Kişisel etik ilkeler

Açılış sahnesi

Radyoloji merkezinin başhekimi, sigorta şirketinin önerdiği ifade listesini masasına koymuş. Listede yirmi kadar kalıp cümle var. Hiçbiri tek başına yanlış değil. "Klinik korelasyon önerilir" yerine "ileri tetkik gereklidir", "sınırda bulgu" yerine "şüpheli bulgu" gibi.

Kurul üyesinin sözleri aklında: sektörde yaygın bir uygulama. Başka merkezler zaten kullanıyor. Anlaşma, merkezin yıllık gelirinde görünür bir fark yaratacak.

Başhekim, listeyi okurken bir şeyi fark ediyor. On iki yıldır rapor yazıyor ve bu soruyu hiç kendine sormamıştı: bir raporu yazarken neye sadık kalıyordu? Hastaya mı, hastaneye mi, sigortaya mı, yoksa görüntüdeki bulguya mı?

Cevabın "bulguya" olduğunu hissediyor. Ama bunu hiçbir yere yazmamıştı. Hiç kimseye söylememişti. Ona bir ilke adı vermemişti; yalnızca her gün öyle davranıyordu.

Şimdi o alışkanlık ilk kez bir fiyatla karşı karşıya. Ve başhekim, yazılmamış bir ilkenin, bir fiyat karşısında ne kadar dayanabileceğini bilmiyor.

Bu derste ne olacak

Kişisel etik ve karar sınırları modülü bu dersle başlıyor. Önceki modülün sonunda, bir liderin bir kararında geri bildirimin değil, kendi ilkelerinin belirleyici olduğu bir anla karşılaştık.

Seride değerler daha önce ayrı bir modülde işlendi: bir kişi için neyin önemli olduğu, değerlerin sıralaması ve değer çatışmaları. Bu modül bir adım ileri gidiyor ve değerlerden davranış kurallarına geçiyor: bir liderin neyi yapıp neyi yapmayacağına dair ilkeleri.

Bu ilk ders, ilkelerin ne olduğunu, neden baskı altında kolayca esnediğini ve onları önceden açık hâle getirmenin ne işe yarayabileceğini ele alıyor.

Kanıt bölümünde, küçük etik ihlallerin daha büyüklerinin yolunu açtığını gösteren bir deney dizisini ve ahlaki hatırlatmaların hile yapmayı azalttığı iddiasının büyük bir tekrar çalışmasında desteklenmediğini gösteren bir raporu okuyacağız.

Başhekim, emlakçı, kuyumcu ve derste geçen diğer yöneticiler kurgudur; sigortanın ifade listesi de uydurmadır.

Sıfır noktası — değerden ilkeye

Bir değer, bir kişi için neyin önemli olduğunu söylüyor: dürüstlük, adalet, özen. Ama bir değer, belirli bir durumda ne yapılacağını her zaman söylemiyor.

Dürüstlüğe değer veren bir radyolog, sigortanın önerdiği ifadeleri kullanmalı mı? Değer, bu soruya tek başına cevap vermiyor. Cevabı veren, değerden türetilmiş bir ilke.

Açılıştaki başhekimin bir değeri vardı: raporun doğruluğu. Ama bu değerden türetilmiş, açıkça ifade edilmiş bir ilkesi yoktu. Bu yüzden ifade listesi karşısında, "bu değerime aykırı mı" sorusunu cevaplamakta zorlanıyordu.

Mekanizma — ilkeler neden esniyor

Çoğu insan etik ilkelerine sahip olduğunu düşünüyor. Ama bu ilkeler, baskı altında, sessizce ve fark edilmeden esneyebiliyor.

Esneme çoğu zaman büyük bir kararla değil, küçük adımlarla oluyor.

İlkelerin esnemesinin ikinci bir yolu, bir kararın etik boyutunun görünmez hâle gelmesi.

Ahlaki hatırlatmalar yeterli mi

İlkelerin esnemesini önlemek için sıkça önerilen bir yol, insanlara ahlaki bir hatırlatma yapmak: bir etik kodu okutmak, bir dürüstlük beyanı imzalatmak, bir değer listesini duvara asmak.

Bu bulgu, liderler için önemli bir uyarı. Duvara asılan bir değer listesi, bir etik kod ya da bir dürüstlük beyanı, tek başına davranışı değiştirmeyebilir. Bir ilkenin işe yaraması için, belirli bir durumda ne yapılacağını söyleyecek kadar somut olması ve karar anında hatırlanacak kadar yakın olması gerekiyor.

Model — ilkeleri önceden açık kılmak

Model, bir liderin kişisel etik ilkelerini önceden açık hâle getirmesi için dört adım öneriyor.

Önce değerlerini ilkeye çevir. Senin için önemli olan her değer için, o değerin işinde nasıl bir davranışa dönüşeceğini tek bir cümleyle yaz. "Dürüstlük" değil, "bir müşteriye, onun kararını değiştirebilecek bir bilgiyi saklamam."

Sonra ilkelerini sına. Her ilke için, geçmişte o ilkeyi zorlayan bir durumu hatırla. O durumda ilken sana ne yapmanı söylerdi? Gerçekte ne yaptın?

