Kişilik araçlarını doğru yorumlamak

Açılış sahnesi

Bir ilaç dağıtım şirketinin on iki kişilik bölge ekibi, yıllık kampta bir kişilik atölyesine katılıyor. Herkes kısa bir test dolduruyor ve öğleden sonra bir rapor alıyor.

Raporlar dört harfli tipler veriyor. Atölye neşeli geçiyor; insanlar birbirinin tipini okuyup gülüyor, "işte bu yüzden toplantılarda hep geç kalıyorsun" gibi şakalar yapıyor.

Kamptan sonra bir şey değişiyor. Ekip lideri yeni projeleri dağıtırken tiplere bakmaya başlıyor. Analitik tip çıkanlara raporlar, sosyal tip çıkanlara müşteri ziyaretleri veriliyor.

Altı ay sonra ekipten bir kadın, başka bir şirketin kariyer programında aynı testi yeniden dolduruyor. Bu kez dört harften ikisi farklı çıkıyor.

Kadın iki raporu masaya koyup bakıyor. Hangisi o?

Daha önemli bir soru da var. Altı aydır müşteri ziyaretlerinden uzak tutulmuştu, çünkü ilk raporu ona analitik bir tip demişti. Oysa geçen yıl bölgenin en çok müşteri kazanan temsilcisi oydu.

Rapor yanlış değildi, belki. Ama rapora yüklenen anlam, raporun taşıyabileceğinden çok daha fazlaydı.

Konumuz bu: kişilik araçlarının neyi ölçüp neyi ölçmediği ve eline bir rapor geçen yöneticinin onu hangi mesafeden okuması gerektiği.

Bu derste ne olacak

Bu modül boyunca kişiliğe dair birçok kavram konuşuldu: beş geniş boyut, mizaç, dışadönüklük, risk eğilimi, başarı ve kontrol ihtiyaçları. Bu kavramların çoğu, iş dünyasında bir test ya da envanter aracılığıyla insanların önüne geliyor.

Bu ders o araçlara odaklanıyor. Amaç araçları reddetmek değil, onları doğru bir mesafeden okumak.

Önce bir kişilik aracını değerlendirmek için gereken iki soruyu kuracağız: araç aynı kişiye tekrar uygulandığında aynı sonucu veriyor mu, ve sonucu bir şeyi gerçekten öngörüyor mu?

Sonra raporların neden bu kadar isabetli hissettirdiğine bakacağız. Bu his, raporun isabetinden çok bizim okuma biçimimizden gelebiliyor.

Ardından bir aracın amacı ile kullanımı arasındaki mesafeyi konuşacağız. Kendini tanıma için tasarlanmış bir araç, bir işe alım kararında kullanıldığında bambaşka bir şeye dönüşebiliyor.

Modelde bir raporu okumanın dört adımını kuracağız. Karar noktasında, insan kaynaklarının bütün ekip lideri adaylarına bir tip testi zorunlu tutmak istediği bir toplantıya gireceğiz.

Derste geçen şirketler, ekipler ve kişiler kurgu. Kişilik raporları insanların en özel verileri arasında sayılıyor; tanınabilir birinin sonucunu burada açmak, o veriyi sahibinin rızası olmadan kullanmak olurdu. Ders belirli bir ticari aracı da örnek almıyor; anlatılanlar tip veren ve boyut veren araçların genel özelliklerine dayanıyor.

Sıfır noktası — bir aracı değerlendirmenin iki sorusu

Bir kişilik aracının iyi olup olmadığını anlamak için iki temel soru var. İkisi de ölçme biliminin en eski soruları.

İlk soru tutarlılık. Aynı kişi aynı testi birkaç hafta arayla tekrar doldurduğunda, sonuç ne kadar benzer çıkıyor?

Açılıştaki kadının iki farklı raporu tam bu sorunun bir örneğiydi. Altı ayda kişiliği iki harf değiştirecek kadar değişmemişti.

İkinci soru anlamlılık. Aracın verdiği sonuç, kişinin gerçek hayatta nasıl davranacağı ya da bir işte nasıl performans göstereceği hakkında bir şey söylüyor mu?

Bu iki soru bir arada düşünülmeli. Güvenilir ama geçersiz bir araç tutarlı biçimde anlamsız sonuçlar veriyor. Geçerli olması istenen ama güvenilir olmayan bir araç ise ölçtüğü şeyi her seferinde farklı ölçüyor.

