Gelişim alanları haritası

Açılış sahnesi

Bir liman işletmesinde bir operasyon şefi gelişim planını yazmak için oturuyor ve önünde iki hafta önce çıkardığı harita duruyor.

Haritanın bir yarısında altı satır var; kalan yer boş.

Şef boş yere bakıyor ve planını oradan yazıyor: kriz anında iletişim, yeni ekip kurma, üst yönetime sunum. Üç satırın altına da aynı cümleyi koyuyor, bu alanda kendimi geliştirmem gerekiyor.

Planı okuyan gelişim sorumlusu üç satırı tartışmıyor ve her birine sırayla üç soru soruyor: bu davranışın geçebileceği bir durumda bulundun mu, bulunduysan envanterinde o fiili aradın mı, aradıysan kaç ayrı yerde baktın?

Kriz satırında ilk soru kapanıyor; şefin sekiz yıllık liman geçmişinde yükü durduran bir olay hiç yaşanmamış.

Yeni ekip satırında ikinci soru kapanıyor; iki kez yeni ekip kurmuş, ama envanterini bu fiille hiç taramamış.

Sunum satırında üçüncü soru cevap veriyor. Dört ayrı yerde bakmış ve dördünde de tek seferlik birer olay bulmuş; hiçbiri ikinci kez tekrarlanmamış.

Üç satır sayfaya birbirinin aynı biçimde gelmişti ve üçü üç ayrı iş istiyordu.

Sonra gelişim sorumlusu sayfanın dolu yarısını açıyor ve dördüncü bir satır ekliyor. Şefin güçlü yönlerinden biri kendi vardiyasında görevleri hat işaretleriyle dağıtmak; koşulu da yanında yazılı, birlikte iki yıldan uzun çalıştığı ekip. O satır geçen ay ilk kez koşulunun dışına çıkmış ve yeni gelen üç kişiyle aynı işaretler tutmamıştı.

Planın dört satırı vardı ve dördüncüsü boş yerden değil, dolu yerden gelmişti.

Bu derste ne olacak

Bir önceki ders elinde iki bölgeli bir sayfa bıraktı: adları fiil taşıyan satırlar ve hiç dolmayan yerler. Bu ders ikinci bölgeye giriyor ve girmeden önce bir işlemi reddediyor.

Reddedilen işlem çıkarma. Yazılmış satırların tamamlayıcısı bir gelişim listesi vermiyor, çünkü boş görünen yer tek bir şey taşımıyor.

Önce üç şeyi ayıracağız: bir arama sonucu olan boşluk, bir hüküm olan eksiklik ve bir seçim olan gelişim alanı. Üçü tek adla anıldığında plan yanlış satırın üstüne kuruluyor.

Sonra sayfanın yanlış dolmasını sağlayan üç işleyişi sayacağız; hiçbiri kişinin kendini fazla ya da az beğenmesiyle ilgili olmayacak.

Ardından modeli kuracağız: boşluğun sebebi hangi sayıyla okunuyor, adaylar hangi kapılardan geliyor ve seçim hangi yazılı ölçütle yapılıyor.

Karar anı, en çok duyduğun alan ile ölçebileceğin alanın aynı satır olmadığı yerde geliyor.

Kapanışta haritanın nerede yetmediğini yazacağız. Sayfaya hazır bir eksiklik listesi ya da bir kişilik sınıflandırması girmiyor; gerekçesi mekanizma bölümünde duruyor.

Buradaki örneklerin tamamı kurgu ve hiçbiri belgelenmiş bir kurum hikâyesi sayılmıyor. Kurguya şunun için ihtiyaç var: bir boşluğun sebebini ayırmak, kişinin neyi arayıp bulamadığını da görmeyi gerektiriyor ve gerçek dosyalar yalnız bulunanı kaydediyor.

Sıfır noktası — boşluk, eksiklik ve gelişim alanı

Sayfada üç ayrı şey duruyor; konuşurken üçü de gelişim alanı diye anılıyor.

Birincisi boşluk ve bir arama sonucu oluyor: o yere bakıldı, giriş çıkmadı. Taşıdığı bilgi aramanın nerede durduğu.

İkincisi eksiklik ve bir hüküm oluyor: bir davranışın olması gereken yerde olmadığı söyleniyor. Hüküm bir ölçü istiyor ve ölçü yazılmadığında cümle sınanamaz kalıyor.

Üçüncüsü gelişim alanı; o da bir hüküm olmuyor, bir dönem seçimi oluyor.

Önceki üç dersin kurduğu kurallarla burada bir gerilim çıkıyor ve açıkta bırakılamaz.

