Sözleşme, ücret ve jenerik

Açılış sahnesi

Sözleşme taslağı dört sayfa. Saadettin onu, kurgu haftalarını hesapladığı tablonun yanında, satır satır okuyor. Haftalar doğru: yirmi yedi hafta, haftalık bir ücretle. Ama iş tanımı tek bir cümle: "Dizinin kurgusu ve gerekli diğer işler." Teslim tarihi yazılı, ama tarih kayarsa ne olacağı yazılı değil. Tamponun üç haftası, ayrı bir satır olarak bütçeye girmiş, ama sözleşmede yok; kullanılırsa ödenip ödenmeyeceği belli değil. Jenerik hakkında tek bir kelime yok.

"Gerekli diğer işler" cümlesine takılıyor. Bir önceki projede benzer bir cümle, kilitten sonra üç hafta boyunca sesi ve rengi ücretsiz izlemek, fragmanı kurmak ve iki festival için ayrı sürümler hazırlamak anlamına gelmişti. O zaman bir şey söylememişti; sözleşme öyle diyordu.

Bir sözleşme, iki tarafın iyi niyetini ölçmez; iyi niyet bittiğinde neyin geçerli olacağını söyler. Kurgucunun sözleşmeyi okuması, yapımcıya güvenmemesi değil, kendi işinin sınırını yazıya geçirmesidir.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste bir projenin kurgu süresini ve bütçesini hesapladık. Bu derste o hesabın bir sözleşmeye nasıl döküldüğüne bakıyoruz: iş tanımının nasıl yazıldığına, sürenin ve ücretin nasıl bağlandığına ve kurgucunun adının jenerikte nasıl yer alacağına.

Önce iş tanımına ve sürenin uzaması durumuna bakacağız; belirsiz bir iş tanımının neden kurgucunun en büyük riski olduğunu göreceğiz. Ardından ücretin biçimlerine, haftalık ücret ile götürü ücret arasındaki farka ve ödeme takvimine geçeceğiz. Son olarak jenerik maddesine ve kurgucunun yasal konumuna bakacağız: Türkiye'de bir kurgucunun bir sinema eseri üzerindeki hakları nelerdir ve neden sözleşmeye bağlıdır?

Saadettin'in Feraye'nin taslağını madde madde düzelttiğini izleyecek, kurgucusunun jenerikte bir takma adla yer aldığı bir filmi anacak ve iş tanımına yazılmayan bir işin, renk oturumlarında yüzlerin ve ten tonlarının denetlenmesinin, nasıl kimsenin işi olmaktan çıkabileceğine bakacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir. Bu ders hukuki danışmanlık değildir; bir sözleşme imzalanmadan önce bir hukukçuya ve sektörün meslek örgütlerinin güncel önerilerine başvurulmalıdır.

Sıfır noktası

Kurgu sözleşmesinin dört temel maddesi vardır: kurgucunun ne yapacağı, ne kadar süre yapacağı, karşılığında ne alacağı ve adının nasıl anılacağı. Bunlardan her biri, eksik ya da belirsiz yazıldığında, kurgu sürecinin sonunda bir anlaşmazlığa dönüşebilir.

Ücret iki temel biçimde bağlanır: zamana göre ya da işe göre. Zamana göre ücrette kurgucu haftalık ya da günlük bir ücret alır ve süre uzadığında ücret de uzar. İşe göre ücrette ise kurgucu bütün iş için tek bir ücret alır.

Jenerik, kurgucunun emeğinin kamuya görünen tek izidir; bu akademinin teslim modülünde tanımladığımız jenerik, kurgucunun adının, unvanının ve yerinin sözleşmede yazılmasıyla güvenceye alınır. Türkiye'de bu güvence özellikle önemlidir: Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, bir sinema eserinin sahiplerini yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı olarak sayar; kurgucu bu sayılanlar arasında değildir. Kurgucunun eser üzerindeki konumu ve adının anılması, büyük ölçüde sözleşmeye bağlıdır.

