Risk ve belirsizlik eğilimi

Açılış sahnesi

Bir zeytinyağı firmasının iki kurucu ortağı, bir banka kredisiyle ikinci bir sıkım tesisi kurup kurmamayı tartışıyor.

Ortaklardan biri tesisi hemen kurmak istiyor. Talep artıyor, rakipler kapasite eklemiyor, bu fırsat iki yıl sonra olmayabilir.

Öbürü beklemek istiyor. Kredinin faizi yüksek, iki kötü hasat yılı üst üste gelirse firma borcunu ödeyemeyebilir.

Ekip ikisini yıllardır tanıyor ve rolleri çoktan dağıtmış. Birincisi cesur ortak, ikincisi temkinli ortak.

Ama ekibin bilmediği birkaç şey var.

Cesur ortak motosiklete hiç binmiyor, çocuklarını okula her gün kendisi götürüyor ve sağlık kontrollerini hiç aksatmıyor. Parası konusunda ise gerçekten gözü kara; tasarruflarının büyük kısmını yüksek getirili ama dalgalı yatırımlarda tutuyor.

Temkinli ortak her yaz dağcılık yapıyor ve iki kez zirve denemesinde ciddi tehlikeler atlatmış. Kendi birikimini ise tamamen mevduatta tutuyor.

Tesis kararı tartışılırken ikisi de karşısındakini kişiliğiyle açıklıyor. Biri öbürünü korkak, öbürü ötekini kumarbaz olarak görüyor.

Oysa ikisinin de risk eğilimi tek bir sayı değil. Biri parada, öbürü dağda cesur; ve belki de tesis kararındaki farkları, cesaretlerinden çok, aynı riski farklı büyüklükte görmelerinden geliyor.

Konumuz, insanların riske ve bilinmeyene karşı eğilimlerinin nasıl çalıştığı ve bu eğilimlerin bir yöneticinin kararlarına hangi kapılardan girdiği.

Bu derste ne olacak

Önceki derste dışadönüklük ele alındı ve boyutun ödüle yönelme yanına değinildi. Bu ders ödüle ve kayba bakışı ayrıca ele alıyor.

Seride daha önce belirsizliğe tahammülsüzlük konuşulmuştu; orada ağırlık, bilinmeyeni taşımanın ne kadar yorucu olabildiğindeydi. O ders belirsizliğin duygusal yüküne ve onu taşımanın yollarına bakıyordu. Bu ders karar tarafına bakıyor: insanlar risk içeren seçeneklere neden farklı yaklaşıyor?

Önce risk ile belirsizliği ayıracağız. İki kelime gündelik dilde birbirinin yerine kullanılıyor ve bu karışıklık kararlarda pahalıya mal oluyor.

Sonra risk eğiliminin neden tek bir kişilik özelliği olmadığını, alandan alana değiştiğini göreceğiz. Ardından kayıp ile kazancın zihinde neden eşit ağırlıkta durmadığına bakacağız.

Modelde bir liderin kendi risk eğilimini karar anında nasıl sınayabileceğini kuracağız. Karar noktasında açılıştaki tesis kararına döneceğiz.

Buradaki firmalar, ortaklar ve yöneticiler kurgusal. Bir kişinin parayla ya da sağlıkla ilgili risk tercihleri onun çok özel alanına ait ve gerçek kişiler üzerinden anlatıldığında kolayca bir yargıya dönüşüyor.

Sıfır noktası — risk ile belirsizlik

Gündelik dilde riskli bir iş ile belirsiz bir iş aynı anlama geliyor. Karar araştırmalarında ise iki kelime farklı durumları anlatıyor.

Ayrım liderlik için önemli, çünkü iki durum farklı araçlar istiyor. Riskte hesap yapılabiliyor: olasılıklar tartılıyor, beklenen kayıp ve kazanç karşılaştırılıyor, sigorta ya da yedek kapasite kuruluyor.

Belirsizlikte ise hesabın dayanağı yok. Burada işe yarayan şey esneklik, küçük adımlar ve geri dönülebilir kararlar.

