Güçlü yönler haritası

Açılış sahnesi

Bir makine imalatçısında iki bakım ekibi birleştiriliyor ve birleşmenin ilk işi ortak bir vardiya devir düzeni kurmak oluyor.

Düzeni kimin kuracağına karar verecek üretim direktörü iki ekipten iki kişiyi düşünüyor ve ikisinin de gelişim dosyasını açıyor.

İki dosyanın güçlü yönler bölümü neredeyse aynı satırları taşıyor: iyi iletişim, ekip uyumu, sorun çözme.

Direktör dosyaları kapatıyor, çünkü ikisi de aynı şeyi söylerken kimseyi seçtirmiyor.

Ertesi gün ikisine ayrı ayrı tek bir soru soruyor: son bir yılda tartışan iki tarafı aynı sonraki adımda buluşturduğun bir durum anlat, o durumu kimin gördüğünü de söyle.

Birinci kişi dört durum anlatıyor. Üçü kendi vardiyasında geçiyor, biri bir tedarikçi teknisyeni ile üretim planlama arasında geçiyor; ikisini bir formen, birini planlama sorumlusu, birini de o teknisyen görmüş.

İkinci kişi bir durum anlatıyor. Altı yıl önce, hâlâ çalıştığı aynı hatta, hâlâ birlikte çalıştığı aynı iki ustabaşı arasında geçmiş.

İki dosya aynı kelimeleri taşıyordu ve iki cevap birbirine hiç benzemiyordu.

Direktör bir yetenek karşılaştırması yapmıyor; tek soruyla dosyanın söyleyemediği şeyi öğreniyor: bir davranışın kaç ayrı yerde ve kaç ayrı gözde göründüğünü.

Dosyalardaki kelimeler yanlış oldukları için işe yaramadı. Hiçbiri bir davranış tarif etmiyordu ve tarif etmeyen bir kelimenin kaç kez tekrarlandığı sorulamıyordu.

Bu derste ne olacak

Elinde iki belge var: hüküm verilmeden toplanmış bir olay listesi ve kendin hakkında dayanağıyla yazdığın cümleler. Bu ders ikisini birleştirip üçüncü bir sayfa çıkarıyor.

Sayfanın adı harita oluyor ve haritanın işi bir sıralama üretmek olmuyor. Ürettiği şey bir yerleştirme: hangi davranış kaç ayrı yerde ve kimin gözünde tekrarlanıyor.

Önce bir ayrım yapacağız. Sıfat, tekrarlanan davranış ve güçlü yön aynı sayfada üç ayrı şey oluyor; üçü tek adla anıldığında harita çizilemiyor.

Sonra haritanın neden yanlış çizildiğini konuşacağız. Sayacağımız üç işleyişin kaynağı sayma işleminin kendisi olacak.

Ardından modeli kuracağız: davranış nasıl adlandırılıyor, ne sayılıyor, tekrar hangi eşikten sonra bir cümleyi taşıyabiliyor ve sayfada boş kalan yer ne söylüyor.

Karar anı, kimsenin adını koymadığı bir davranışla karşılaştığında geliyor.

Kapanışta haritanın nerede kırıldığını yazacağız. Burada hiçbir kişilik sınıflandırması, yetkinlik listesi ya da hazır güçlü yön sözlüğü kullanılmıyor; tek malzeme kendi envanterin ile kendi cümlelerin oluyor ve bir önceki dersten kanaat işaretiyle gelen cümleler de sayfada kendilerine ait bir sütun buluyor.

Anlatılan bütün örnekler kurgu; geçen kişiler ve kurumlar gerçek değil. Kurgunun buradaki işlevi şu: bir davranışın kaç bağlamda tekrarlandığı ancak aynı kişinin birbirinden uzak yılları birlikte okunduğunda görülüyor ve gerçek bir dosya o yılların çoğunu taşımıyor.

