Amaç–araç ilişkisi

Açılış sahnesi

Mama fabrikasının kalite müdürü ile satış müdürü aynı masada. Önlerinde büyük bir zincir marketin siparişi duruyor: şirketin yıllık satışlarında ağırlığı olan bir iş ve teslime on gün var.

Güvenlik testlerinin tamamı normalde on dört gün sürüyor. Satış müdürü bir öneri getiriyor: aynı testler yapılacak, ama her partiden daha az numuneyle. Testler yine tamamlanmış olacak. Yalnızca istatistiksel güvence biraz düşecek.

Satış müdürü bunu kötü niyetle önermiyor. Sipariş kaybedilirse şirketin nakit sıkıntısına gireceğini, üretim hattında çalışan kırk kişiden bir kısmının işten çıkarılabileceğini biliyor. Onları korumak istiyor.

Kalite müdürü, önerinin kendi kırmızı çizgisinin tam kenarında durduğunu görüyor. Çizgi, güvenliği doğrulanmamış bir partinin sevk edilmemesiydi. Daha az numuneyle test edilmiş bir parti, doğrulanmış mıydı?

Ve bir soru daha: amaç bu kadar iyiyken, kırk kişinin işini korumak, bu yöntemi reddetmek doğru muydu?

Bu derste ne olacak

Önceki derste kırmızı çizgileri çektik. Kapanışta çizginin tam kenarında kalmıştık: yasak olan belliydi, ama iyi bir amaç uğruna izin verilenin nerede bittiği belli değildi.

Bu derste amaç ile aracın ilişkisini sökeceğiz: değerli bir hedef bir yöntemi aklar mı, yöntem hedeften ayrı nasıl tartılır ve "sonunda iş iyi çıkarsa yolun önemi yok" rahatlığı nerede yanıltır.

Seride daha önce, iyi bir sonucun onu doğuran yöntemin sorgulanmasını nasıl engelleyebildiğini gördük. Burada o fikrin öbür yüzüne bakıyoruz: karar anında, henüz sonuç bilinmeden, iyi bir amacın bir aracı nasıl gözden geçirilmeden kabul ettirebildiğine.

Kanıt bölümünde, çalışanların kurumlarını korumak adına etik dışı davranışlara nasıl yönelebildiğini inceleyen iki alan çalışmasını ve insanların kazancı başkalarıyla paylaştıklarında daha fazla hile yaptığını gösteren deneyleri okuyacağız.

Bebek maması üreticisinden iplik fabrikasına kadar dersteki yöneticilerin hepsi kurgu; kararları da.

Sıfır noktası — amacı ve aracı ayrı tartmak

Liderlik gündeminin büyük kısmı, bir hedef için yol seçmekten ibaret. Satışları artırmak için bir kampanya, maliyeti düşürmek için bir tedarikçi değişikliği, bir projeyi yetiştirmek için fazla mesai.

Çoğu zaman amaç iyi olduğunda araç da sorgusuz kabul ediliyor. Amaç, aracın üzerine bir meşruiyet örtüsü seriyor.

Açılıştaki kalite müdürü, önerinin amacını bir kenara koyup aracın kendisine bakmak zorundaydı. Kırk kişinin işi önemliydi. Ama daha az numuneyle test edilmiş bir partinin bebeklere ulaşması, o amaçtan bağımsız olarak tartılması gereken bir araçtı.

Mekanizma — iyi amaç, gözden kaçan araç

İyi bir amaç, bir aracı sorgulamayı neden zorlaştırıyor? Araştırmalar iki mekanizmaya işaret ediyor.

Birincisi, kuruma bağlılık. Bir kişi kurumuyla güçlü bir bağ kurduğunda, kurumu korumak için yapılan bir davranışı, etik bir sorun olarak değil, bir sadakat göstergesi olarak görebiliyor.

İkinci mekanizma, kazancın paylaşılması. Bir aracın faydası kişinin kendisine değil başkalarına gittiğinde, araç daha az etik dışı görünebiliyor.

Açılıştaki satış müdürünün önerisinde iki mekanizma da vardı. Kuruma bağlılık: şirketi korumak. Başkası için gerekçe: kırk kişinin işini korumak. İkisi de önerinin kendisini daha az sorgulanır kılıyordu.

Model — aracı ayrı tartmanın dört sorusu

Aracı amacından ayırarak tartmak dört soruyla yapılıyor.

Amacı bir kenara koy. Amaç ne kadar değerli olursa olsun, aracı tartarken amacı bir süreliğine unut. Aynı araç, önemsiz bir amaç için önerilseydi kabul eder miydin?

Kimin zarar göreceğini sor. Araç, karardan etkilenen ama karara katılmayan birine zarar veriyor mu? Bir müşteri, bir hasta, bir tedarikçi, bir çalışan?