Mekanizma

İş tanımı ve süre

Kurgucu iş tanımını, bir önceki derste hesapladığı aşamalardan yazar: malzemenin izlenmesi, yapının kurulması ve inceltilmesi, notların uygulanması, kilit, ses ve renk ekiplerine devir ve teslime kadar katılım. Her aşamanın kaç sürüm, kaç not turu içerdiği yazılır. Kapsam dışı işler, fragman, tanıtım sürümleri, festival ve yayıncı için ayrı sürümler, ayrıca listelenir ve her birinin ayrı bir ücretle yapılacağı belirtilir.

Süre maddesi başlangıç ve bitiş tarihlerinin yanında, sürenin uzaması durumunu da yazar: kurgucunun elinde olmayan nedenlerle, bir çekimin uzaması, bir yönetmen kararı, bir ek çekim, süre uzarsa, her ek hafta aynı haftalık ücretle ödenir.

Ücret ve ödeme takvimi

Haftalık ücret, sürenin belirsiz olduğu projelerde kurgucuyu korur; götürü ücret, iş tanımı ve süre açıkça belirlenmiş küçük işlerde iki tarafa da kolaylık sağlar. Kurgucu, hangi biçimi seçerse seçsin, ücretin ne zaman ödeneceğini de yazar: haftalık mı, aylık mı, aşama sonlarında mı. Ödemesi işin sonuna bırakılmış bir sözleşme, kurgucuyu aylarca ödemesiz çalıştırır.

Ücretin kendisi için kurgucu, sektörün güncel düzeyini, meslek örgütlerinin ve sendikaların önerilerinden ve meslektaşlarının deneyimlerinden öğrenir. Ücret tarifeleri yıldan yıla değişir; bir ders kitabındaki ya da geçen yılki bir sayı, bugünün sözleşmesi için güvenilir değildir.

Jenerik ve haklar

Jenerik maddesi kurgucunun adının nasıl yazılacağını, hangi unvanla, "Kurgu" ya da "Kurgucu", nerede, açılış jeneriğinde mi yoksa kapanış jeneriğinde mi, kaçıncı sırada ve tek başına bir kartta mı yoksa başkalarıyla paylaşılan bir kartta mı yer alacağını belirtir. Afişlerde, fragmanlarda ve tanıtım malzemelerinde adın yer alıp almayacağı da ayrıca yazılır.

Kurgucunun eser üzerindeki hakları ve kendi işini portfolyosunda kullanıp kullanamayacağı da sözleşmede yazılır. Bir kurgucu, kurguladığı bir filmden sahneleri kendi tanıtım filminde kullanmak isteyebilir; bu, yapımcının iznine bağlıdır ve sözleşmede açıkça yer almalıdır.

Kurgu odasında

Saadettin Feraye'nin taslağını, kurgu haftası tablosunu yanında tutarak madde madde düzeltiyor. İş tanımında "ve gerekli diğer işler" cümlesini çıkarıyor ve yerine aşamaları yazıyor: izleme, altı bölümün her biri için yapı ve incelik aşamaları, bölüm başına iki not turu ve kilit, ses ve renk ekiplerine devir. Kapsam dışı işleri ayrı bir listeye alıyor: fragman, tanıtım klipleri, festival sürümleri, her biri için ayrı ücret.

Süre maddesine ekliyor: kurgu, takvimdeki sekizinci haftada başlar; kurgucunun elinde olmayan nedenlerle uzarsa, her ek hafta aynı haftalık ücretle ödenir; üç haftalık tampon kullanılırsa, aynı ücretle ödenir. Ödeme takvimini haftalık yazıyor. Jenerik maddesi: "Kurgu: Saadettin", açılış jeneriğinde, tek kartta; ikinci kurgucunun adı da aynı unvanla, ayrı bir kartta. Portfolyo maddesi: Saadettin, dizi yayımlandıktan sonra, kendi tanıtım filminde her bölümden en fazla otuz saniye kullanabilir; on beş saniyelik iki sahneden oluşan bir parça, yedi yüz yirmi karelik bir sınır.

