Kör noktalar

Açılış sahnesi

Bir gelişim çalışmasında katılımcılardan kör noktalarını yazmaları isteniyor.

Bir yönetici üç madde yazıyor. Fazla titiz olduğunu, işi kolay bırakamadığını ve sabırsız davrandığını.

Üç madde de doğru. Üçü de o yöneticinin yıllardır bildiği şeyler ve ikisini iş görüşmelerinde kendisi anlatıyor.

Aynı çalışmada ekibine anonim bir soru gidiyor: bu kişiyle çalışırken en çok neyi fark ediyorsunuz?

Yedi cevaptan beşinde aynı şey var ve yöneticinin listesinde yok. Beş kişi, toplantılarda bir konu açıldığında onun ilk otuz saniyede kendi görüşünü söylediğini yazmış; bundan sonra konuşanların çoğunun o görüşün üstüne eklediğini de eklemişler.

Yönetici bunu okuduğunda hatırlamıyor. İtiraz da etmiyor, çünkü beş kişi aynı şeyi yazmış.

Şimdi iki listeye birlikte bakalım.

Kendi listesindeki üç madde onun kaydında duruyordu. Beş kişinin yazdığı şey hiç girmemişti.

Bu dersin konusu ikinci liste ve zor olan şu: kendi defterine hiç girmemiş bir davranışı, o defteri sen tutarken nereden duyarsın?

Bu derste ne olacak

Bu modülün ilk iki dersi tek bir kaynaktan çalıştı: senin kendi kayıtların. O kaynak iyi çalışıyor ve bir sınırı var; bir an kayda girmek için önce fark edilmiş olmak zorunda.

Bu ders fark edilmeyen bölgeye giriyor.

İlk iş kelimeyi düzeltmek. Kör nokta bir eksiklik değil ve ikisi karıştığında yapılan alıştırma baştan boşa gidiyor.

Sonra neden göremediğine bakacağız. Üç mekanizma var ve üçü de kişinin dikkat eksikliğinden çıkmıyor.

Ardından dışarıdan okumanın üç yolunu kuracağız. Doğrudan sormak işlemiyor ve işleyen yollar dolaylı.

Modelde bir bildirimi kullanılabilir kılan şeyi ayıracağız. Aynı bilgi iki biçimde geldiğinde biri çalışıyor, öteki tartışma üretiyor.

Karar anında en zor durum var: bir geri bildirim aldın ve katılmıyorsun.

Sonda bu dersin sınırlarını yazacağız; geri bildirim veren kişinin de eksik bir bilgiyle çalıştığını atlamak, bu aracı bir hakemliğe çevirir.

Aşağıdaki yöneticiler, ekipler ve çalışmalar kurgudur. Kurgu olmasının sebebi konunun kendisi: bir kör noktayı anlatmak için hem kişinin gördüğünü hem çevresinin gördüğünü aynı anda yazmak gerekiyor ve gerçek bir örnekte ikinci taraf hiç yazılı olmuyor.

Sıfır noktası — kör nokta bir eksiklik değil

Kelime gündelik dilde zayıflık anlamında kullanılıyor ve bu kullanım alıştırmayı bozuyor.

Tanımın doğrudan bir sonucu var ve rahatsız edici.

Kendi kör noktalarını listeleyemezsin. Listeleyebildiğin her madde, kaydına girmiş olduğu için kör nokta olmuyor.

Bu iki tanım bir araya geldiğinde yaygın bir alıştırmanın neden sonuç vermediği anlaşılıyor.

Kendi kör noktalarını yazmanı isteyen bir çalışma, sana zaten bildiğin eksikleri yazdırıyor ve bunu bir keşif sanıyor.

Mekanizma — neden göremiyorsun

Üç mekanizma var ve hiçbiri dikkatsizlikle ilgili değil.

Birincisi bilgi tarafında ve yapısal.

Bu ayrım dersin dengesini kuruyor. Kör nokta öğrenmek, başkalarını hakem yapmak anlamına gelmiyor; onların elinde senin erişemediğin bir veri var ve o veri de tek başına eksik.

İkinci mekanizma geri bildirim tarafında ve seride bir kez kurulmuştu.

Davranışın sonucu sana çoğu zaman dönmüyor. Bir kişinin rahatsız olduğunu söylemesi bir bedel taşıyor ve o bedel senin konumunla birlikte yükseliyor; seride bunun adı konmuş ve kişinin kendisi hakkındaki bilgisinin belirli bir tarihte donduğu gösterilmişti.

Üçüncü mekanizma en az bilineni ve kendi kaydının işleyişinden çıkıyor.