Aracın gizlenmesi gerekiyor mu? Aracı, etkilediği kişilere açıkça anlatabilir misin? Anlatamıyorsan, bu bir işaret.

İlkeni esnetiyor mu? Araç, önceden yazdığın bir ilkeyi ya da kırmızı çizgiyi esnetiyor mu? Esnetiyorsa, amacın bu esnetmeyi haklı kılıp kılmadığını değil, ilkenin neden var olduğunu hatırla.

Karar noktası — reddedilen araç, ertelenen amaç

Bir aracı reddettiğinde, amaç ortadan kalkmıyor. Kırk kişinin işi, bir kampanyanın hedefi, bir projenin teslim tarihi hâlâ orada.

Bir liderin sorumluluğu, bir aracı reddetmekle bitmiyor. Amaca ulaşmanın kabul edilebilir bir yolunu aramak da onun işi.

Önerilen yol, bir aracı reddettiğinde amacı açıkça kabul etmek ve alternatif bir yol aramak. Bu, aracı öneren kişiye amacının ciddiye alındığını gösteriyor ve bir sonraki öneride daha kabul edilebilir araçların gelmesini kolaylaştırıyor.

Aynı zamanda, bazen amaca kabul edilebilir bir yoldan ulaşılamayabileceğini de kabul etmek gerekiyor. Bu durumda amaçtan vazgeçmek ya da amacı küçültmek, aracı esnetmekten daha doğru bir seçim olabilir.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Kurum adına yapılan etik dışı davranışa dair bilinenlerin çoğu, gerçek davranıştan değil kişilerin kendi yatkınlık beyanlarından geliyor. Bu beyanların gerçek davranışa ne kadar yansıdığı belirsiz.

Kazancın paylaşılmasının hileyi artırdığına dair deneyler, küçük parasal kazançlarla ve laboratuvar ortamında yapıldı. Liderlerin gerçek kararlarında bu etkinin ne kadar güçlü olduğu doğrudan ölçülmedi.

Amaç ile araç arasındaki ayrım, felsefede uzun bir tartışmanın konusu. Bazı etik yaklaşımlar sonuçlara, bazıları eylemin kendisine daha çok ağırlık veriyor. Bu ders, bu tartışmayı çözmeyi değil, bir liderin karar anında aracı gözden kaçırmamasını amaçlıyor.

Son olarak, bazı durumlarda iyi bir amaç için bir miktar etik gerilim kabul edilebilir olabilir. Bu tür durumlar bir sonraki dersin, gri alanların konusu.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

İyi bir amaç, bir aracın üzerine bir meşruiyet örtüsü seriyor. Amacı ve aracı ayrı ayrı tart.

Kuruma bağlılık, belirli koşullarda etik dışı bir aracı meşru gösteren bir gerekçeye dönüşebiliyor.

Bir aracın faydası başkalarına gittiğinde, araç daha az etik dışı görünebiliyor. Aracın kimin için kullanıldığı, aracın kendisini değiştirmiyor.

Aracı tartarken amacı bir kenara koy; kime zarar verdiğini, gizlenmesi gerekip gerekmediğini ve hangi ilkeyi esnettiğini sor.

Bir aracı reddettiğinde amacı ciddiye al ve kabul edilebilir bir yol ara. Bazen amacı küçültmek, aracı esnetmekten daha doğru.

Aracı ayrı tartmak, her aracı şüpheli görmek değil; somut soruları sormak.

Sonraki derse köprü

Kalite müdürü, zincir marketle görüşüp teslim tarihini dört gün uzatmayı başardı ve bütün testler eksiksiz tamamlandı. Ama birkaç hafta sonra, farklı bir durumla karşılaştı.

Bir ürün partisinde, testlerin biri sınır değerin tam üzerinde çıktı. Ne açıkça güvenliydi ne açıkça tehlikeli. Mevzuat, bu değeri kabul edilebilir sayıyordu; ama müdürün kendi deneyimi, bu değerin sınırda olduğunu söylüyordu. Partiyi imha etmek büyük bir maliyetti. Sevk etmek ise, yasal olarak doğru ama içini rahatsız eden bir karardı.

Kırmızı çizgi burada net bir cevap vermiyordu. Amaç–araç ayrımı da. Durum, iki doğrunun ya da iki belirsizliğin arasındaydı.

Gri alanlarda karar dersi bu tür durumlara bakıyor. Kuralların ve ilkelerin net bir cevap vermediği, iki meşru değerin çatıştığı ya da bilginin eksik olduğu durumlarda bir liderin nasıl karar verebileceği ve bu kararın ardından nasıl yaşayabileceği, o derste sorulacak.