Video deneme (video essay)

Açılış sahnesi

Saadettin'in ilk taslağı on sekiz dakika ve otuz bir örnek içeriyor: sevdiği filmlerden kesmeler, kendi projelerinden anlar, kooperatif belgeselinden, Liman Oteli'nden, galeri parçalarından sahneler. Her örnek güzel, her biri bir şey anlatıyor; anlatım sesi bir örnekten ötekine geçerken "ve şurada da", "bir de şuna bakalım" diyor.

Derginin editörü Aysu taslağı izliyor ve sonunda tek bir soru soruyor: "Bu videonun söylediği şey ne?" Saadettin bir an düşünüyor ve cevabı bir cümleye sığdıramıyor. Taslak bir koleksiyon: kurgu üzerine güzel anların bir vitrini. Ama bir deneme, bir vitrin değildir; bir iddiası, bu iddiayı destekleyen kanıtları, ona karşı çıkabilecek bir görüşü ve bir sonucu vardır.

Video deneme, bir düşünceyi görüntüyle ve sesle tartışır. Kurgucunun önündeki ilk iş, bir kesme yapmak değil, bir cümle yazmaktır: bu video neyi savunuyor?

Bu derste ne olacak

Modülün açılışındaki iki derste planları çağrışımla ve biçimle bağladık; önceki derste başkalarının görüntüleriyle, onların bağlamını gözeterek çalıştık. Bu derste bu araçların hepsini bir düşünceye hizmet ettiriyoruz: video deneme, çağrışımı, biçimi ve alıntıyı bir iddianın kanıtları olarak kullanır.

Önce bir video denemenin iddiasının nasıl tek bir cümleye indirildiğine ve yapının bu cümleden nasıl türetildiğine bakacağız. Ardından kanıt olarak kullanılan klipler ile anlatım sesinin nasıl birlikte çalıştığına, ne zaman konuşulup ne zaman klibin kendi sesine yer bırakıldığına geçeceğiz. Son olarak başka eserlerden alıntı yapmanın sınırlarına ve denemenin karşı görüşe nasıl yer açtığına bakacağız.

Saadettin'in on iki dakikalık denemesini kurduğunu izleyecek, yüzlerce filmden alınmış görüntülerle bir kentin sinemada nasıl gösterildiğini tartışan bir deneme filmini anacak ve bir denemenin kanıt seçiminin, koyu tenli karakterleri yalnızca bir sorunun örneği olarak gösterip göstermediğinin nasıl sınandığına bakacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Deneme, yazıda uzun bir geleneğe sahiptir: bir yazar bir konu üzerine düşünür, bir görüş öne sürer, onu örneklerle destekler, kendi düşüncesini sınar. Sinemada ve sonra internette bu biçim, görüntü ve sesle yapılmaya başlandı.

Video denemede görüntüler, bir hikâyenin parçaları değil, bir iddianın kanıtlarıdır. Her klip seyirciye bir şey gösterir ve anlatım, o şeyin iddiayla ilişkisini kurar.

Mekanizma

Tek cümle ve yapı

Kurgucu denemeye başlamadan önce iddiasını tek bir cümleyle yazar. Cümle, bir konu değil, bir görüş olmalıdır: "Kurgu" bir konudur; "Bir kesme, iki görüntü arasında bir iddiadır" bir görüştür. Bu cümle, denemenin bütün kararlarının ölçüsüdür.

Ardından yapı, bu cümleden türetilir. Yaygın bir yapı, bir açılış sorusu, iddiayı destekleyen birkaç argüman, iddiaya karşı çıkabilecek bir görüş ve bir sonuçtan oluşur. Argümanların her biri kendi kanıt klipleriyle ayrı bir bölüm kurar.

Kanıt ve anlatım

Kanıt klipleri ile anlatım sesi iki biçimde çalışabilir. Anlatım klibin üzerinde konuşabilir: seyirci görüntüyü izlerken, anlatıcı ona neye bakacağını söyler. Ya da anlatım susar ve klibin kendi sesi, kendi zamanı içinde akar: seyirci örneği kendisi görür, anlatıcı sonra konuşur. Birincisi yönlendirir, ikincisi kanıtı kendi başına bırakır.

Kurgucu bu ikisini dengeler. Bir sahnenin ritmi ya da bir kesmenin etkisi tartışılıyorsa, klip kendi sesiyle gösterilir; anlatıcı onun üzerine konuşursa, tartışılan şey duyulmaz. Kanıt klipleri, iddiaya hizmet edecek kadar kısa tutulur; uzun bir klip, denemenin içinde başka bir film izletir.

Alıntının sınırları ve karşı görüş

Video denemeler başka filmlerden görüntü alıntılar ve bu alıntının sınırları hukukla çizilir. ABD'de adil kullanım ilkesi, eleştiri, yorum ve eğitim amaçlı sınırlı alıntıya izin verir; Türkiye'deki fikir ve sanat eserleri yasası da alıntıya belirli koşullarla izin verir. Bu koşullar genellikle alıntının, tartışılan eserin ihtiyacını aşmayacak kadar kısa olmasını, kaynağın belirtilmesini ve alıntının yorum ya da eleştiri amacına hizmet etmesini içerir. Koşullar dar yorumlanabilir ve kurgucu, yayından önce bir hukuk danışmanına sorar.

