Duyguları tanımak

Açılış sahnesi

Bir cam işleme atölyesinde üretim sorumlusu, aynı gün içinde iki kez aynı bedensel işareti taşıyor.

Sabah, kesim bölümünden bir fire haberi geliyor ve kaybedilen levha sayısı o ay için yüksek. Göğsü sıkışıyor, yüzü ısınıyor, elindeki kâğıdı olağandan sert tutuyor.

Öğleden sonra aynı işaret geri geliyor. Bu kez gelen şey bir belediye yazısı ve yazıda atölyenin gürültü ölçümünün yenileneceği bildiriliyor.

Akşam eve giderken ikisini de defterine yazıyor. İki satır da aynı kelimeyle bitiyor, gergindim.

İki hafta sonra aynı sayfayı açıyor ve bu kez olayların nasıl kapandığına bakıyor.

Sabahki hâl, kesim ustasıyla yaptığı kısa bir konuşmanın sonunda geçmiş. Konuşmada fire meselesi çözülmemiş; yalnızca ustanın da aynı partide bir sorun gördüğü ortaya çıkmış.

Öğleden sonraki hâl o konuşmadan hiç etkilenmemiş. Ölçüm tarihi belli olduğunda geçmiş ve o güne kadar her akşam geri gelmiş.

Aynı beden, aynı gün, aynı kelime. İki bitiş ise birbirine hiç benzemiyor.

Sorumlunun defterinde iki satır duruyor ve o iki satır birbirinden ayrı iki şeyi anlatıyor.

Soru şu: ikisini aynı kelimeyle yazdıran şey neydi?

Bu derste ne olacak

Bu ders bir duygu listesi vermiyor ve bir duygu sözlüğü de kurmuyor.

Sebebi açılış sahnesinde duruyor. Sorumlunun eksiği kelime değildi; iki ayrı hâle aynı kelimeyi uygun görmüştü ve o uygunluğu sınayacak bir işlemi yoktu.

Dersin ekseni buradan çıkıyor. Bir duyguyu tanımak onu adlandırmakla aynı şey değil, çünkü aynı bedensel işarete birden fazla ad uyuyor ve sen onlardan birini seçiyorsun.

Seçim ücretsiz değil ve dersin asıl yükü oradan geliyor. Seçtiğin ad bir sonraki hamleyi akla yakın kılıyor, sen de o hamleyi adın verdiği izinle yapıyorsun.

Önce bedensel işaretin neden bir ad taşımadığını kuracağız. Ardından adın hangi yoldan geldiğine bakacağız ve o yol bu modülden değil, bir önceki modülden tanıdık çıkacak.

Sonra adayları eleyen bir ölçüt kuracağız. Ölçüt her addan tek bir şey isteyecek: o hâlin ne olursa biteceğini söyleyen bir cümle.

Cümlenin konusu senin içinde olmayacak. Dışarıda bir şeyin değişmesi olacak ve ölçütün ayırt etme gücü tam oradan gelecek.

Ölçütün kendi yanlış pozitifini de yazacağız, çünkü bu sınama doğrulanmış görünen bir adı da geçirebiliyor.

Karar noktasında elinde iki ad kalacak ve hangisinin doğru olduğunu o an bilemeyeceksin. Yapılacak hamle yine de o gün seçilecek.

Sıfır noktası — işaret bir ad taşımıyor

Önceki modül bir duygu satırı kurmuştu ve o satırı bir dışlamayla temizlemişti.

Satıra hüküm giremiyordu ve girenleri yakalayan bir işlem vardı. Yorum kaçağı o işlemle düşünce satırına gönderiliyor, duygu satırı da temiz kalıyordu.

Temiz kalmak doğru olmak anlamına gelmiyordu. Satıra tek bir ad yazılıyordu ve o adın, aynı yere uyabilecek öteki adlardan neden seçildiği hiç sorulmamıştı.

Bu dersin işi tam orada, satırın içinde başlıyor.