Envanterde boş bir hücrenin eksiklik hükmü taşımadığı yazılmıştı; öz değerlendirmede boş hücrenin üstüne yeterlik cümlesi kurulamayacağı söylenmişti; harita da hiçbir girişi yeniden yargılamıyordu. Bu ders ise boş yerden bir plan çıkarıyor.

Gerilimi çözen eksen işlemin türünde duruyor. Burada da hüküm verilmiyor; yapılan şey bir dönem seçimi ve seçimin ölçütü sayfada yazılı kalıyor. Bir alanın seçilmesi onun senin en zayıf yanın olduğunu söylemiyor, üstünde bu dönem sayım tutulabileceğini söylüyor.

İkinci bir ayrıntı önceki kuralı olduğu gibi koruyor. Hiç girilmemiş bir bağlamın üstüne yine hiçbir yeterlik cümlesi yazılmıyor; oraya yazılan şey bir alan değil, bir giriş kararı oluyor.

Mekanizma — sayfanın öteki yarısı neden yanlış dolduruluyor

Sayfayı bozan üç işleyiş var; üçü de kişinin kendine nasıl baktığından bağımsız çalışıyor.

Birincisi sayfanın çıkarma işlemiyle dolmasından geliyor.

Yazılmış yarı bir aramanın sonucu; adları belli, sayıları yazılı ve satırları sonlu. Boş yarının kendi kuralı bulunmuyor ve anlamını komşusundan alıyor: yazılmamış olan her şey.

Yazılmamış olanın ise sınırı yok. Bu yüzden aynı işlemden birbirine hiç benzemeyen iki sayfa çıkıyor ve ikisi de kullanılamıyor: birinde on dokuz eksiklik sıralanıyor, öbüründe tek bir cümle duruyor ve her yönde gelişmeye açık olunduğu yazılıyor. İkisinin de birimi alan oluyor, davranış olmuyor.

İkinci işleyiş adın nereden geldiğiyle ilgili.

Gelişim alanlarının adı çoğunlukla dışarıdan geliyor: kurumun formundaki satır başlıkları, eğitim kataloğundaki program adları ve gelişim görüşmesinde kullanılan kelimeler. Bir önceki derste bir adın içinde bir fiil, bir değişim ve bir koşul aranıyordu; dışarıdan gelen adlar bu üçünü taşımadığı için envanterde aranamıyor.

Sayfaya yansıyan sonuç tek yanlı çıkıyor: karşılığı katalogda bulunan eksiklikler yazılıyor, karşılığı bulunmayanlar hiç görünmüyor. Seride kayda geçen işlerin kişinin kendi belgesinde de öne çıktığı görülmüştü; aynı biçim burada eksiklik tarafında işliyor.

Bu dersin bir yetkinlik listesi, bir envanter ya da bir kişilik sınıflandırması adı vermemesinin sebebi burada duruyor ve bir beğeni taşımıyor. Hazır bir liste eksikliğin adını dışarıdan getirerek ikinci işleyişi kurumsallaştırıyor; üstelik hangi listenin hangi rolde neyi bulduğunu gösterecek bir ölçüm elde bulunmuyor ve adını anmak, ölçüsü olmayan bir şeye ölçü görüntüsü verirdi.

Üçüncü işleyiş duyulma sıklığıyla ilgili.

Bir alan hakkında sana iki kez geri bildirim verilmişse o alan sayfada büyük duruyor. Hiç konuşulmamış bir alan hem küçük duruyor hem de sorulmuyor.

Oysa geri bildirim gelen alanlar zaten görünen alanlar oluyor; birinin bakıp söyleyebildiği yerler. Hiç geri bildirim gelmemiş bir yer iki anlama birden gelebiliyor ve ikisi ters yönde duruyor: ya orada söylenecek bir şey yok, ya da orada olup biten kimsenin görüş açısına girmiyor.

Sayfaya yansıması şu oluyor: alanlar önem sırasına göre değil duyulma sırasına göre diziliyor ve en çok duyulan alan en zayıf yön ilan ediliyor.

Model — arama kaydı, dört kapı ve adım ölçütü

Modelin birinci parçası boşluğun sebebini okuyor ve okuma tek bir sayıya bağlı duruyor.

Bir önceki derste bir satırın altında dört sayı duruyordu: giriş, bağlam, dönem ve kaynak. Dördü de bulunanı sayıyordu. Burada beşinci bir sayı ekleniyor ve o sayı bulunanı değil, bakılanı sayıyor.

Modelin ikinci parçası adayların hangi kapıdan geldiğini söylüyor ve dört kapı bulunuyor. İkisi sayfanın boş yarısına, biri yazılmış yarısına, biri de sayfanın dışına açılıyor.