Mekanizma — tip veren araçlar ve boyut veren araçlar

Kişilik araçları kabaca iki gruba ayrılıyor. Bu ayrım, bir raporun nasıl okunacağını belirleyen en önemli ayrım.

Bu modülün ilk dersinde boyutsal bakış tanımlanmıştı: insanları kutulara değil, kesintisiz ölçekler üzerindeki konumlara yerleştirmek. Boyut veren araçlar bu bakışa göre kurulu; sonucu bir etiket değil, her boyutta bir konum olarak veriyor.

Tip araçlarının test-tekrar güvenilirliği bu yüzden özellikle kırılgan. Ortaya yakın duran biri, bir gün bir harfin sınırının bir yanına, başka bir gün öbür yanına düşebiliyor.

Neden bu kadar doğru hissettiriyor

Kişilik raporlarının çoğu, okuyanlara çok isabetli geliyor. İnsanlar raporlarını okurken başlarını sallıyor ve "bu tam benim" diyor.

Bu his, raporun isabetini göstermiyor olabilir.

Amaç ile kullanım arasındaki mesafe

Bir kişilik aracı belirli bir amaç için tasarlanıyor ve belirli bir amaç için doğrulanıyor. Sorunların çoğu, aracın o amacın dışında kullanılmasıyla başlıyor.

Açılıştaki ekip lideri tam bu kaymayı yaşadı. Atölyede bir sohbet aracı olarak kullanılan tipler, birkaç ay içinde görev dağıtımının ölçütüne dönüştü.

Model — bir raporu okumanın dört adımı

Model, masaya gelen bir kişilik raporunun dört adımda nasıl okunacağını kuruyor.

İlk adımda aracı tanı. Tip mi veriyor, boyut mu? Hangi amaç için tasarlanmış ve hangi amaç için doğrulanmış? Test-tekrar güvenilirliği ve yordama geçerliliği hakkında ne biliniyor? Bu soruların cevabını bilmiyorsan, raporu bir sohbet başlangıcı olarak oku, bir ölçüm olarak değil.

İkinci adımda Barnum cümlelerini ayıkla. Raporundaki her cümleyi oku ve kendine sor: bu cümle yanımdaki insanların çoğuna da uyar mı? Uyuyorsa, bu cümle seni değil, insanları anlatıyor.

Üçüncü adımda kalan cümleleri bir hipotez olarak al. Raporun sana özgü söylediği her şey, doğrulanması gereken bir iddia. Bu iddiayı destekleyen ya da çürüten davranış kanıtlarını ara; bu modülün ilk dersinde anlatılan iki gözle okuma burada da işe yarıyor.

Dördüncü adımda raporu karar ağırlığına göre kullan. Bir sohbet için yeterli olan bir rapor, bir görev dağıtımı için yetersiz; bir görev dağıtımı için yeterli olan bir rapor, bir işe alım ya da terfi kararı için tek başına asla yeterli değil.

Karar noktası — zorunlu tip testi önerisi

Şirketinin insan kaynakları birimi, bütün ekip lideri adaylarına bir tip testinin zorunlu tutulmasını öneriyor. Öneriye göre belirli tiplerdeki adaylar, ekip lideri olmaya daha uygun sayılacak.

Değerlendirme kurulundasın ve fikrin soruluyor.

Toplantıda iki hazır tutum dolaşıyor. Öneriyi desteklemek, çünkü karar vermeyi kolaylaştıran bir araç sunuyor; ya da öneriyi tamamen reddetmek, çünkü kişilik testlerine güvenmiyorsun.

İkisi de eksik. Öneriyi desteklemek, bir tip aracını, tasarlanmadığı ve güvenilirliğinin taşıyamayacağı bir kararın altına koymak demek. Tamamen reddetmek ise iyi doğrulanmış araçların sağlayabileceği bilgiyi dışarıda bırakıyor.

Önerilen yol, kurula dört soru götürmek.

Önerilen aracın geliştiricisi, aracın kişi seçme ve yükseltme kararlarında kullanılmasını destekliyor mu? Birçok tip aracının kendi belgeleri buna açıkça karşı çıkıyor.

Aracın test-tekrar güvenilirliği hakkında ne biliniyor? Aynı aday birkaç hafta sonra başka bir tipte çıkabiliyorsa, karar kişiye değil, o günkü ruh hâline bağlanmış oluyor.