Bir deneme kendi iddiasını sınamak için karşı görüşe de yer verir. İddiaya karşı çıkan bir örnek ya da bir düşünce, denemeyi zayıflatmaz; seyircinin iddiaya güvenmesini sağlar.

Kurgu odasında

Saadettin iddiasını yazıyor: "Kurgu, kimin yüzünün ekranda kalacağına karar verir; ve bu karar, bir hikâye anlatılmasa da bir görüştür." Otuz bir örneğin her birini bu cümleye göre sınıyor; on dokuzu cümleye hizmet etmiyor ve çıkıyor. Kalan on iki örneğe, iki yeni örnek ekliyor.

Denemeye on iki dakikalık bir iskelet çiziyor. Açılış, otuz saniye: bir soru ve tek bir klip, Liman Oteli'nin toplantı sahnesinin iki sürümü art arda, birinde resepsiyon şefinin yüzü üç kez, ötekinde on bir kez. Üç argüman, her biri üç dakika: tepki planları kimin yüzünü tutuyor, kadraj ve oran kimi içeride bırakıyor, renk ve ışık kimin yüzünü okunur kılıyor. Karşı görüş, bir buçuk dakika: kurgucunun her yüzü eşit tutmasının bir hikâyenin odağını dağıtabileceği, bir hikâyenin bir yüzü seçmek zorunda olduğu. Sonuç, bir dakika.

Her argümanın kanıt kliplerini on ile yirmi saniye arasında tutuyor; toplam on dört klip, üç dakika kırk saniye, denemenin yaklaşık üçte biri. Başka filmlerden alınan kliplerin her birinin yanına bir künye kartı koyuyor ve kliplerin, yorumun gerektirdiğinden uzun olmadığını derginin hukuk danışmanına onaylatıyor. Tepki planlarının tartışıldığı bölümde, anlatım klibin üzerinde susuyor; seyirci iki sürümü kendi sesleriyle izliyor ve anlatıcı ancak ikinci sürümün son karesinden yirmi dört kare sonra konuşuyor.

Usta katmanı

Deneyimli video deneme yapımcıları, anlatım metnini kurgudan önce yazar, ama kurgudan sonra yeniden yazar. İlk metin iddiayı ve yapıyı kurar; kurgu sırasında klipler, metnin söylemek istediğini kendi başlarına söylemeye başlar ve metnin bazı cümleleri gereksizleşir. Son metin, kliplerin söyleyemediğini söyler.

Bir başka incelik, video denemenin anlatıcı sesinin bir karakter olduğunun bilinmesidir. Anlatıcının sesi, tonu ve kullandığı kelimeler, denemenin seyirciyle kurduğu ilişkiyi belirler: bir öğretmen mi, bir arkadaş mı, bir sorgulayıcı mı? Kurgucu bu sesi denemenin ilk saniyelerinde kurar ve deneme boyunca tutarlı tutar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Video deneme bir koleksiyon değil, bir düşüncedir. Kurgucu önce iddiasını, bir konu başlığı yerine tek bir görüş cümlesiyle yazar ve denemenin bütün kararlarını bu cümleyle ölçer; iddiaya hizmet etmeyen örnek, ne kadar sevilirse sevilsin, çıkar. Yapı cümleden türetilir: açılış sorusu, argümanlar, karşı görüş, sonuç.

Kanıt klipleri iddiaya hizmet edecek kadar kısa tutulur. Anlatım ya klibin üzerinde konuşup seyirciyi yönlendirir ya da susup kanıtı kendi sesiyle bırakır; tartışılan şey bir ses ya da bir ritimse, anlatım susar. Başka eserlerden alıntı hukukun sınırları içinde, kaynağı belirtilerek ve yorumun gerektirdiğinden uzun olmadan yapılır ve yayından önce bir hukuk danışmanına sorulur. Karşı görüş iddiayı zayıflatmaz, ona güven kazandırır.

Bir denemenin kanıt seçimi, kimin hangi rolde göründüğünü de belirler. Görünmezliği eleştiren bir deneme, koyu tenli insanları yalnızca hatanın ve görünmezliğin örneği olarak gösterirse, onları yeniden yalnızca kurban olarak kadraja alır. Kurgucu kanıtlarını sayar ve aynı yüzleri kendi güçleriyle durdukları anlarla da gösterir.

Sonraki derse köprü

Deneme dergide yayımlandıktan sonra Helin'in galerisi, bir sonraki sergi için büyük bir oda ayırdı: dört duvar, dört ekran. Helin, kooperatif belgeselinin dört kadınının aynı günü, dört ayrı ekranda, aynı anda yaşadığı bir yerleştirme istiyordu. Dört ekran aynı anda oynayacak, seyirci odanın ortasında duracaktı; bir ekranda bir kapı açıldığında, öteki ekranda biri dönüp bakabilir miydi? Birden çok ekrana yayılan bir yerleştirmede ekranlar arası zamanlama ve ilişkiyi planlamak, M21-D05 "Çok ekranlı yerleştirme" dersinin konusu.