Adın bedenden okunmadığını kabul etmek dersin ilk bedeli. Daha dikkatli hissetmek bir ad üretmiyor ve daha uzun düşünmek de üretmiyor.

Kaydın ayrışmış olması ayrımın yapıldığını göstermiyor. Satır doluydu ve içindeki ad hiçbir şeyi ayırmıyordu.

Mekanizma — ad hazır geliyor

İşaret bir ad taşımıyorsa ad bir yerden geliyor ve geldiği yer bu bölümün konusu.

Ad çıkarımla geliyor. O anda işaretle birlikte duran her şeye bakıyorsun ve hangi adın oraya uyduğuna karar veriyorsun; karar hızlı veriliyor ve bir karar verildiği fark edilmiyor.

Hızın kaynağı bu seride daha önce adlandırıldı. Bir durum sınıfına girildiğinde hükmün olay bitmeden elde bulunması bir düzeneğin parçasıydı ve o düzeneğe tetikleyici adı verilmişti.

Burada aynı düzenek bir adım daha atıyor. Peşin yorum yalnız olayı yorumlamıyor, duyguya da adını veriyor; ad yorumun içinden çıkıyor ve yorumdan ayrı bir yerde üretilmiyor.

Sonucu şu: tetikleyicinin işlediği durum sınıflarında duygu adı en hızlı geliyor ve tam orada en az sınanıyor.

Buradan ikinci bir sonuç doğuyor. Aynı sınıfa her girişte defterde aynı ad yazılıysa o satır artık olayı bildirmiyor, sınıfın kendisini bildiriyor.

Ad bir etiket olsaydı yanlış seçilmesinin bedeli de küçük olurdu. Bedeli büyüten şey adın hemen ardından gelen davranış.

Model — bitiş koşulu ve üç eleme sorusu

Ayırt etmenin bir dayanağı gerekiyor ve o dayanak hissedilen şey olamıyor. Hissedilen şey iki adda da aynı; ayıramadığı için zaten buradayız.

Dayanak hâlin başında değil sonunda duruyor.

Koşulun bu işi görmesinin sebebi basit. İşaret ortak, konu ise ortak değil; bir ad bir başkasının yaptığı şey hakkında, öteki henüz olmamış bir sonuç hakkında ve bir başkası da senin kendi yaptığın şey hakkında. Konusu farklı olan hâller farklı şeylerle bitiyor.

Birinci soru şu: ad, bedendeki işaretin tarifi mi?

Evet ise o ad listeden çıkıyor. Gergindim, huzursuzdum ve içim sıkıştı bu soruda eleniyor; öfke, kaygı ve utanç bu soruda elenmiyor. Sorunun elediği şey işaret tekrarı ve tek başına en çok yazılan satırlar bunlar.

İkinci soru şu: adın bitiş koşulu adın kendisini mi tekrar ediyor?

Evet ise o ad listeden çıkıyor. Öfkem geçince geçer cümlesi bir koşul bildirmiyor, çünkü dışarıda hiçbir şeyi göstermiyor ve olup olmadığı kontrol edilemiyor. Ad silinmiyor, koşulu yeniden yazılana kadar sınanamaz sayılıyor.

Üçüncü soru şu: bitiş koşulu, konusu ne olursa olsun her hâli bitirecek genel bir düzelme mi?

Evet ise o ad listeden çıkıyor. İşler yoluna girince geçer cümlesi bunun örneği ve stres adı bu soruda eleniyor, çünkü koşulu yazıldığında hemen her hâli bitirecek bir düzelmeye çıkıyor. Seride dışarısı boş kalan bir adın hiçbir şeyi ayırt etmediği bir kez kurulmuştu; duygu satırının kendi karşılığı bu soruda çıkıyor.

Üç soru bittiğinde geriye ya tek ad kalıyor ya iki ad.

İki ad kaldıysa koşulları yan yana koyuluyor. Koşullar aynı şeyi gösteriyorsa ortada iki ad yok, bir adın iki söylenişi var ve biri düşüyor.