Açılıştaki tesis kararı ikisinin karışımıydı. Kredinin faizi ve tesisin maliyeti bilinen şeylerdi. Talebin iki yıl sonra ne olacağı ve hasatların nasıl geçeceği ise büyük ölçüde belirsizdi.

Mekanizma — risk eğilimi neden tek bir sayı değil

Gündelik dilde bazı insanlar risk sever, bazıları riskten kaçar diye konuşuluyor. Bu konuşma, risk eğiliminin kişinin her alanına eşit yayılmış bir özellik olduğunu varsayıyor.

Bu bulgunun ikinci yarısı özellikle önemli. İki kişinin aynı kararda farklı davranması, birinin riski sevmesinden değil, riski farklı görmesinden de kaynaklanabiliyor.

Açılıştaki iki ortak tam bu durumdaydı. Cesur ortak, zeytinyağı piyasasını yirmi yıldır izlediği için talebin düşme riskini küçük görüyordu. Temkinli ortak ise iki kötü hasat yılını birlikte yaşamıştı ve o anı hâlâ taze hatırlıyordu.

Kayıp ile kazanç

Risk eğilimini anlamanın ikinci anahtarı, kayıp ile kazancın zihinde eşit ağırlıkta durmaması.

Model — kendi eğilimini karar anında sınamak

Model, bir liderin risk içeren bir kararda kendi eğiliminin nerede sızdığını fark etmesi için dört soru öneriyor. Soruların hiçbiri kararı vermiyor; kararın hangi eğilimle renklendiğini görünür kılıyor.

İlk soru ayrımla ilgili: bu kararın hangi kısımları risk, hangi kısımları belirsizlik? Olasılığı bilinen kısımlar için hesap yap; bilinmeyen kısımlar için esneklik ve çıkış planı kur. İkisini aynı tabloya koyma.

İkinci soru alanla ilgili: bu karar hangi alana ait ve ben o alanda nasıl bir eğilim taşıyorum? Parada cesur, itibar konusunda temkinli ya da tam tersi olabilirsin; kararın alanı, eğiliminin hangi yüzünün devreye gireceğini belirliyor.

Üçüncü soru algıyla ilgili: bu riski neden bu büyüklükte görüyorum? Riski küçük görüyorsan, bu bir bilgiden mi yoksa tanıdıklıktan mı geliyor; büyük görüyorsan, bu bir veriden mi yoksa taze bir anıdan mı?

Dördüncü soru çerçeveyle ilgili: bu kararı kazanç olarak mı kayıp olarak mı düşünüyorum? Aynı kararı öbür çerçeveden yeniden kur ve cevabının değişip değişmediğine bak. Değişiyorsa, karar büyük ölçüde çerçeve tarafından veriliyor demektir.

Karar noktası — tesis kararına dönüş

Açılıştaki iki ortak dört soruyu birlikte sormaya karar veriyor.

İlk soruda kararın iki parçaya ayrıldığını görüyorlar. Kredinin maliyeti, tesisin kapasitesi ve inşaat süresi hesaplanabilir risk. İki yıl sonraki talep ve hasat koşulları ise büyük ölçüde belirsizlik.

İkinci soruda ikisi de ilk kez kendi eğilimlerini alan alan konuşuyor. Cesur ortak parada gözü kara, ama sağlık ve güvenlikte temkinli; temkinli ortak ise tam tersi. Tesis kararı parasal bir karar ve ikisinin eğilimleri tam bu alanda en uzak noktada duruyor.

Üçüncü soruda algılarının nereden geldiğine bakıyorlar. Cesur ortağın iyimserliği yirmi yıllık piyasa bilgisinden, temkinli ortağın kaygısı iki kötü hasat yılının anısından geliyor. İkisi de gerçek bir bilgiye dayanıyor ve ikisi de eksik.

Dördüncü soruda kararı iki çerçeveden kuruyorlar. Tesisi kurmak kazanç çerçevesinde cazip, beklemek kayıp çerçevesinde, kaçırılan fırsat olarak, acı verici.

Bu dört sorunun hiçbiri kararı vermiyor. Ama tartışmayı kişilikten çıkarıp kararın kendisine taşıyor.