Birinci kapı aranmamış davranış. Buradan çıkan şey bir gelişim alanı olmuyor, önce bir arama işi oluyor: envantere dön, o fiili tara ve sonucu kaydına yaz. Aramanın sonucu bazen ters çıkıyor ve boş sanılan yerde bir güçlü yön beliriyor.

İkinci kapı bulunamamış tekrar ve buradan gerçek bir aday çıkıyor. Davranış yaşanmış, aranmış ve ikinci bağlamda bulunamamış; yani üzerine adım kurulabilecek bir fark yazılı hâlde duruyor.

Üçüncü kapı sayfanın yazılmış yarısına açılıyor ve bir önceki dersin bıraktığı satırlardan geliyor.

Dördüncü kapı sayfanın dışına açılıyor ve girilmemiş bağlamdan geliyor. Buradan bir gelişim alanı çıkmıyor; çıkan şey bir giriş kararı oluyor, yani o durumun yaşandığı bir yere bu dönem girilip girilmeyeceği. Karar verilmediğinde yer boş kalmaya devam ediyor ve boş kalması bir eksiklik hükmüne dönüşmüyor.

Dört kapının yanında bir beşinci kaynak duruyor ve bu haritanın sayıları onu bulamıyor. Bir davranışın ayrı bağlamlarda tekrarlanması onun yararlı işlediğini göstermiyor; aynı sayılar bir zararın tekrarını da verebiliyor. Ölçütü sayıdan gelmiyor, etik modülünde yazılı ölçütlerden geliyor ve oradan geçmeyen bir satır bir gelişim alanı sayılıyor.

Modelin üçüncü parçası seçiyor.

Modelin dördüncü parçası sayfayı diziyor: bu dönem ve bekleyen.

Bu dönem sütununun büyüklüğünü istek belirlemiyor, takvim belirliyor. Her alan için bir uygulama penceresi ve o pencerede tutulacak bir sayım gerekiyor; çoğu sayfada bu sayı bir ya da iki çıkıyor.

Karar noktası — sesli alan ile ölçülebilir alan

Bu an bir ikilem gibi görünmüyor.

Sayfanda iki aday duruyor. Birincisi hakkında sana iki kez geri bildirim verilmiş; savunması kolay ve yazdığında kimse şaşırmıyor. İkincisi hiç konuşulmamış; onu yalnız arama kaydından biliyorsun, çünkü aradın ve ikinci bağlamı bulamadın.

Ölçütü ikisine uyguladığında birincinin fırsat maddesi boş kalıyor. İkincisinde ise bu dönem üç durum geçiyor ve sayılacak şey bugünden yazılabiliyor.

Burada üç refleks birden beliriyor ve üçünün sonucu aynı oluyor.

Birincisi sesli olanı almak. Duyulmuş bir alanın üstüne plan kurmak kendini açıklamayı kolaylaştırıyor ve dönem sonunda kimseye bir şey gösterilmeden kapanıyor.

İkincisi ikisini birden almak. İki alanın da altına cümle yazılıyor, sayım hiçbirinde tutulmuyor ve iki satır dönem sonunda ilk günkü yerinde duruyor.

Üçüncüsü hiçbirini almamak. Emin olunacak bir şey bekleniyor ve emin olmanın yolu ölçmekten geçtiği için hiç ölçülmüyor.

Yapılabilecek şey iki adımlı.

Birinci adım ölçütü iki alana da yazmak; hangi maddenin boş kaldığı görünür olduğunda seçim tartışılabilir hâle geliyor.

İkinci adım seçilmeyen alana bir cümle ile bir tarih yazmak: hangi madde eksik ve o madde ne olduğunda doluyor. Seride gözden geçirme tarihi zaten tanımlıydı ve burada aynı işi görüyor.

Bedeli baştan yazılmalı. Sesli alan bekleyen sütunda dururken sana yeniden sorulabiliyor; o cümle yazılmamışsa erteleme, alanı görmezden gelmek gibi okunuyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Haritanın vermediği ilk şey önem sırası. Ölçüt fırsat, ölçülebilirlik ve bedel soruyor; hangi alanın senin için daha ağır bastığını sormuyor ve soramıyor, çünkü ağırlığı belirleyecek olan şey nereye gittiğin ve o henüz yazılmadı.

İkinci sınır ölçülebilirliğin kendisinde. Ölçüt sayılabilen davranışları öne alıyor ve seyrek geçen, uzun sürede görülen davranışlar bekleyen sütunda birikiyor. Somut önlem şu: bekleyen sütununda iki dönem üst üste kalan alan için ölçüm aramak bırakılıyor ve yerine bir giriş kararı yazılıyor.

