Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Her kurumun iki haritası var: şema yetkiyi, gölge ağ bilgiyi ve hızı taşıyor. İkisi hiçbir yerde birebir örtüşmüyor.
Gayriresmî liderlik dört kaynaktan besleniyor — bilgi, kurumsal hafıza, erişim ve güven. Dördü de zamanla birikiyor ve hiçbiri atama gerektirmiyor.
Ağdaki üç rol merkez kişi, köprü kişi ve kapı bekçisi. Köprü kişi ayrıldığında iki grup birbirini duymayı bırakıyor ve sebep hemen anlaşılmıyor.
Görünür kılmak ile resmîleştirmek aynı şey değil: bilgi akışını sürece bağlamak ağı çoğu zaman bozuyor. Yapılacak şey işi tanımak, hafızayı yazıya geçirmek ve köprüyü ikinci kişiyle desteklemek.
Görünmez olan aynı zamanda hesap sorulamayan şey. Gayriresmî liderlikte etki var, sorumluluk yok ve ağ kendi kendine kapanmaya eğilimli.
Açılış sahnesi
Bir kurumda orta düzeyde bir çalışan istifa ediyor. Unvanı sıradan, ekibi yok, bütçesi yok. Ayrılış duyurusu iki cümle.
İlk hafta bir şey olmuyor.
Üçüncü hafta iki farklı birim aynı konuda birbirine ters karar veriyor ve kimse fark etmiyor. Beşinci hafta yeni gelen üç kişi aynı hatayı arka arkaya yapıyor. Yedinci hafta bir müşteri sorunu, daha önce hiç yaşanmamış bir gecikmeyle çözülüyor.
Üç ay sonra kurum bir toplantı düzenliyor ve konu şu: ne oldu?
Cevap tek bir yerde toplanıyor. Ayrılan kişi iki birim arasında haber taşıyordu. Yeni gelenlere kimsenin yazmadığı şeyleri anlatıyordu. Ve bir sorun çıktığında hangi kapının çalınacağını biliyordu.
Bunların hiçbiri görev tanımında yazmıyordu. Organizasyon şemasında bir kutucuktu ve kutucuk boşaldığında kurum, kutucuğun gösterdiğinden çok daha fazlasını kaybetti.
Bu ders o farkı konu alıyor: bir kurumda iki liderlik yapısı var ve yalnız biri kâğıda dökülmüş durumda.
Bu derste ne olacak
İki haritayı yan yana koyacağız: kurumun çizdiği şema ve işin gerçekte aktığı ağ. İkisi hiçbir kurumda birebir örtüşmüyor.
Sonra gayriresmî liderliğin nereden çıktığına bakacağız. Dört kaynağı var ve dördü de zamanla birikiyor.
Ardından o ağdaki üç rolü tanıyacağız. Üçünü tanımak, bir ekipte kimin gerçekten ne taşıdığını görmeyi sağlıyor.
Sonra iki taraf için ayrı bir karar noktası kuracağız: gayriresmî lider isen ve gayriresmî liderleri yöneten kişi isen.
En sonda bu yapının karanlık tarafını konuşacağız, çünkü görünmez olan şey aynı zamanda hesap sorulamayan şey.
Anlatılan kurum, ayrılan kişi ve sonrasında olanlar kurgu; görünmezliğin neye mal olduğunu tek bir yerde toplamak için yazıldılar.
Sıfır noktası — iki harita
Her kurumun iki haritası var.
Birincisi organizasyon şeması. Kimin kime bağlı olduğunu, hangi kararın hangi kutucukta durduğunu ve raporlamanın nasıl aktığını gösteriyor. Kurumun kendi hakkındaki resmî beyanı bu.
İkincisi kimsenin çizmediği harita: kim gerçekten kime soruyor, bir iş tıkandığında kime gidiliyor, yeni gelen kimden öğreniyor.
İki harita ne kadar ayrışırsa kurum o kadar kırılgan hâle geliyor — çünkü kurum kendi işleyişini yanlış yerden okumaya başlıyor.
Yaygın yanlışGayriresmî liderliğin bir düzensizlik işareti olduğu sanılır.