Önerilen yol, belirsiz kısmı küçültmek. Tesisi bir seferde tam kapasiteyle kurmak yerine iki aşamalı kurmak; ilk aşamanın kredisini, iki kötü hasat yılına dayanabilecek bir büyüklükte tutmak ve ikinci aşamayı, talebin gerçekten arttığı görüldüğünde başlatmak.

Bu yol iki ortağın eğilimlerinden birini seçmiyor. Belirsizlik için esneklik, risk için hesap kuruyor ve her ortağın eğiliminin haklı olduğu kısmı karara yerleştiriyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Risk eğilimi araştırmalarının önemli bir kısmı varsayımsal seçimlere dayanıyor. İnsanların gerçek bir kayıp söz konusu olduğunda nasıl davrandığı, anket cevaplarından farklı olabiliyor.

Kayıptan kaçınmanın gücü son yıllarda yeniden tartışılıyor. Bazı araştırmacılar etkinin sanıldığından küçük olduğunu ya da bazı koşullarda hiç görülmediğini savunuyor; etkinin varlığı geniş kabul görüyor, büyüklüğü ise bağlama göre değişiyor.

Risk ile belirsizlik ayrımı kuramda net, pratikte çoğu zaman bulanık. Bir kararın hangi kısmının hesaplanabilir, hangi kısmının belirsiz olduğu konusunda bile insanlar anlaşamayabiliyor.

Bu ders risk eğilimini bireysel bir özellik olarak anlattı. Oysa kurumlardaki risk kararları büyük ölçüde teşvik sistemlerinden, kurulların yapısından ve hesap verebilirlik kurallarından etkileniyor; bir liderin kendi eğilimi bu yapının yalnızca bir parçası.

Belirsizliğin duygusal yükü ve onu taşımanın yolları seride ayrıca ele alınmıştı. Bu ders kararın kendisine odaklandı; kararın sonrasında belirsizlikle yaşamak ayrı bir beceri.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Risk ile belirsizlik farklı durumlar. Riskte olasılıklar bilinir ve hesap işe yarar; belirsizlikte olasılıklar bilinmez ve esneklik gerekir.

Risk eğilimi tek bir sayı değil. Parada cesur olan biri sağlıkta temkinli olabilir.

Aynı kararda farklı davranan insanlar çoğu zaman riski farklı görüyor. Risk algısı deneyimden, tanıdıklıktan ve taze anılardan etkileniyor ve bir bilgi sorusu olarak tartışılabiliyor.

Kayıplar kazançlardan daha ağır geliyor. İnsanlar kazançta temkinli, kayıpta cesur davranmaya yöneliyor; zarar eden projeler en tehlikeli risklerin alındığı yerler.

Risk içeren bir kararda dört soru sor: hangi kısmı risk, hangi kısmı belirsizlik; karar hangi alana ait; riski neden bu büyüklükte görüyorum; kazanç mı kayıp mı olarak düşünüyorum?

Ne riski sevmek ne ondan kaçmak kendi başına bir erdem. Batırabilecek riskleri, yalnızca zarar verebilecek risklerden ayırmak asıl beceri.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki kararların çoğunda kişilerin davranışı, riski ne kadar sevdiklerinden çok başka bir şeyle açıklanıyordu.

Zarar eden projeye dört mühendis ekleyen direktör, belki de kontrolü kaybetmiş olmaya dayanamıyordu. Kazançtayken küçük sözleşmede ısrar eden satış direktörü, hedefini tutturmuş olmanın güvencesini bırakmak istemiyordu.

İkisi de bir risk kararı veriyordu, ama kararlarının arkasında daha derin iki ihtiyaç duruyor olabilirdi: olup biteni kontrol etme ihtiyacı ve başarma ihtiyacı.

Sonraki ders bu ihtiyaçlara iniyor: kontrol ve başarı ihtiyacı. Orada sorulan şey, bu ihtiyaçların insanlarda ne kadar farklı güçte olduğu, bir liderin görev seçimini, yetki devrini ve riske yaklaşımını nasıl biçimlendirdiği ve hangi noktada bir güç kaynağı olmaktan çıkıp bir yük hâline geldiği.