Sıfır noktası — sıfat, tekrar ve güçlü yön

Sayfada birbirinden ayrı üç şey duruyor ve günlük konuşmada hepsine güçlü yön deniyor.

Birincisi sıfat. Kararlı, sabırlı, iyi dinleyici; bir izlenimin adı oluyor. Sıfat ne yaptığını söylemiyor, yapılanın dışarıdan nasıl göründüğünü söylüyor ve bu yüzden tekrarlanamıyor. Ertesi hafta "kararlı olmak" diye yapılacak bir iş bulunmuyor.

İkincisi tekrarlanan davranış: aynı fiilin envanterdeki ayrı girişlerde görünmesi oluyor ve tekrarın kendisi bir hüküm taşımıyor.

Üçüncüsü güçlü yön ve tekrarın üstüne iki koşul daha koyuyor.

Başlatılabilirlik koşulu sessiz duruyor ve en çok o eleniyor. Bir davranış on kez tekrarlanmış ve on kezin onunda da ortam onu senden çekip almış olabiliyor; o zaman elinde tekrarlanan bir davranış duruyor, üzerine plan kurulabilecek bir davranış durmuyor.

Burada bir önceki iki dersle bir kural gerilimi beliriyor. Envanter puansız tutuluyordu, hiçbir girişin yanına iyi ya da kötü yazılmıyordu; harita ise ilk bakışta girişleri yargılıyor gibi duruyor.

İkisi çelişmiyor ve gerilimi çözen eksen birimde duruyor. Envanter olay sayıyordu, harita davranış sayıyor. Hiçbir giriş yeniden değerlendirilmiyor, hiçbir giriş listeden düşmüyor ve girişin yanına hâlâ puan yazılmıyor; yapılan tek işlem, aynı fiili taşıyan girişleri bir arada saymak. Puan yok, sayı var.

Mekanizma — harita neden yanlış çiziliyor

Burada üç işleyiş çalışıyor ve hiçbiri sayfayı yazan kişinin dürüstlüğüne bağlı olmuyor.

Birincisi adın sayımdan önce gelmesiyle ilgili.

Sayfa çoğunlukla şöyle yazılıyor: önce bir ad konuyor, sonra o adın altına giriş aranıyor ve arama adın kendi kelimeleriyle yapılıyor. Bir önceki derste eski bir sayfanın yeni turda çağırma ucu gibi çalıştığı görülmüştü; burada aynı işi sıfat yapıyor.

Sıfat geniş olduğu için altına birbirine benzemeyen davranışlar giriyor ve sayı büyüyor; büyüyen sayı tekrarın kanıtı sanılıyor, oysa ölçtüğü şey adın genişliği oluyor.

İkinci işleyiş, bir davranışın sana neye mal olduğu ile adlandırılması arasındaki bağdan geliyor.

Bir önceki derste zahmetsiz yapılan işin kendi listende küçüldüğü söylenmişti. Haritada bunun sonucu daha ağır çıkıyor, çünkü tekrar ile zahmetsizlik aynı yönde gidiyor: bir davranışı çok sayıda bağlamda tekrarlıyorsan onu çoğu zaman karar vermeden yapıyorsundur ve karar verilmeyen iş, hatırlanacak bir an bırakmıyor.

Sonuç şu: yalnız kendi cümlelerinden çizilen harita, çok tekrarlanan davranışların bir kısmını sistematik olarak dışarıda bırakıyor.

Üçüncü işleyiş tekrarın kime ait olduğuyla ilgili.

Aynı davranışın kırk kez göründüğü bir satır güçlü duruyor. Kırkının da aynı birimde, aynı insanlarla ve aynı yetkiyle geçtiği satırın yanında yazmıyor.

Bir davranış tekrarlanırken üç şey birden tekrarlanıyor olabiliyor: davranışın kendisi, geçtiği ortam ve o ortamda sana verilmiş yetki.

