Mizaç ve davranış eğilimleri

Açılış sahnesi

Bir büyükşehir belediyesinde iki daire başkanı, pazartesi sabahı aynı toplantıda aynı haberi alıyor. Gelecek yılın yatırım bütçesi, ikisinin de biriminde ciddi biçimde kısılacak.

İkisi de kırk beş yaşında, ikisi de yirmi yıldır kamuda çalışıyor. Deneyimleri, eğitimleri ve unvanları neredeyse aynı.

Fen işleri daire başkanının yüzü haber okunurken kızarıyor. Daha genel sekreter cümlesini bitirmeden söz istiyor ve sesinin yükseldiğini kendisi de duyuyor.

Park ve bahçeler daire başkanı hiçbir şey söylemiyor. Not alıyor, toplantının sonuna kadar sessiz kalıyor.

Öğleden sonra fen işleri başkanı sakinleşmiş. Ekibine durumu anlatıyor, bir plan yapıyor ve akşam her şeyi arkasında bırakıyor.

Park ve bahçeler başkanı ise o gece uyuyamıyor. Haberi üç gün boyunca kafasında çeviriyor ve ancak perşembe günü ekibiyle konuşabiliyor.

Genel sekreter ikisini de yıllardır tanıyor ve farkı ilk kez bu kadar net görüyor. Biri hemen ve yüksek sesle tepki veriyor, çabuk da toparlanıyor. Öbürü dışarıdan hiç tepki vermiyor, ama tepkisi içeride günlerce sürüyor.

İkisinin de çocukken nasıl olduğunu bilmiyor. Ama bu farkın bir eğitim programıyla kazanılmadığından, yirmi yılda da pek değişmediğinden emin.

Konumuz bu erken ve derin katman: insanların doğuştan getirdiği tepki biçimleri ve insanın kendi tepki biçimiyle nasıl çalışabileceği.

Bu derste ne olacak

Önceki derste kişilik özellikleri beş geniş boyutta ele alındı ve bu boyutların yetişkinlik boyunca da yavaşça değişebildiği görüldü. Bu ders o boyutların altına iniyor.

Kişilik özelliklerinin bir kısmı, hayatın çok erken döneminde görünen daha temel farklardan besleniyor. Bebeklikte bile bazı insanlar yeni bir uyarana daha güçlü tepki veriyor, bazıları daha zor sakinleşiyor.

Önce bu erken farkları adlandıracağız ve kişilik özelliklerinden nasıl ayrıldıklarını göreceğiz. Sonra mizacın zaman içinde ne kadar korunduğunu gösteren araştırmalara bakacağız.

Ardından mizacın bir kader olmadığını, ama tamamen değiştirilebilir bir şey de olmadığını tartışacağız. Aradaki alan liderlik için en verimli alan.

Modelde bir liderin kendi mizacını ve ekibindekilerin mizacını nasıl okuyup onlarla nasıl çalışabileceğini kuracağız. Karar noktasında, yüksek tepkiselliği olan bir liderin kamuya açık bir itiraz anını ele alacağız.

Bu dersteki belediye, firma ve kişilerin tamamı kurgudur. Mizaç çoğu zaman bir insanın en az seçtiği yanı ve gerçek bir kişinin tepki biçimlerini burada tartışmak, onun kendi elinde olmayan bir şeyi ortaya koymak olurdu.

Sıfır noktası — mizaç neyi adlandırıyor

Mizaç kelimesi Türkçede eski bir kelime ve gündelik dilde hâlâ yaşıyor. Birinin mizacı sert, birininki yumuşak diye konuşuluyor.

Psikolojide kelime daha dar bir anlam taşıyor.

Tanımın iki parçası bu dersin iskeletini kuruyor. Bir yanda tepkinin kendisi, öbür yanda tepkiyi yönetme kapasitesi.

Açılıştaki iki daire başkanı tepkisellikte farklıydı, ama belki de farklı biçimlerde. Fen işleri başkanının tepkisi hızlı, yüksek sesli ve kısa sürüyordu. Park ve bahçeler başkanının tepkisi dışarıdan görünmüyordu ama uzun sürüyordu.

Dışarıdan bakan biri ikincisini daha sakin sanabilirdi. Oysa belki daha tepkisel olan oydu ve tepkisini çabalı denetimle dışarıya çıkarmıyordu.