Taslağı düzeltmeleriyle birlikte bir hukukçu arkadaşına gösteriyor ve onun önerisiyle, anlaşmazlık durumunda önce arabuluculuğa başvurulacağına dair bir madde ekliyor. Feraye düzeltmelerin çoğunu kabul ediyor; tampon haftalarının ücretini yarıya indirmeyi öneriyor ve Saadettin bunu, tamponun kullanılmasına karar verenin yapımcı olacağı koşuluyla kabul ediyor.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular kendi sözleşme şablonlarını tutar. Her projede yaşadıkları bir sorun, bir sonraki şablonda bir madde olur: belirsiz bir iş tanımı, askıya alınan bir proje, eksik bir jenerik. Şablon yıllar içinde, kurgucunun meslek hayatının bir özetine dönüşür ve her yeni yapımcıyla, sıfırdan değil, bu şablondan başlanarak konuşulur.

Bir başka incelik, sözleşme konuşmasının, kurgu sürecinin ilk iletişim sınavı olduğunun bilinmesidir. Kurgucunun maddeleri açıkça, gerekçeleriyle ve sakin bir dille konuşabilmesi, yapımcıya aylarca sürecek bir çalışmada nasıl bir ortak olacağını gösterir. Maddelerin pazarlığı, ilişkinin başında yapılır; ortasında yapılan pazarlık, ilişkiyi yıpratır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir kurgu sözleşmesi dört maddeye dayanır: ne yapılacağı, ne kadar sürede, karşılığında ne alınacağı ve adın nasıl anılacağı. İş tanımı her aşamayı, sürüm ve not turu sayısını ve kapsam dışı işleri açıkça yazar; "ve gerekli diğer işler" gibi açık uçlu ifadeler kurgucunun en büyük riskidir. Süre maddesi uzama durumunu ve tamponun nasıl ödeneceğini belirler.

Ücret haftalık ya da götürü olabilir; götürü ücrette iş tanımı ve süre özellikle açık olmalıdır. Ödeme takvimi yazılır ve işin sonuna bırakılmaz. Ücretin düzeyi, meslek örgütlerinden ve meslektaşlardan güncel olarak öğrenilir. Jenerik maddesi adı, unvanı, yeri ve tanıtım malzemelerini belirler. Türkiye'de Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kurgucuyu sinema eserinin sahipleri arasında saymaz; kurgucunun konumu büyük ölçüde sözleşmesine bağlıdır ve sözleşme imzalanmadan önce bir hukukçuya gösterilir.

İş tanımına yazılmayan iş, kimsenin işi olmaktan çıkar. Kilitten sonra renk oturumlarına katılım ve yüzlerin ve ten tonlarının denetimi iş tanımında yer almazsa, kurgu boyunca kimin yüzünün okunur olması gerektiğini bilen kişi renk odasında bulunmaz ve en zor yüzlerin denetimi ilk ertelenen iş olur.

Sonraki derse köprü

Sözleşmesindeki portfolyo maddesini okurken Saadettin, yirmi yıldır kendisini tanıtan bir kurgu derlemesi hazırlamadığını gördü; işleri hep tanıdıklardan, ağızdan ağıza gelmişti. Utku ise, staj bitince iş arayacağı için, bir derlemeye ihtiyaç duyuyordu ve elinde yalnızca birkaç kısa film vardı. İkisi de aynı soruyla karşı karşıyaydı: hangi işler, hangi sırayla, kime gösterilmek için? Kendi işlerinden hedeflediği işe uygun kısa bir showreel ve portfolyo planı hazırlamak, M22-D06 "Portfolyo ve showreel" dersinin konusu.