Her kurumda oluşuyor ve oluşmadığı yer daha kaygı verici — çünkü orada insanlar birbirine sormuyor demektir. Sorun gölge ağın varlığı değil, kurumun onu görmemesi. Görülmeyen bir yapı yönetilemiyor, desteklenemiyor ve devredilemiyor.
Mekanizma — gayriresmî liderlik nereden çıkar
Dört kaynağı var ve dördü de zamanla birikiyor.
Birincisi bilgi. Bir konunun içini bilen kişi olmak, o konu gündemde kaldığı sürece yön veriyor.
İkincisi kurumsal hafıza. Bir şeyin neden böyle yapıldığını bilmek, kurumda uzun süre kalmakla geliyor ve hiçbir belgede tam olarak yazmıyor. Bir kararın arkasındaki üç yıl önceki gerekçeyi hatırlayan kişi, o kararı tartışan odada belirleyici oluyor.
Üçüncüsü erişim. Kime gidileceğini bilmek ve o kişiye gerçekten ulaşabilmek. Büyük kurumlarda en az görünen ve en çok işe yarayan kaynak bu.
Dördüncüsü güven. İnsanların o kişiye zor durumda da doğruyu söyleyebilmesi ve onun söylediğine güvenmesi. En yavaş birikeni ve tek başına en güçlüsü.
Model — gölge ağdaki üç rol
Ağı okumanın pratik yolu üç rolü tanımak.
Birincisi merkez kişi: kendi grubu içinde en çok danışılan kişi. Bulunması kolay, çünkü grubun kendisi zaten biliyor.
İkincisi köprü kişi ve en kritik olanı.
Üçüncüsü kapı bekçisi: bir bilgiye ya da bir kişiye erişimin kendisinden geçtiği kişi. Bu rol iki yönlü çalışıyor; hem koruyor hem de yavaşlatabiliyor.
Üç rolün ortak bir riski var.
Bu riskin çözümü kişiyi kısıtlamak değil, taşıdığı şeyi görünür kılmak: kimin kiminle konuştuğunu bilmek, hafızayı yazıya geçirmek ve köprüyü ikinci bir kişiyle desteklemek.
Karar noktası — iki farklı taraf, iki farklı soru
Bu derste karar noktası ikiye ayrılıyor, çünkü okuyucunun hangi tarafta olduğu sonucu değiştiriyor.
Gayriresmî liderlik yapıyorsan sorun şu: görünür olmak mı istiyorsun?
Görünmezliğin bir konforu var. Beklenti yok, hesap verme yok, sorumluluk taşımadan etki üretebiliyorsun. Bedeli de var: yaptığın iş ölçülmüyor, terfide sayılmıyor ve bir gün yorulduğunda kimse yükün nereden geldiğini anlamıyor.
Görünür olmak ise beklentiyi de beraberinde getiriyor. İşin tanınıyor, kaynak ayrılabiliyor ve devredilebiliyor; karşılığında artık ondan sorumlu sayılıyorsun.
İkisi arasında seçim yaparken tek bir soru işe yarıyor: yaptığın şey senden sonra da sürsün istiyor musun? İstiyorsan görünür kılmak zorundasın, çünkü görünmeyen bir iş devredilemiyor.
Gayriresmî liderleri yöneten kişiysen sorun tamamen farklı: onları nasıl göreceksin?
Şemaya bakarak göremiyorsun. En hızlı yol üç soruyu ekibe sormak. Bir iş tıkandığında kime gidiyorsun? Buraya yeni gelen biri gerçekte kimden öğreniyor? Bir konuda karar verilirken kimin görüşü sorulmadan ilerlenmiyor?
Üç sorunun cevapları genellikle aynı iki üç ismi veriyor ve o isimlerin bir kısmı şemada beklemediğin yerlerde duruyor.
Sınırlılıklar — görünmez olanın karanlık tarafı
Gayriresmî liderlik romantikleştirilmeye çok müsait ve üç yerde ciddi sorun üretiyor.
Birincisi hesap verebilirlik. Resmî lider yanlış karar verdiğinde bunun bir muhatabı var. Gayriresmî lider yanlış yönlendirdiğinde muhatap yok; kimse ona bunu sormuyor, çünkü resmî olarak o kararı o vermedi. Etki var, sorumluluk yok ve bu ikisinin ayrılması sağlıklı değil.