Mekanizma — erken farklar ne kadar kalıyor

Mizaç araştırmalarının ilk büyük çalışmalarından biri 1956 yılında New York'ta başladı. Alexander Thomas ve Stella Chess yüzün üzerinde çocuğu bebeklikten itibaren yıllarca izledi ve çocukların yeni bir duruma yaklaşma, uyum sağlama hızı ve tepkinin şiddeti gibi boyutlarda erkenden birbirinden ayrıldığını gördü.

Bu çalışmanın en çok tekrarlanan gözlemlerinden biri, bazı çocukların yeni durumlara önce çekingen yaklaştığı, ama zamanla ısındığıydı.

Daha sonra Jerome Kagan ve çalışma arkadaşları bu çekingenliğin uç biçimini ayrıca inceledi.

Mizacın yetişkinliğe kadar uzanıp uzanmadığı sorusu daha uzun bir izleme gerektiriyordu.

Bu iki bulgu birlikte okunduğunda liderlik için önemli bir tablo çıkıyor. Mizaç iz bırakıyor ve iz uzun sürüyor; ama iz bir kalıp değil, bir eğilim.

Mizaç ile ortam arasındaki uyum

Thomas ve Chess'in çalışmasından çıkan en kalıcı fikir, bir mizacın kendi başına iyi ya da sorunlu olmadığıydı. Sorun, mizaç ile çevrenin talepleri arasındaki ilişkide doğuyordu.

Liderlik açısından bu fikrin iki yönü var. Liderin kendi mizacı ile rolü arasındaki uyum, ve liderin ekibindeki farklı mizaçlar ile kurduğu düzen arasındaki uyum.

Model — kendi mizacınla çalışmak

Model üç soru soruyor ve her soru mizacın farklı bir yanına bakıyor.

İlk soru tepkiselliğin haritası. Hangi uyaranlar sende güçlü ve hızlı bir tepki başlatıyor? Kamuya açık eleştiri, belirsizlik, beklenmedik bir değişiklik, bir yüksek ses?

Bu haritayı çıkarırken dışarıdan görünen tepki ile içeride süren tepkiyi ayrı yaz. Açılıştaki iki başkanın farkı tam da buradaydı.

İkinci soru ısınma süresi. Yeni bir ortama, yeni bir ekibe ya da yeni bir fikre ne kadar sürede ısınıyorsun? İlk tepkin ile bir hafta sonraki tepkin arasında ne kadar fark oluyor?

Isınma süresi uzunsa, ilk tepkini karar olarak kullanmamayı bir kural hâline getirmek işe yarıyor. Önemli bir öneriye ilk duyduğun anda hayır demek yerine, cevabını bir güne yaymak.

Üçüncü soru çabalı denetimin maliyeti. Tepkini yönetmek sana ne kadar enerjiye mal oluyor ve bu maliyeti nerede ödüyorsun?

Açılıştaki park ve bahçeler başkanı toplantıda sakin görünmek için ciddi bir çaba harcıyordu. Maliyeti, üç gün süren uykusuzluktu.

Bu üç sorunun cevapları bir araya geldiğinde liderin elinde iki tür hamle kalıyor. Birincisi kendi davranışını mizacına göre düzenlemek; ikincisi ortamı mizacına göre düzenlemek.

Karar noktası — kamuya açık bir itiraz anında

Tepkiselliğin yüksek. Haftalık yönetim toplantısında, üst yönetimin de bulunduğu bir odada, ekibindeki bir müdür senin sunduğun bir planın temel varsayımına sert bir dille itiraz ediyor.

Yüzünün ısındığını, kalbinin hızlandığını hissediyorsun. İlk cümlen ağzına gelmiş bile.

Bu anda seçebileceğin yollar birbirinden epey farklı sonuçlar doğuruyor.

Tepkiyi olduğu gibi vermek hızlı ve dürüst bir yol. Ama tepkisel bir mizacın ilk cümlesi çoğu zaman itirazın içeriğine değil, itirazın kendisine cevap veriyor ve odadaki herkes bunu görüyor.

Tepkiyi tamamen bastırmak ikinci yol. Toplantıda sakin görünüyorsun, ama bedeli sonradan ödeniyor ve itiraz eden müdür de senin gerçekte ne düşündüğünü bilmiyor.

Üçüncü yol tepkiyi tanımak ve cevabı ertelemek. "Bu önemli bir itiraz ve ona düzgün bir cevap vermek istiyorum; yarın sabah seninle bunu ayrıca konuşalım" demek hem tepkinin kararı yönetmesini engelliyor hem de itirazı ciddiye aldığını gösteriyor.