Ölçütün kendi yanlış pozitifi burada duruyor ve en güvenilir göründüğü anda çıkıyor.

Koşul gerçekleşiyor, hâl geçiyor ve ad doğrulanmış görünüyor. Koşulun tek başına gerçekleşmediği durumda ise ad boşuna doğrulanmış oluyor; yanında bir şey daha değişmiş olabiliyor ve hâli bitiren o olabiliyor.

Bu eksiğin adı bir önceki modülün son dersinde konmuştu. Bir iddianın ikinci ayağı, aynı işin başka koşulda nasıl yürüdüğünü gösteren karşılaştırma terimiydi ve burada ona ihtiyaç aynen sürüyor.

Karar noktası — iki ad açıkken hangi hamle

Ad açık kaldığında hayat durmuyor. O gün bir şey yapılıyor ve yapılan şey bir ada dayanmak zorunda.

İlk akla gelen, ikisinden daha olası görünene göre davranmak. Bu seçim dayanağını adın geliş hızından alıyor ve o hız bu derste zaten şüpheli; hızlı gelen ad, tetikleyicinin sınıfa her girişte verdiği ad.

Karar başka bir yerden veriliyor ve ölçü hamlenin kendisinde.

Hamle geri alınabiliyorsa daha olası ada göre davranabilirsin. Bir soru sormak, bir gün beklemek, bir notu kendine yazmak bu kümede; ad yanlış çıkarsa ödenen bedel küçük kalıyor.

Hamle geri alınamıyorsa ad kapanana kadar o hamle yapılmıyor. Bir kişiye hâlini söylemek, bir işten çekilmek, bir kararı ekibe duyurmak bu kümede; bunların hepsi ardında bir kayıt bırakıyor ve o kayıt yanlış adla yazılmış oluyor.

Geri alınamaz bir hamle gerektiğinde aranacak şey, iki adın da izin verdiği hamle. Öfke de utanç da müdürle o gün kısa bir konuşma yapmayı akla yakın kılıyorsa o konuşma yapılabilir; iki adın hamlesi ayrışıyorsa ortak bir hamle yok demektir.

Ortak hamlenin bulunamadığı durum da var ve burada yumuşatılmıyor. Beklemek de bir hamle ve bedeli var; bekleyen kişi o gün bir şey söylemediği için başkaları kendi adlarını koyuyor ve o adlar üzerinde senin hiçbir denetimin bulunmuyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Bitiş koşulunun gerçekleşip gerçekleşmediği dışarıda bir değişikliğe bağlandığı için başkasınca da görülebiliyor ve hâlin geçtiğini yalnız sen bildiriyorsun. Ölçüt bu yüzden yarı yarıya dışarıda duruyor; duygu satırına ilk kez bir dış tutamak geliyor ve o tutamak satırın tamamını kapsamıyor.

Her hâlin yazılabilir bir bitiş koşulu bulunmuyor. Geri gelmesi mümkün olmayan bir kaybın ardından gelen hâl için dışarıda gösterilecek bir koşul yazılamayabiliyor ve bu, adın yanlış olduğunu göstermiyor; ölçütün orada çalışmadığını gösteriyor. Böyle bir hâlde ad başka bir yoldan konuyor ve o yol bu dersin kapsamı dışında.

Eleme yalnız aklına gelen adlar üzerinde çalışıyor. Listeye hiç yazmadığın bir ad elenmiyor, listeye girmiyor; bu yüzden sınama bir adın doğruluğunu değil, yazdığın adaylar arasındaki sırayı veriyor.

Aynı anda birden fazla hâl bulunabiliyor ve model tek bir adı arar gibi kuruluyor. İki ad birden doğru olabilir ve o durumda iki koşul da yazılıyor; ikisinin de gerçekleşmesi gerekiyorsa elde tek bir hâl değil, üst üste binmiş iki hâl var.