Bu mekanizma açılış sahnesindeki farkı bütünüyle açıklıyor.

Yönetici ilk otuz saniyede konuşmayı bir davranış olarak görmüyordu, çünkü her zaman öyle yapıyordu. Onun kaydında bu bir olay değil, konuşmanın kendisiydi.

Model — dışarıdan okumanın üç yolu

Doğrudan sormak işlemiyor ve nedenini biliyoruz. "Bende göremediğim ne var" sorusu, cevap verecek kişiye bir hüküm kurma işi yüklüyor ve o hükmün bedelini o kişi ödüyor.

İşleyen yollar dolaylı ve üç tane.

Birinci yol tepki farkını okumak.

Aynı şeyi yaptığın iki durumda çevrenin tepkisi farklıysa, arada senin görmediğin bir değişken var. Önceki derste kurulan koşul defteri burada bir işe yarıyor; koşullar yazılıysa hangi koşulun değiştiğini arayabiliyorsun.

Bu yol kör noktanın adını vermiyor. Yerini veriyor ve aranacak alanı daraltıyor.

İkinci yol tekrarlanan cümleyi okumak.

Tek bir kişiden gelen bir yorum o kişiyle ilgili olabiliyor; ilişkinin durumu, o günün gerginliği ya da kendi beklentisi cümleyi üretmiş olabilir.

Farklı kişilerden, farklı zamanlarda ve farklı ortamlarda gelen aynı cümle başka bir şey. Seride bu ölçüt bir kez kurulmuştu; bir niteliğin kişiye ait olma ihtimali, kaç ayrı bağlamda göründüğüyle okunuyordu.

Üçüncü yol sonuç izini okumak ve en az kullanılanı.

Davranışın kendisi sana görünmüyor ve sonucu bir yerde bir iz bırakıyor. Kimin sana soru sormayı bıraktığı, hangi konunun sana getirilmediği ve hangi tartışmanın sen çıktıktan sonra başladığı bu izlere giriyor.

Seride bunun bir benzeri konuşulmuştu; çevrenin, sorulmadan kişinin tercihine uyum sağladığı gösterilmişti. Buradaki iz o uyumun kendisi.

Modelin son parçası bildirimin biçimiyle ilgili ve asıl kullanılabilirliği o belirliyor.

Bu ayrım bu modülün ilk dersindeki kuralla aynı yere bakıyor. Orada davranış satırı bir dış ölçüye bağlanmıştı; olayı gören bir başkası aynı satırı okuyup aynı şeyi anlatabilmeliydi.

Bir bildirimin kullanılabilir olması da aynı ölçüye bağlı. Bir nitelik cümlesi tartışma üretiyor, bir olay cümlesi çalışma üretiyor.

Karar noktası — bir geri bildirim aldın ve katılmıyorsun

Bu an bu dersin en gerçek anı ve iki refleks de yanlış çalışıyor.

Birinci refleks reddetmek. Cümle sana uymuyor, kendini o davranışı yapan biri olarak görmüyorsun ve söyleyen kişinin yanıldığını düşünüyorsun.

Bu refleks her zaman haksız değil ve dersin kendi mekanizması bunu söylüyor. Karşı taraf sonucu görüyor ve niyetini görmüyor; yorumu eksik bir bilgiden kurulmuş olabilir.

İkinci refleks kabul etmek. Dürüstlük gibi görünüyor ve sınanmamış bir kabul de bir bilgi üretmiyor; değiştireceğin bir şey ortada yok, çünkü elinde bir olay yok.

Yapılacak iş bir ayrıştırma ve malzemesi hazır.

Yorumu bir kenara koy ve altındaki olayı sor. Hangi an, kim vardı, ben ne yaptım?

Sonra o olayı bu modülün ilk dersindeki üç satıra yaz. O satırın dış ölçüsü burada işe yarıyor; olayın doğrulanabilir olup olmadığını orası gösteriyor.

Ölçüt buradan çıkıyor: yorum yanlış olabilir, olay yanlış olmaz.

İki kişi aynı olayı anlatıyorsa olay var. Yorumları farklı olabiliyor ve bu bir sorun değil; yorum onların, olay senin malzemen.

Şimdi en zor kısım geliyor.

Olay doğrulanıyorsa ve sen onu hatırlamıyorsan, hatırlamamak bir itiraz olmuyor. Bulgunun parçası oluyor.

Zemin davranışı tam olarak böyle davranıyor. Hatırlanmıyor, çünkü sapma üretmedi; sapma üretmediği için de kayda hiç girmedi.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Bu ders bir eksik listesi üretmiyor ve üretmemesi kasıtlı. Listelenebilen bir madde kayda girmiş oluyor ve kör nokta olmaktan çıkıyor; buradan çıkan şey bir liste değil, bir okuma yöntemi.