Baskı altında karakter konuşulurken bu tür bir durma cümlesi ele alınmıştı. Mizaç açısından bakıldığında önemi daha da artıyor: tepkisel bir mizaç için durma cümlesi, çabalı denetimin tüm yükünü o anda taşımak zorunda kalmamanın yolu.

Önerilen yol üçüncüsü, bir ekle. Toplantıdan sonra kendi tepkini yaz: seni en çok ne tetikledi, itirazın içeriği mi, yeri mi, tonu mu? Bu kayıt bir sonraki haritanın malzemesi oluyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Mizacın ne kadar biyolojik olduğu ve ne kadar erken deneyimle biçimlendiği tartışmalı. İkiz ve evlat edinme çalışmaları kalıtımın önemli bir payı olduğunu gösteriyor; ama aynı çalışmalar çevrenin de en az o kadar önemli olduğunu gösteriyor ve ikisi birbirinden kolayca ayrılmıyor.

Mizaç araştırmalarının çoğu çocuklarla yapıldı. Yetişkinlerin mizacını ölçmek zor, çünkü yetişkinlikte mizaç yıllarca öğrenilmiş davranışların altına gömülüyor.

Bu derste anlatılan boylamsal çalışmalar anlamlı ama çoğu zaman küçük ilişkiler buldu. Erken mizaç bir yetişkini tanımlamıyor; en fazla onun hangi yönlere daha kolay kaydığı hakkında bir ipucu veriyor.

Mizaç kategorileri kültürden kültüre farklı değerlendiriliyor. Bir kültürde utangaçlık olarak okunan davranış, başka bir kültürde saygı ve olgunluk olarak görülebiliyor; uyum iyiliği bu yüzden kültürel beklentilerden bağımsız düşünülemiyor.

Son olarak, mizaç dili de bir etiket diline dönüşebiliyor. Bir kişiyi mizacıyla açıklamak, onun gelişme kapasitesini görmemeye kolayca kayıyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Mizaç, hayatın erken döneminde görünen ve büyük ölçüde biyolojik temelli tepki ve öz düzenleme farkları. Kişilik özellikleri mizacın deneyimle birleşmesinden çıkıyor.

Mizacın iki temel parçası tepkisellik ve çabalı denetim. Biri tepkinin eşiğini ve gücünü, öbürü tepkiyi yönetme kapasitesini anlatıyor.

Dışarıdan görünen tepki ile içeride süren tepki aynı şey değil. Sakin görünen biri tepkisel olabilir ve bedelini sonradan ödeyebilir.

Isınma süresi uzun olan biri yeni bir duruma önce mesafeli yaklaşıyor. İlk direniş çoğu zaman bir tutum değil, bir hız.

Erken mizaç uzun bir iz bırakıyor, ama iz bir kalıp değil. Çekingen bir çocuk, çekingenliğini bir hazırlık sinyaline çevirmeyi öğrenmiş bir yetişkin olabilir.

Bir mizaç kendi başına iyi ya da sorunlu değil; sonuç, mizaç ile ortam arasındaki uyumda belirleniyor. Bazen değişmesi gereken kişi değil, ortam.

Kendi mizacınla çalışırken iki hamlen var: davranışını mizacına göre düzenlemek ve ortamı mizacına göre düzenlemek. Tepkini tanı, gerektiğinde cevabı ertele, tamamen gizlemeye çalışma.

Sonraki derse köprü

Bu derste çekingenlik birkaç kez karşımıza çıktı. Kagan'ın çocukları yabancılar karşısında susuyordu, satış direktörü yeni müşterilerden kaçınıyordu, park ve bahçeler başkanı toplantıda tek kelime etmiyordu.

Bunları okuyan biri kolayca şu sonuca varabilir: bu insanlar içedönük.

Oysa bu sonuç iki farklı şeyi birbirine karıştırıyor olabilir. Yeniye karşı erken alarm veren bir sinir sistemi bir şey, insanlarla birlikte olmaktan enerji almak ya da enerji kaybetmek başka bir şey.

Sonraki ders bu ayrımı açıyor: içedönüklük ve dışadönüklük. Orada sorulan şey, bu boyutun gerçekte neyi ölçtüğü, utangaçlıktan ve sosyal beceriden nasıl ayrıldığı, ve iki ucun da bir liderlik rolünde hangi davranışları kolaylaştırıp hangilerini pahalılaştırdığı.