Bir adın doğru çıkması o hâlin yerinde olduğunu göstermiyor. Ders hangi duygunun haklı olduğunu söylemiyor ve söyleyecek bir ölçüsü de yok; ölçtüğü tek şey adın olan bitene uyup uymadığı.

Bu dersin kapsamı bir ruh sağlığı değerlendirmesini içermiyor. Yoğunluğu gündelik işleyişi bozan ya da haftalarca yerinden kalkmayan bir hâl, adlandırma sorunundan başka bir şey olabilir ve o alanda bu ölçütün söyleyeceği bir şey bulunmuyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Beden bir ad taşımıyor. Hızlanan kalp ve sıkışan göğüs bir şeyin yürürlükte olduğunu bildiriyor, neyin yürürlükte olduğunu bildirmiyor.

Tanımak adlandırmakla aynı şey değil. Aynı işarete birden fazla ad uyuyor ve iş bir iç bakış değil, adaylar arasında bir ayırt etme.

Ad hazır geliyor. Tetikleyicinin işlediği sınıflarda yorum durum tamamlanmadan geliyor ve duygunun adı da o yorumun içinden çıkıyor.

Yanlış adın bedeli hamlede ödeniyor. Ad bir sonraki davranışı meşru gösteriyor, o davranış da ayrıca seçilmediği için adın hatası fark edilmeden uygulanıyor.

Ayırt eden şey hâlin sonunda duruyor. Her adın yanına, o hâlin ne olursa biteceğini söyleyen ve konusu dışarıda olan bir cümle yazılıyor.

Üç soru eliyor, hiçbiri seçmiyor. İşaretin tarifi olan ad düşüyor, koşulu kendini tekrar eden ad düşüyor, koşulu her hâli bitirecek kadar genel olan ad düşüyor.

İki adın koşulu aynıysa ortada iki ad yok. Bir adın iki söylenişi var ve biri listeden çıkıyor.

İki ad ayrı koşullarla kaldığında ayrım o gün kapanmıyor. İkisi de yazılıyor ve hangi koşul önce gerçekleşirse ayrım orada kapanıyor.

Açık ad bir hamlesizlik değil. O gün yapılacak hamle adın olasılığından değil, geri alınabilirliğinden seçiliyor.

Geri alınamaz hamle ad kapanmadan yapılmıyor. Aranacak şey iki adın da izin verdiği hamle ve böyle bir hamle bulunmadığında beklemenin bedeli de yazılıyor.

Koşulun gerçekleşmesi tek başına doğrulama değil. Yanında başka bir şey de değiştiyse hâli bitiren o olabilir ve ad ikinci bir olayı bekliyor.

Sonradan konan ad yanlış çıkamıyor. Olayın nasıl bittiğini bilerek seçildiği için hep uyuyor ve hep uyan bir ad hiçbir ayrım yapmıyor.

Ölçüt eleme yapıyor, isabet vaat etmiyor. Listene hiç yazmadığın bir ad elenmiyor ve sınama yalnız yazdığın adaylar arasında çalışıyor.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir ad koydu ve hâli olduğu yerde bıraktı. Eleme listeyi kısaltıyor, koşul ayrımı kapatıyor ve ikisi de hâlin şiddetine dokunmuyor.

Dokunmaması bir eksiklik değil, bir iş bölümü. Bir hâl üzerinde ne yapılacağı sorusu, o hâlin neyin hakkında olduğu bilinmeden cevaplanamıyor ve bu ders o bilgiyi topluyor.

Şimdi sıra hâlin kendisine geliyor. Modülün ikinci dersi duygu düzenleme ve oradaki ilk ayrım bastırmayla düzenlemenin aynı şey olmadığı; bir hâli görünmez kılmak onu düzenlemek sayılmıyor.

İkinci bir soru da açık ada bağlı olarak orada duruyor. Adı henüz kapanmamış bir hâlin üzerinde ne yapılabilir ve düzenleme, adın kapanmasını bekleyecek kadar sabırlı mı?