Bir önceki iki dersin kuralları burada birleşiyor. Envanterde etkisi yetki kanalından geçen girişler silinmiyor, işaretleniyordu; öz değerlendirmede kıyas noktası olarak davranışın yazılı tarifi tercih ediliyordu. Haritada ikisi tek bir soruya dönüşüyor: bu davranış, sana o yetkiyi vermeyen bir odada da görüldü mü?

Model — ad, sayım, eşik ve yerleştirme

Modelin birinci parçası adı düzeltiyor ve addan üç şey istiyor.

Birincisi fiil. Adın ortasında ne yaptığını söyleyen bir eylem duruyor ve sıfat oraya giremiyor.

İkincisi değişen şey. Bu davranıştan sonra başkalarında ne değiştiği yazılıyor; seride yazılı sayma kuralı burada da geçerli kalıyor.

Üçüncüsü koşul. Davranışın hangi durumda devreye girdiği yazılıyor, çünkü koşulsuz bir ad her yerde çalışıyormuş gibi okunuyor.

İki örnek görmek yetiyor. "İyi dinleyici" adının yerine şu geçiyor: iki taraf aynı anda konuşmak istediğinde her birine sırayla ne istediğini söyletiyorum, sonra sırayı kendim belirliyorum. "Kararlıyım" adının yerine şu geçiyor: bilgi eksikken karara bağlanmayan bir konuyu, hangi bilgi gelirse kararın değişeceğini yazarak kapatıyorum.

İki ad da uzun çıkıyor ve uzunluk burada kusur sayılmıyor; bu hâliyle ad ertesi hafta yapılabiliyor, yapılmadığında da görülebiliyor.

Modelin ikinci parçası sayıyor ve her ad için dört sayı tutuyor: giriş sayısı, bağlam sayısı, dönem sayısı ve kaynak sayısı.

Bir önceki derste bir cümlenin dayanak genişliği zaten bu sayılarla ölçülüyordu; burada aynı sayılar cümlenin altına değil davranışın altına yazılıyor ve bir sayı ekleniyor.

Eklenen sayı kaynak sayısı oluyor: bu davranışı kaç ayrı kişi adlandırabiliyor. Kendini de sayıyorsun ve yalnız kaldığında sayı bir oluyor.

Yetki kanalıyla işaretli girişler ayrıca sayılıyor ve toplamdan düşülmüyor; işaretin işi, satırın yanında ikinci bir sayı bırakmak oluyor.

Eşiğin neden bu kadar mütevazı tutulduğu söylenmeli. İki bağlam bir davranışın taşındığını göstermiyor, taşınıp taşınmadığının sorulabileceği ilk yeri gösteriyor; çoğu kişinin sayfasında üç bağlam bulunmuyor.

Modelin üçüncü parçası davranışları sayfaya yerleştiriyor ve iki sayıya bakıyor: bağlam sayısı ile kaynak sayısı.

Birinci yerde, birden çok bağlamda görünen ve birden çok kişinin adlandırdığı davranışlar duruyor; üzerlerine cümle kurulabiliyor ve yeni bir ortamda denenebiliyorlar.

İkinci yerde, birden çok bağlamda görünen ama yalnız senin adlandırdığın davranışlar duruyor. Eksik olan tekrar olmuyor, tanık oluyor; yapılacak iş bir sonraki bölümde.

Üçüncü yerde, tek bağlamda görünen ama birden çok kişinin adlandırdığı davranışlar duruyor. Tekrarın ne kadarının ortama ait olduğu bilinmiyor ve ortamın payı ayrılmadan bu satır taşınabilir sayılmıyor.

Dördüncü yerde, tek bağlamda ve tek kaynakta duran davranışlar duruyor.

Karar noktası — kimsenin adını koymadığı bir davranış

Bu an sessiz geliyor ve bir kayıp gibi görünmüyor.

Haritan çizildi. İki satırının bağlam sayısı iki ya da üç, kaynak sayısı ise bir; onları adlandıran tek kişi sensin.