Üçüncü sınır arama kaydının kaynağında. Kayıt senin envanterinden çıkıyor ve envanter dar tutulduysa arama da dar kalıyor; hiç kullanılmamış bir uç, aranmamış davranış türünü de görünmez tutuyor.

Dördüncü sınır yazılmış yarıya bağlı. İşlemeyen tekrarın okunabilmesi için satırın çalışma koşulunun yazılı olması gerekiyor; çalışma koşulu yazılmamış bir satır başka bir yerde tutmadığında ortaya bir alan çıkmıyor, kişinin kendisi hakkında bir cümle çıkıyor.

Beşinci sınır sayfanın kime gösterildiğiyle ilgili. Bu sayfa bir performans belgesi olmadığı için işlemeyen tekrar satırlarını taşıyabiliyor; terfiye karar veren birine gittiğinde o satırlar sessizce düşüyor ve geriye yalnız sesli alanlar kalıyor.

Altıncı sınır hazır bir listenin bulunmamasından geliyor: adları kendin yazdığında ilk tur geniş çıkıyor ve daraltmak ikinci bir tur istiyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Boşluk, eksiklik ve gelişim alanı aynı şey olmuyor. Boşluk bir arama sonucu, eksiklik bir hüküm; gelişim alanı ise ölçütü yazılı bir dönem seçimi oluyor.

Gelişim alanı bir eksiklik sıralaması üretmiyor. Sıralama bütün alanların ortak bir ölçekte ölçülmesini isterdi ve sayfada ölçülmüş bir alan bulunmuyor.

Boş yarı çıkarma işlemiyle doldurulamıyor; yazılmamış olanın sınırı olmadığı için o işlem ya sonu gelmeyen bir liste ya da tek cümlelik bir sayfa üretiyor.

Boşluğun üç sebebi var ve üçünü arama kaydı ayırıyor: girilmemiş bağlam, aranmamış davranış ve bulunamamış tekrar.

Girilmemiş bağlamın üstüne alan yazılmıyor. Oraya bir giriş kararı yazılıyor ve karar verilmediğinde o yer boş kalmaya devam ediyor.

Adaylar dört kapıdan geliyor ve biri sayfanın yazılmış yarısına açılıyor; tekrarı yazılı olduğu hâlde beklenen değişimi üretmeyen satır da bir alan oluyor.

Koşulunun dışında tutmayan bir güçlü yön iptal edilmiyor. Satırın koşulu daraltılıyor ve dışarıda kalan durum ayrı bir satır olarak yazılıyor.

Seçim üç yazılı koşuldan geçiyor: uygulama penceresi, başlangıç ölçümü ve alan ele alınmazsa sürecek olan bedel.

Seçilmeyen alan silinmiyor. Eksik maddesi ve gözden geçirme tarihiyle bekliyor, çünkü karşılanmayan bir madde o alanın küçük olduğunu söylemiyor.

Sonraki derse köprü

Sayfan iki sütunla kapandı. Birinde bu dönem ölçeceğin bir ya da iki alan duruyor, öbüründe eksik maddesi ve tarihi yazılı adaylar bekliyor.

İki sütun neyin ölçülebileceğini söylüyor. Hangisinin senin için daha ağır bastığını söylemiyor. Bu soru burada bilerek açık bırakıldı, çünkü bir alanın ağırlığı ancak bir yöne göre okunabiliyor.

Sıradaki ders o yönü yazıyor: kariyer ve rol hedefi.

Orada roller unvan olarak değil, istedikleri işle tarif ediliyor; her rol yolunun kendi çekirdek modülleri, zorunlu konuları, uygulama işi ve bitirme çalışması bulunuyor. Bir alanın ağırlığı da orada beliriyor: seçtiğin rolün istediği işte o davranış geçiyorsa alan öne çıkıyor, geçmiyorsa bekleyen sütununda kalmaya devam ediyor.

Akademinin yol formülü de oraya bağlanıyor. Kişisel öğrenme yolunun bir payı ortak çekirdekten, bir payı seçilen rolün zorunlu modüllerinden ve ayrı bir payı başlangıç değerlendirmesinde görülen açıklardan geliyor; yani bu derste yazdığın alanlar rol seçilmeden de yola giriyor, rolün belirlediği şey yanlarında hangi zorunlu modüllerin duracağı oluyor.

Bekleyen sütununu bu yüzden silme. Sıradaki derste ikinci kez okunacak ve okuma bu kez ölçütün eksik maddesinden değil, rolün istediği işten yapılacak.