Öz değerlendirme

Açılış sahnesi

Neşe filmini, festivale gönderdiği hâliyle, bir hafta sonra yeniden açıyor. Bu kez kurgucunun gözünü bir kenara bırakıp onu hiç tanımayan bir seyircinin yerine geçmeye çalışıyor; ama ilk karede, mama kabının planında, aklına iki saat süren bir tartışma geliyor. Kedinin kaybolduğu an, tartışma sahnesinin kesildiği yer, Nazan'ın yüzü: her an, onu nasıl kurduğunun hatırasıyla birlikte geliyor. Film bitiyor ve Neşe filmin iyi mi kötü mü olduğunu söyleyemiyor; yalnızca ne kadar emek verdiğini hatırlıyor.

Saadettin'in verdiği son iş, bu filmi akademinin ölçütleriyle değerlendirmek. Neşe bir kâğıt açıp yazmaya başlıyor: "Yapı iyi. Ritim biraz yavaş. Ses idare eder." Sonra yazdıklarına bakıyor; hiçbirinin altında bir kanıt yok. "İyi" ne demek? "Biraz yavaş" nerede?

Kendi işini değerlendirmek, onu yapmaktan daha zordur. Kurgucu kendi filmini, onu yapan kişinin hafızasıyla izler; değerlendirme, bu hafızayı bir kenara bırakıp filmi, kanıtlarıyla birlikte, bir başkasının filmi gibi okumayı gerektirir.

Bu derste ne olacak

Bu, akademinin son dersi. Bir önceki derste bitmiş filmi teslim ettin ve kurgu kararlarını anlattın. Bu derste altıncı ve son teslimi hazırlıyorsun: kendi projeni akademinin ölçütleriyle değerlendirmek ve bir sonraki işin için üç hedef koymak.

Önce kendi filmine nasıl dışarıdan bakılacağına bakacağız; kurgu sürecinin notlar bölümünde tanıdığımız taze göz, burada kurgucunun kendi gözü olmak zorunda. Ardından değerlendirmenin bir duygu değil, kanıtlarla yapılmış bir ölçüm olmasına geçeceğiz: her ölçüt için filmden bir zaman kodu, bir sayı, bir kare. Son olarak değerlendirmenin bir sonraki iş için nasıl hedeflere dönüştüğüne bakacağız.

Neşe'nin filmini akademinin ölçütleriyle değerlendirdiğini izleyecek, bir yönetmenin kendi ailesinin geçmişini, farklı tanıkların gözünden yeniden kurduğu bir belgeseli anacak ve kendi filmini sayarken, bütün o özenin içinde, bir oyuncunun yüzüne hâlâ başkasından daha az zaman verildiği bir sahneyi bulan bir kurgucuya bakacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir kurgucunun kendi işine bakışı iki tehlike taşır. Biri, emeğin gözü kör etmesidir: çok uğraşılmış bir sahne, uğraşıldığı için iyi görünür. Öteki, eleştirinin gözü kör etmesidir: kurgucu, işinin her kusurunu görür ve iyi olanı göremez. İki tehlikeden de korunmanın yolu, değerlendirmeyi bir duygudan bir ölçüme çevirmektir.

Değerlendirme bir not vermekle bitmez; bir sonraki iş için ne yapılacağını söyler. Bir zayıflık, ancak bir hedefe dönüştüğünde işe yarar.

Mekanizma

Uzaklaşmak

Kurgucu kendi filmini değerlendirmeden önce ondan uzaklaşır: birkaç gün, mümkünse bir hafta, filmi açmaz. Sonra filmi, kurgu odasının dışında, bir izleyicinin izleyeceği koşullarda izler: bir salonda, bir televizyonda, bir telefonda. İlk izlemede not almaz; yalnızca nerede dikkatinin dağıldığını, nerede bir şeyin çalıştığını hisseder ve izleme bittikten hemen sonra bunları yazar.

Kendi gözü yetmez. Kurgucu filmi, kurgu sürecinde hiç görmemiş iki üç kişiye izletir ve onlara, notlar dersindeki gibi, çözüm değil his sorar: nerede sıkıldınız, nerede kaybolduğunuz, nerede bir şey hissettiniz?

Ölçütlerle ölçmek

Kurgucu değerlendirmesini, bu akademinin ölçütleriyle yapar: yapı, ritim, süreklilik, bilgi yönetimi, oyun ve tepkiler, ses, renk ve teslim, gerçeğe ve insanlara karşı sorumluluk. Her ölçüt için filmden en az bir kanıt bulur: bir zaman kodu, bir ölçüm, bir kare. Kanıtı olmayan bir yargı, değerlendirmeye girmez.

Bazı ölçütlerin kanıtı bir sayıdır: planların ortalama uzunluğu, yüzlerin ekranda tutulduğu saniyeler, bir sözün ardından kesmeye kadar geçen kareler. Bazıları bir anla: bir izleyicinin kaybolduğu an, bir bilginin verildiği an. İkisi de kanıttır.

Hedefe çevirmek

Değerlendirme bittiğinde kurgucu, güçlü yanlardan ve zayıflıklardan birer liste çıkarır ve zayıflıklardan en önemli üçünü seçer. Her biri için bir gelişim hedefi yazar: somut, bir sonraki işte gözlemlenebilir ve ne zaman sınanacağı belli. Güçlü yanlar da yazılır; bir sonraki işte korunacak şeylerdir.

