalı. Bazı araştırmalar, insanların kendi kararlarının nedenlerini sonradan ürettiğini ve bu nedenlerin gerçek süreçle her zaman örtüşmediğini gösteriyor. Üstbilişsel izleme bu yüzden kusursuz bir pencere değil, sınırlı bir bakış.

Üstbilişi geliştirmek zaman ve disiplin istiyor. Karar günlüğü tutmak, tahminleri kaydetmek ve geri bildirimleri düzenli olarak incelemek, yoğun bir yönetim takviminde kolayca ihmal ediliyor.

Ders boyunca üstbiliş kişisel bir yeti gibi anlatıldı. Kurumların, emin olmama düzeyinin açıkça söylenebildiği ve yanılmanın cezalandırılmadığı bir ortam kurması, bireysel üstbilişin işe yaraması için vazgeçilmez.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Üstbiliş, kendi düşünme süreçlerin hakkındaki bilgi ve onları izleyip yönlendirme becerisi. Modülün bütün araçlarını bir araya getiren beceri bu.

Bilgi tek başına yetmiyor. Bir hatayı o anda fark edebilmek için izleme sorularına, aralara ve dış hatırlatıcılara ihtiyaç var.

Anladığını hissetmek, açıklayabilmekle aynı şey değil. Bir konuyu adım adım anlatmayı denemek, bilginin gerçek derinliğini gösteriyor.

Ne kadar emin olduğun ile ne kadar haklı olduğun ayrı şeyler. Kalibrasyonu görmenin yolu, tahminleri önceden kaydetmek ve sonuçlarla karşılaştırmak.

Kalibrasyon ve tahmin isabeti eğitim ve geri bildirimle gelişebiliyor, ama ancak yanılmanın görülebildiği ve cezalandırılmadığı bir ortamda.

Mod seçimi yap: sonucu hafif ve düzeltilebilir kararlarda hızlı, pahalı ve telafisi güç kararlarda yavaş düşün.

Üstbiliş bir kaygıya dönüşmemeli. Kararı sürekli erteleyen bir sorgulama, düşünmeyi iyileştirmiyor, felç ediyor.

Sonraki derse köprü

Bu modül zihnin içinde kaldı. Düşünme biçimlerini tanıdık, onları fark etmenin ve sınamanın yollarını gördük.

Ama düşüncenin değişmesi, davranışın değişmesiyle aynı şey değil. Açılıştaki direktör toplantıda durup düşüncesine bakmayı öğrenmişti; bunu her toplantıda yapabilmesi ise başka bir şey gerektiriyordu.

Aylarca not kâğıdının başına aynı soruyu yazmıştı. İlk haftalarda unutmuş, sonra hatırlamış, bir süre sonra da elinin kendiliğinden yazdığını fark etmişti. Bir fikri bilmek ile onu bir alışkanlığa dönüştürmek arasında uzun bir yol vardı.

Bir liderin kendini değiştirmesi, çoğu zaman bir düşünceyi değiştirmekten değil, bir davranışı değiştirmekten ve o değişikliği sürdürmekten geçiyor.

Bu yolun ilk durağı, yeni modülün açılış dersi: davranış değişiminin temelleri. Orada açılan soru, insanların bildikleri hâlde neden değişmediği, bir davranışın nasıl kurulup nasıl sürdürüldüğü ve kendi davranışını değiştirmek isteyen bir yöneticinin hangi araçlara ihtiyaç duyduğu.