Bir de tanık sorusunu sorduğun kişiden bir cevap geldi ve anlatılan davranışın adı sayfanda hiç geçmiyor. Anlatılan şey sana bir başarı gibi de gelmiyor; kolay yaptığın, karar vermediğin, bir yöntem saymadığın bir alışkanlık.

Burada üç refleks kapıyı çalıyor ve hepsi sayfayı daraltıyor.

Birincisi almamak. "Bunu zaten herkes yapıyor" cümlesi davranışı sayfaya sokmadan kapatıyor ve arkasında hiçbir sayım taşımıyor.

İkincisi alıp sıfata çevirmek. Tanığın anlattığı davranış sayfaya "destekleyici" diye yazıldığında ad geri geliyor, fiil kayboluyor ve satır bir hafta içinde ölçülemez hâle geliyor.

Üçüncüsü bekletmek. Davranış "gerçekten güçlü yön mü, emin olayım" diye kenarda tutuluyor ve emin olmanın tek yolu onu aramak olduğu için hiç aranmıyor.

Yapılabilecek şey iki adımlı ve ikisi de küçük.

Birinci adım adı yazmak. Tanığın anlattığı davranışı fiil, değişen şey ve koşul biçiminde sayfaya geçir; kaynak sayısına o kişiyi yaz ve kendini yazma, çünkü o davranışı sen adlandırmamıştın.

İkinci adım ikinci bağlamı aramak. Envanterine dön ve bu kez o fiille bir tarama daha yap; aradığın yeni bir olay olmuyor, girişlerin içinde o fiilin geçtiği yerler oluyor.

Kaynak sayısı bir olan satırlarda ise iş dışarıya çıkıyor: davranışın geçtiği bağlamlardan birinde bulunmuş bir kişiye, içinde adın geçmediği tek bir soru soruluyor.

Bedeli baştan yazılmalı. Tanık sorusu cevapsız kalabiliyor ve harita bir haftada bitmiyor; sayfayı hemen kapatmak isteyen kişi yalnız kendi adlandırdığı satırlarla yetiniyor.

Sınırlılıklar ve eleştiri

Haritanın vermediği şey isabet oluyor. Tekrar sayılması bir davranışın iyi işlediğini söylemiyor; envanterin sayma kuralı başkalarının yönünün değişmesini soruyordu, iyi bir yöne değişmesini sormuyordu. Tekrarlanan ve karar verilerek başlatılabilen bir davranış, tekrarlanan bir zarar da olabiliyor ve bu ihtimale karşı koruyan şey sayılar olmuyor, seride yazılı etik ölçütleri oluyor.

Bağlam sayısı kişinin sayfasından önce hayatından geliyor. Yirmi yıl aynı kurumda çalışmış biri iki bağlam üretemiyor ve bu, o kişinin davranışı hakkında bir şey söylemiyor; sayfası tamamen aday sütununda duran biri, ortam çeşitliliğini okumuş oluyor. Boş hücrenin bir arama sonucu sayıldığı bir önceki iki derste yazılmıştı ve kural burada da aynı işliyor.

Kaynak sayısı da bağımsız durmuyor. Uzun süre aynı ekiple çalışan biri için üç ayrı kaynak bulmak kolay, sık yer değiştiren biri için zor oluyor ve iki eksen böylece birbirine karışıyor.

Sayfada boş kalan yer bir gelişim alanı sayılmıyor ve bu ders o adımı atmıyor. Boş bir yerde birbirine benzeyen üç ayrı şey duruyor: hiç yaşanmamış bir durum, yaşanmış ama hiç aranmamış bir davranış ve aranıp tekrarı bulunamamış bir davranış. Üçü ayrılmadan yazılan bir gelişim planı, en çok konuşulan eksikliği en önemli eksiklik sanıyor.