İkincisi dışlayıcılık. Gölge ağ, ilişki üzerinden kuruluyor ve ilişkiler benzerlik üzerinden kolay kuruluyor. Sonuçta ağ, kuruma sonradan katılanları, farklı bir geçmişten gelenleri ve uzaktan çalışanları dışarıda bırakmaya eğilimli. Kimse bunu tasarlamıyor; düzeltilmesinin zor olma sebebi de bu.
Üçüncüsü bilginin bozulması. Gölge ağ hızlı ama doğrulanmamış bir kanal. Bir haber ağdan geçerken kısalıyor, keskinleşiyor ve bağlamını kaybediyor. Kurumlarda "herkesin bildiği" ama hiç kimsenin kaynağını gösteremediği bilgiler genellikle buradan çıkıyor.
Yaygın hatalar
Yaygın yanlışGayriresmî liderin resmîleştirilmesi gerektiği sanılır.
Terfi, bazen taşıdığı şeyi bozuyor: kişi artık yönetici olarak konuşuyor ve insanlar ona eskisi gibi açık davranmıyor. Yapılacak şey unvan vermek değil, işi tanımak ve ona zaman ayırmak. Terfi bir ödül biçimi; her katkının karşılığı olmak zorunda değil.
Yaygın yanlışGölge ağın kendiliğinden adil olduğu düşünülür.
Ağ, ilişkiden besleniyor ve ilişkiler benzerlikten kolay doğuyor; sonuçta ağ kendi kendine kapanmaya eğilimli. Yeni gelenin ağa girmesi genellikle tesadüfe kalıyor ve tesadüf herkese eşit dağılmıyor. Kapsayıcılık burada bir niyet meselesi değil, bir tasarım meselesi.
Yaygın yanlışGörünmez emeğin sahibinin bundan memnun olduğu sanılır.
Çoğu kişi bu işi seviyor ve aynı zamanda yoruluyor; ikisi birlikte olabiliyor. Sorulmadığı için de söylenmiyor. Bir yöneticinin bunu fark etmesinin tek yolu doğrudan sormak — ve soru "yoruldun mu" değil, "görev tanımında yazmayan neler yapıyorsun" olmalı.
Yaygın yanlışŞema ile ağın örtüşmesinin hedef olduğu düşünülür.
Hiçbir kurumda örtüşmüyor ve örtüştürmeye çalışmak genellikle ağı bozuyor. Hedef, ikisi arasındaki farkı yok etmek değil; farkın nerede olduğunu bilmek ve kritik noktalarda yedek bırakmak.
Aklında kalsın
Her kurumun iki haritası var: şema yetkiyi, gölge ağ bilgiyi ve hızı taşıyor. İkisi hiçbir yerde birebir örtüşmüyor.
Gayriresmî liderlik dört kaynaktan besleniyor — bilgi, kurumsal hafıza, erişim ve güven. Dördü de zamanla birikiyor ve hiçbiri atama gerektirmiyor.
Ağdaki üç rol merkez kişi, köprü kişi ve kapı bekçisi. Köprü kişi ayrıldığında iki grup birbirini duymayı bırakıyor ve sebep hemen anlaşılmıyor.
Görünür kılmak ile resmîleştirmek aynı şey değil: bilgi akışını sürece bağlamak ağı çoğu zaman bozuyor. Yapılacak şey işi tanımak, hafızayı yazıya geçirmek ve köprüyü ikinci kişiyle desteklemek.
Görünmez olan aynı zamanda hesap sorulamayan şey. Gayriresmî liderlikte etki var, sorumluluk yok ve ağ kendi kendine kapanmaya eğilimli.
Sonraki derse köprü
Dört derstir liderliği hep bir kişide arıyoruz: tanımı, makamı, otoritesi, ağdaki yeri.
Oysa açılış sahnesindeki kişinin taşıdığı şey tek başına ona ait değildi. Karşısında ona güvenen insanlar ve o güveni mümkün kılan bir ortam vardı; ikisi olmasaydı aynı kişi aynı şeyi yapamazdı.
Sıradaki ders liderliği üç parçalı bir bütün olarak ele alıyor. Lideri, izleyenleri ve içinde bulunulan koşulları birlikte okumadan hiçbir liderlik anının neden işe yaradığı açıklanamıyor — ve neden işe yaramadığı da.