Aracın, ekip liderliği performansını öngördüğüne dair bir kanıt var mı? Yoksa, öneri bir önyargıyı ölçüm gibi gösteriyor olabilir.

Aracın yerine, kararın bir parçası olarak kullanılabilecek iyi doğrulanmış bir boyut aracı ve yapılandırılmış bir mülakat var mı? Varsa, bu seçenek hem daha adil hem daha savunulabilir.

Bu dört soru öneriyi kişisel bir tercih tartışmasından çıkarıp bir ölçüm tartışmasına taşıyor. Ve kurulun kararı, kimin hangi tipten hoşlandığına değil, aracın gerçekte neyi taşıyabildiğine dayanıyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Bu ders tip veren araçları eleştirdi, ama bu araçların bazı güçlü yanları da var. Akılda kalıcı, kolay konuşulan ve insanların farklılıklar üzerine sohbet etmesini kolaylaştıran araçlar; bu amaçla kullanıldıklarında işe yarayabiliyorlar.

Boyut veren araçlar da kusursuz değil. Onların sonuçları da büyük ölçüde öz bildirime dayanıyor ve kişilerin kendilerini olduğundan farklı gösterme eğiliminden etkilenebiliyor; özellikle bir işe alım sürecinde bu eğilim daha güçlü olabilir.

Kişilik araçlarının iş performansını öngörme gücü gerçek ama mütevazı. En iyi araçlar bile bir kişinin başarısını belirlemiyor; kararların bir parçası olarak ve başka bilgi kaynaklarıyla birlikte kullanıldıklarında anlam kazanıyor.

Ölçüm araçlarının çoğu belirli kültürlerde geliştirildi ve doğrulandı. Başka dillerde ve kültürlerde kullanıldıklarında, aynı sonuçları verip vermedikleri ayrıca sınanmalı.

Son olarak, kişilik verisinin kullanımı etik ve hukuki sorular da doğuruyor. Kim bu veriye erişebilir, ne kadar süre saklanır, hangi kararlarda kullanılabilir; bu soruların cevabı kurumdan kuruma ve ülkeden ülkeye değişiyor ve bir liderin bunları bilmesi gerekiyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir kişilik aracını değerlendirmenin iki temel sorusu var: aynı kişiye tekrar uygulandığında aynı sonucu veriyor mu, ve sonucu bir şeyi gerçekten öngörüyor mu?

Tip araçları insanları ayrı kategorilere yerleştiriyor. Çoğu insan ortaya yakın durduğu için bu kategoriler kırılgan ve birkaç hafta sonra değişebiliyor.

Bir raporun isabetli hissettirmesi, isabetli olduğunun kanıtı değil. Herkese uyabilecek genel cümleler de insana özel hissettiriyor.

Bir aracın amacı ile kullanımı arasındaki mesafeye dikkat et. Bir sohbet başlatmak için yeterli olan bir araç, bir insanın işini belirlemek için yetersiz kalabilir.

Bir raporu okurken aracı tanı, genel cümleleri ayıkla, kalanları hipotez olarak al ve raporu karar ağırlığına göre kullan.

Ne her aracı reddetmek ne her rapora inanmak doğru. İyi doğrulanmış araçlar, başka bilgi kaynaklarıyla birlikte kullanıldığında gerçek bir bilgi sağlıyor.

Sonraki derse köprü

Bu modül boyunca kişiliği anlatmak için kullanılan her kavram bir tür haritaydı. Beş faktör, mizaç, dışadönüklük, risk eğilimi; hepsi karmaşık bir insanı birkaç boyuta indiren sadeleştirmelerdi.

Kişilik raporları da haritaydı. Açılıştaki kadının raporu ona bir harita vermişti ve ekip lideri o haritayı arazinin kendisi sanmıştı.

Bu yanılgı yalnızca kişilik raporlarına özgü değil. Bir lider her gün pazar hakkında, ekibi hakkında, rakipleri hakkında zihninde taşıdığı haritalarla karar veriyor; bu haritaların çoğunu hiç fark etmeden kullanıyor.

Sıradaki derste yeni bir modül başlıyor ve bu haritalar masaya geliyor: zihinsel modeller. Orada açılan soru, insanların dünyayı anlamak için zihinlerinde hangi sadeleştirilmiş modelleri taşıdığı, bu modellerin nasıl işe yarayıp nasıl yanılttığı ve insanın kendi modellerini nasıl görünür kılabileceği.