Hedefler bir yere asılır ve bir sonraki işin sonunda yeniden okunur: ulaşıldı mı, kısmen mi, hiç mi? Bir kurgucunun gelişimi, bu döngünün tekrarlanmasıyla görünür olur.

Kurgu odasında

Neşe filmini bir hafta sonra, kurgu odasının dışında, bir televizyonda izliyor; sonra bir telefonda. Ardından filmi, kurguda hiç görmemiş üç kişiye izletiyor. Sonra ölçütleri tek tek ele alıyor ve her biri için filmden bir kanıt yazıyor.

Yapı: kedinin kaybı otuzuncu saniyede, filmin sorusu ilk yarım dakikada soruluyor; izleyen üç kişinin üçü de, filmin neyle ilgili olduğunu ilk dakikada söyleyebiliyor. Ritim: ortalama plan süresi filmin genelinde üç virgül iki saniye; dördüncü ile beşinci dakika arasındaki birleştirilmiş arama sahnesinde altı virgül dört saniye. İzleyenlerden ikisi tam o arada dikkatlerinin dağıldığını söylüyor. Ses: ses yüksekliği teslim değerinde; ek kayıtla yeniden alınan Nazan'ın iki cümlesi, rüzgârlı ortamın içinde, bir izleyiciye "stüdyo gibi" gelmiş. Renk ve teslim: kapak karesi, altyazılar ve klasör eksiksiz.

Güçlü yanları yazıyor: açılışın değişikliği, tartışmanın eşit kısaltılması, finaldeki dört saniyelik sessizlik. Gelişim hedefleri: bir, birleştirilmiş sahnelerde ortalama plan süresini, sahnenin ihtiyacını gerekçelendirmeden filmin genelinden iki katına çıkarmamak; iki, ek ses kaydını, çekim mekânının ortam sesiyle aynı gün, aynı yerde yapmak; üç, aşağıdaki bulgudan çıkan hedef.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular öz değerlendirmeyi bir projenin sonunda bir kez yapmaz; her önemli aşamanın sonunda küçük bir değerlendirme yapar ve bir deftere yazar. Bu defterler yıllar içinde, kurgucunun neyi tekrar tekrar yanlış yaptığını, neyin zamanla düzeldiğini gösteren bir kayda dönüşür. Bir gelişim hedefinin gerçekten ulaşılıp ulaşılmadığı, ancak böyle bir kayıtta görünür.

Bir başka incelik, öz değerlendirmenin paylaşılabilir olmasıdır. Kurgucu değerlendirmesini, birlikte çalıştığı bir yönetmenle ya da bir öğretmenle paylaşır ve onların gördüğü ile kendi gördüğünü karşılaştırır. İki değerlendirmenin ayrıldığı yerler, kurgucunun kendi kör noktalarının işaretidir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kendi işini değerlendirmek, onu yapmaktan daha zordur; kurgucu filmini, onu yapan kişinin hafızasıyla izler. Değerlendirme bu hafızadan uzaklaşmayla başlar: birkaç gün beklemek, filmi bir izleyicinin koşullarında izlemek, kurguda hiç görmemiş insanlara izletip his sormak. Emeğin de eleştirinin de gözü kör ettiği yerde, ölçüm kurgucuyu korur.

Kanıtlı bir değerlendirme, her ölçüt için filmden bir zaman kodu, bir sayı ya da bir kare gösterir; kanıtı olmayan yargı değerlendirmeye girmez. Değerlendirme korunacak güçlü yanları da geliştirilecek zayıflıkları da aynı özenle yazar ve zayıflıklardan en önemli üçünü, bir sonraki işte sınanabilecek somut gelişim hedeflerine çevirir. Hedefler bir sonraki işin sonunda yeniden okunur.

Bütün bir film boyunca korunmuş bir yüz bile, bir sahnede, bir alışkanlığın kalıntısıyla kısa tutulmuş olabilir. Kurgucu, renk düzeltmesi bittikten sonra her oyuncunun tepki sürelerini sahne sahne karşılaştırır; bir fark bulursa, onu bir karara mı yoksa bir alışkanlığa mı dayandığını sorar ve mümkünse, bitmiş filmin bir sonraki kopyasında düzeltir.

Akademinin sonu

Bu akademinin ilk dersi, kurgunun filmin üçüncü yazımı olduğunu söyleyerek başlamıştı: senaryodan ve çekimden sonra film yeniden, bu kez malzemenin kendisiyle yazılır. Aradaki dersler, bu yazımın araçlarını tek tek gösterdi: bir kesmenin neden yapıldığını, bir sahnenin nasıl kurulduğunu, zamanın, sesin, rengin ve bilginin nasıl yönetildiğini, bir yönetmenle nasıl çalışıldığını, bir filmin nasıl teslim edildiğini ve nasıl değerlendirildiğini.

Bu derslerin her birinde, bir sorunun yanında bir başkası da durdu: kurgu, kimin yüzünü ne kadar süre, hangi ışıkta, hangi sırayla gösteriyor? Bu soru bir kural değil, bir alışkanlık olarak bırakılıyor: her sahnede, her teslimde, her değerlendirmede, bütün yüzlerin okunur ve eşit özenle ele alınıp alınmadığını sormak.

Bir sonraki adım, bir sonraki filmdir. Kendi değerlendirmende yazdığın üç hedefi o filmin başında yeniden oku; sonunda, ne kadarına ulaştığını kanıtlarıyla yaz. Kurgucunun gelişimi, bu döngünün her filmde yeniden kurulmasıyla görünür olur.