Geri bildirim veren kişinin de eksik bir bilgiyle çalıştığını atlamamak gerekiyor. Okuma asimetrisi iki yönlü işliyor ve karşı taraf niyete hiç erişemiyor; bu yüzden onların yorumu veri olmuyor, olay veri oluyor. Yorumu veri saymak, kişiyi kendi davranışının hakemi yapmak anlamına geliyor ve derste bir karşı örnekle sonucu görüldü.

Bedelin dağılımı da eşit değil. Sana geri bildirim vermenin maliyeti, senin konumuna ve o kişinin güvencesine göre değişiyor; seride gösterildiği gibi kapının açık olması girmenin bedelini değiştirmiyor. Bu yüzden hiç yorum gelmemesi bir bilgi olmuyor ve konum yükseldikçe bu sessizlik daha çok beklenir hâle geliyor.

Bu ders tek tek anlar üzerinde çalışıyor. Bir davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığı ve zaman içinde nasıl bir örüntü kurduğu bu modülün ilerleyen iki dersine ait; burada kurulan şey yalnız o anların nasıl görünür kılınacağı.

Toplanan bilginin kendisi de seçici. Sana anlatılan şey, o kişinin anlatmayı seçtiği şey; anlatılmayanlar hakkında bu yöntem bir şey söylemiyor ve her üç yol da yalnız iz bırakmış davranışları bulabiliyor.

Son olarak her kör nokta kişisel olmuyor. Bir ortamın herkese öğrettiği bir davranış kişiye ait sanılabiliyor; ekipteki herkes aynı şeyi yapıyorsa aranacak yer kişinin kendisi değil, o davranışı ödüllendiren düzen.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Kör nokta bir eksiklik değil. Eksik biliniyor ve üzerinde çalışılabiliyor; kör nokta kendi kaydında hiç açılmadığı için bir çalışma konusu bile olamıyor.

Bu yüzden kendi kör noktalarını listeleyemezsin. Listeye girebilen her madde, girdiği için o listenin konusu olmaktan çıkıyor.

Üç mekanizma görmeyi engelliyor. Kendi davranışını niyetinden okuyorsun, sonucu sana dönmüyor ve değişmeyen davranışın kaydına hiç girmiyor.

Okuma asimetrisi iki yönlü. Senin niyete erişimin var, onların sonuca; ikisi de eksik ve ikisi de yanlış değil.

Kayıt sapmaları tutuyor. En belirgin özelliğin, hiç sapma üretmediği için kendi kaydında bulunmayan özellik olabiliyor.

Doğrudan sormak işlemiyor. Nitelik sorusu hüküm istiyor ve hükmün bedelini cevap veren ödüyor.

Üç dolaylı yol çalışıyor: bir koşul değiştiğinde tepkinin değişmesi, farklı kişilerden farklı zamanlarda gelen aynı cümle ve davranışın bıraktığı sonuç izi.

Bir bildirimi kullanılabilir kılan şey biçimi. Nitelik cümlesi tartışma üretiyor, olay cümlesi çalışma üretiyor.

Yorum yanlış olabilir, olay yanlış olmaz. İki kişi aynı olayı anlatıyorsa olay var; yorumları farklı olabilir ve bu bir sorun değil.

Doğrulanmış bir olayı hatırlamamak bir itiraz olmuyor. Bulgunun parçası oluyor.

Sonraki derse köprü

Bu ders tek tek anlar üzerinde çalıştı ve üç yolla o anları görünür kıldı.

Birinci yol bir şeyi yarım bıraktı. Koşul değiştiğinde tepkinin değiştiğini gördük ve hangi koşulun neyi değiştirdiğini sormadık.

Çünkü bir kör nokta her zaman açık durmuyor. Aynı kişi bazı durumlarda o davranışı hiç yapmıyor ve bazı durumlarda düzenli yapıyor.

Sonraki ders o durumların adını koyuyor: tetikleyiciler.

Orada aranacak şey davranışın kendisi olmayacak. Davranıştan önce gelen ve onu olası kılan koşul olacak; bir kişide hangi koşulun bunu yaptığı kişiden kişiye değişiyor ve kendi listesi çıkarılabiliyor.

Bu dersin bulgusu oraya malzeme olarak gidiyor. Doğrulanmış ve hatırlanmayan bir olay elde varsa, sonraki dersin sorusu o olayın hemen öncesinde ne olduğunu arıyor.