Burada bir güçlü yön sözlüğü ya da hazır bir yetkinlik listesi verilmemesinin sebebi bir beğeni olmuyor, bir kapsam kararı oluyor. Hazır liste adları dışarıdan getiriyor ve mekanizmanın birinci maddesindeki hatayı kurumsallaştırıyor: sayım yine adın altında yapılıyor, yalnız adı bu kez sen bile seçmemiş oluyorsun.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Sıfat, tekrarlanan davranış ve güçlü yön aynı şey olmuyor. Sıfat bir izlenimin adı, tekrar bir sayı olarak duruyor; güçlü yön ise tekrarın üstüne başlatılabilirlik ve başkalarında değişim koşullarını ekliyor.

Güçlü yön bir sıralamada üstte olmak anlamına gelmiyor. Ölçü çevredekilerin düzeyi olmuyor, ad satırında duran davranış tarifi oluyor.

Harita envanteri yeniden yargılamıyor; envanter olay sayıyordu, harita davranış sayıyor ve hiçbir giriş sayfadan düşmüyor.

Bir ad üç parça istiyor: fiil, başkalarında değişen şey ve koşul. Adın uzunluğu bir kusur sayılmıyor, çünkü ancak bu hâliyle bir ad ertesi hafta yapılabiliyor.

Tekrar, olay sayısıyla değil bağlam sayısıyla okunuyor; aynı yerde kırk kez tekrarlanan bir davranışta ortam da kırk kez tekrarlanmış oluyor.

Tekrar eşiği yazılmak istenen cümlenin kapsamına göre değişiyor. Kişinin geneli için yazılan bir satır en az iki bağlam ile iki dönem istiyor; iki sayısı güvence vermiyor, yalnız soruyu sorulabilir kılıyor.

Kendine zahmet vermeyen davranış sayfada kendiliğinden belirmiyor; adı çoğunlukla dışarıdan geldiği için harita yalnız kendi cümlelerinden çizilemiyor.

Tek bağlamda ya da tek kaynakta duran davranış silinmiyor, aday sütununda bekliyor. Kanaat işaretiyle gelen cümleler de orada duruyor ve taşıdıkları bilgi bir hüküm olmuyor, nereye bakılacağını söyleyen bir talimat oluyor.

Her güçlü yönün yanına çalışma koşulu yazılıyor. Koşulu yazılmamış bir satır yeni ortamda çalışmadığında kişi kendisini sorguluyor; koşulu yazılmış satır hangi koşulun eksik kaldığını gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Sayfan iki bölgeye ayrıldı. Bir yanda adları fiil taşıyan, sayıları yazılmış ve koşulu belirtilmiş satırlar duruyor; öte yanda aday sütunu ile sayfanın hiç dolmayan yerleri duruyor.

Bu ikinci bölge şu hâliyle bir yön göstermiyor, çünkü boş görünen bir yer orada bir eksiklik olduğunu söylemiyor.

Sıradaki ders sayfanın öteki yarısını alıyor: gelişim alanları haritası.

Oradaki asıl iş bir çıkarma işlemi olmayacak. Güçlü yönler listesinin dışında kalan her şey gelişim alanı sayılmıyor ve sebebi aynı boşlukta üç ayrı şeyin üst üste durması: hiç yaşanmamış bir durum, yaşanmış ama hiç aranmamış bir davranış ve aranıp tekrarı bulunamamış bir davranış.

Üçünü ayırmanın yolu yeni bir liste olmayacak; bu derste tuttuğun sayılar orada da işleyecek, çünkü bir davranışın kaç bağlamda arandığı, kaç bağlamda bulunduğu kadar bilgi taşıyor.

Bir de bu dersin açıkta bıraktığı soru oraya gidiyor. Tekrarlanan bir davranışın iyi işleyip işlemediği burada sorulmadı; gelişim alanı, tekrarı olmayan davranışlardan önce, tekrarı olup da işlemeyen davranışlardan çıkabiliyor.

Çalışma koşulu satırlarını silme. Sıradaki derste bir güçlü yönün kendi koşulu dışına çıktığı yer, gelişim alanının somut adaylarından biri olacak.