Ardından ilkelerini yaz ve yakınında tut. İlkelerini bir yere yaz ve karar anlarında görebileceğin bir yerde tut. Yazılı bir ilke, zor bir anda hatırlanmayı kolaylaştırıyor.

Son olarak ilkelerini paylaş. İlkelerini güvendiğin birkaç kişiyle ya da ekibinle paylaş. Paylaşılan bir ilke, esnemeye karşı bir dış göz kazanıyor.

Karar noktası — ifade listesi

Açılıştaki başhekim, ifade listesi karşısında ne yapmalıydı?

Başhekim, listeyi yönetim kuruluna geri götürmeden önce, kendi ilkesini yazdı: "Bir raporda, görüntünün gösterdiği bulgudan ne fazlasını ne azını yazarım; hiçbir ifadeyi, raporun okuyucusu olan hekim ve hasta dışında birinin çıkarı için seçmem."

Sonra listeyi bu ilkeye göre gözden geçirdi. Yirmi ifadenin on ikisi, bulgunun doğru bir tanımıydı ve merkezde zaten kullanılabilirdi. Sekizi ise bulgunun gösterdiğinden daha ağır bir tablo çiziyordu.

Bu sonuç her zaman böyle olmayacak. Bazen bir ilkeyi korumak bir anlaşmayı, bir müşteriyi ya da bir fırsatı kaybetmek demek olacak. Ama önceden açık hâle getirilmiş bir ilke, pazarlıkta neyin masada, neyin masa dışında olduğunu gösteriyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Etik davranışa dair bulguların çoğu, laboratuvarda küçük parasal kazançlarla yapılan hile görevlerine dayanıyor. Gerçek kurumlardaki etik kararlar, çok daha karmaşık, uzun süreli ve ilişkisel.

Bu alanın kendisi de ciddi güven sorunları yaşadı. Ahlaki hatırlatmaların etkisi büyük bir tekrarda desteklenmedi. Dürüstlük beyanının formun başında imzalatılmasının hile yapmayı azalttığını bildiren çok alıntılanan bir çalışma ise, tekrarlanamadıktan sonra, 2021'de verilerinin geçerliliğine dair kanıtlar üzerine yayımlandığı dergi tarafından geri çekildi. Bu, etik davranışa dair popüler önerilere temkinle yaklaşmak için güçlü bir neden.

Kişisel etik ilkeler, kişinin içinde bulunduğu kurumun kültüründen ve teşviklerinden bağımsız değil. Bir kurum etik dışı davranışı ödüllendiriyorsa, bireyin ilkeleri tek başına yetersiz kalabilir.

Son olarak, ilkeler kişiden kişiye ve kültürden kültüre farklılık gösteriyor. Bu ders, bir liderin kendi ilkelerini tanımlamasına yardım etmeyi amaçlıyor; hangi ilkelerin doğru olduğunu söylemiyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir değer neyin önemli olduğunu söylüyor; bir ilke, belirli bir durumda ne yapılacağını. Karar anında işe yarayan, değerden türetilmiş somut bir ilke.

Etik ihlaller çoğu zaman küçük adımlarla gerçekleşiyor. Her adım bir öncekiyle karşılaştırıldığında küçük görünüyor; bu yüzden sınır fark edilmeden aşılıyor.

Bir kararın etik boyutu, teknik ya da iş diliyle sunulduğunda solabiliyor. Bir biçim değişikliğinin arkasında bir etik karar olabilir.

Genel ahlaki hatırlatmaların davranışı kendiliğinden değiştirdiğine güvenme. İlkeler somut, yakın ve akılda kalacak kadar az olmalı.

İlkelerini önceden yaz, geçmiş durumlarla sına ve güvendiğin kişilerle paylaş.

Önceden açık hâle getirilmiş bir ilke, pazarlıkta neyin masada, neyin masa dışında olduğunu gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Başhekim, sigorta anlaşmasından sonra ilkesini yeniden okudu. Üç ifadeyi reddetmişti ve merkez anlaşmadan çekilmeye hazırdı. Ama yönetim kurulu toplantısından çıkarken bir soru aklına takıldı: sigorta üç ifadede de ısrar etseydi, gerçekten çekilecek miydi?

İlkesini yazmıştı. Ama o ilkenin hangi noktada pazarlık konusu olmaktan çıktığını, hangi noktada ne olursa olsun geri adım atmayacağını tam olarak tanımlamamıştı. On iki ifadeyi kabul etmişti; sekizde pazarlık etmişti; üçte durmuştu. Nerede duracağını önceden bilseydi, pazarlık daha kolay olabilirdi.

Bir ilke, genel bir yönü gösteriyordu. Ama bazı sınırlar, pazarlığın kendisinin dışında kalmalıydı.

Bu sınırlar, kırmızı çizgiler dersinin konusu. Bir liderin hangi durumlarda hiçbir karşılık için geri adım atmayacağını nasıl belirleyebileceği, kırmızı çizgilerin neden önceden çizilmesi gerektiği ve bir çizginin ilkeli bir sınır mı yoksa esneklikten kaçan bir katılık mı olduğunu nasıl ayırt edebileceği, orada ele alınıyor.