Buluntu görüntü (found footage)

Açılış sahnesi

On dört küçük makara, bir ayakkabı kutusunun içinde. Halk eğitim merkezinin müdürü kutuyu bodrumdaki bir dolabın arkasında bulmuş; ne zaman, kim tarafından bırakıldığını bilen yok. Taranmış görüntüler Saadettin'in ekranında akıyor: bir köy düğünü, davul ve zurna çalan müzisyenler, bir harman yeri, bayram sabahı el öpen çocuklar, bir kamyonetin kasasında gülen gençler. Renkler solmuş, her şey pembe ve kırmızı bir tülün arkasında.

Helin görüntüleri izlerken heyecanlanıyor: galerinin üçüncü odası için mükemmel, bir kayıp zamanın kendisi. Saadettin heyecanı paylaşıyor, ama başka bir şey de düşünüyor. Görüntülerdeki insanların bazıları bugün hâlâ yaşıyor olabilir; çocukları, torunları o köyde oturuyor olabilir. Kim çekti, kimin malı, kim izin verebilir? Bir düğünün en mutlu anları, bir galerinin duvarında, onları tanıyan biri tarafından görüldüğünde ne olur?

Buluntu görüntü, kurgucuya hazır ve çoğu zaman eşsiz bir malzeme sunar. Ama kurgucu onunla çalışmadan önce, onun nereden geldiğini, kime ait olduğunu ve ne için çekildiğini bilmeye çalışmalıdır; bilemediği yerde de bunu belgelemelidir.

Bu derste ne olacak

Önceki iki derste, kendi çekilmiş malzememizden, çağrışımlarla ve görsel niteliklerle hikâyesiz parçalar kurduk. Bu derste malzeme bizim değil: başkalarının, başka amaçlarla, başka zamanlarda çektiği ve sahibi çoğu zaman bilinmeyen görüntüler. Belgesel kurgusu modülünün arşiv dersinde hak temizlemeyi ve arşiv kullanım kaydını görmüştük; burada sahibi bilinmeyen malzemeye ve sanatsal yeniden kullanıma bakıyoruz.

Önce buluntu görüntünün kaynağının nasıl araştırıldığına ve sahibi bulunamayan bir görüntünün durumuna bakacağız. Ardından görüntülerin özgün bağlamının, kimin, ne için, kimleri çektiğinin, nasıl kaydedildiğine ve kurguya nasıl taşındığına geçeceğiz. Son olarak buluntu görüntünün yeniden kullanımında kurgucunun yeni bir anlam kurarken eski anlamla nasıl bir ilişki kurduğuna bakacağız.

Saadettin'in on dört makara için bir çalışma düzeni kurduğunu izleyecek, bir ailenin ev filmlerinden bir tarih anlatısı kuran bir filmi anacak ve solmuş renklerin düzeltilmesinin ve görüntüdeki kişilerin adlandırılmasının, bir düğünün müzisyenlerini nasıl ya görünür kılabildiğine ya da adsız bir süse dönüştürebildiğine bakacağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Buluntu görüntü, bir kurgucunun kendisinin çekmediği ve başka bir amaçla, başka biri tarafından çekilmiş görüntülerin yeni bir esere malzeme olarak kullanılmasıdır: ev filmleri, eski haber filmleri, eğitim filmleri, reklamlar, güvenlik kamerası kayıtları. Deneysel sinemada uzun bir geleneği vardır; kurgucu, görüntülerin özgün anlamıyla oynayarak yeni bir anlam kurar.

Bu görüntülerin bir kısmının sahibi bilinir ve izin istenebilir. Bir kısmının ise sahibi bilinmez ya da bulunamaz.

Sahipsiz eser kavramının merkezinde bir çaba yükümlülüğü durur: hak sahibinin bulunamadığını söyleyebilmek için, onu bulmak için gerçekten aramış olmak gerekir. Avrupa Birliği iki bin on ikide çıkardığı bir yönergeyle, kütüphane ve arşiv gibi belirli kurumların sahipsiz eserleri kullanabilmesini, böyle bir aramanın yapılmış ve belgelenmiş olması koşuluna bağlamıştır.

Mekanizma

Kaynağı aramak

Kurgucu buluntu görüntüyü kullanmadan önce, onun nereden geldiğini araştıran bir kayıt açar. Fiziksel nesnenin kendisi ilk ipucudur: makaranın türü, film stoğunun kenarındaki üretici işaretleri, kutunun üzerindeki yazılar, bir laboratuvarın damgası. Görüntülerin içeriği ikinci ipucudur: tabelalar, plakalar, giysiler, binalar, bir cami minaresi ya da bir okulun adı. Üçüncü ipucu insanlardır: görüntülerin bulunduğu yerin çevresinde yaşayanlar, yaşlılar, yerel tarihçiler.

Bu araştırmanın her adımı kurgucunun bu akademinin arşiv dersinde tanıdığımız arşiv kullanım kaydına, tarihi ve sonucuyla yazılır.

Özgün bağlamı kaydetmek

Bir buluntu görüntü, çekildiği anda bir amaca hizmet ediyordu: bir aile kendi düğününü hatırlamak için çekmişti, bir belediye bir açılışı tanıtmak için, bir şirket bir ürünü satmak için. Kurgucu bu özgün bağlamı, bilebildiği kadarıyla, kaydeder: kim çekti, ne için, kimler görüntüde, hangi olay. Bilinmeyeni de kaydeder: "çekenin kimliği bilinmiyor", "olayın tarihi görüntüdeki tabelalardan tahmin edildi".

Bu kayıt yalnızca bir arşiv düzeni değildir; kurgucu yeni bir anlam kurarken, eski anlamın ne olduğunu bilmelidir. Bir düğün görüntüsü bir yas parçasında kullanılabilir, ama kurgucu bunun bir düğün olduğunu bilerek yapar.

Yeni anlam, eski anlam

Buluntu görüntüyle kurulan bir parça, görüntülerin eski anlamıyla yeni bir ilişki kurar: onu sürdürebilir, onunla çelişebilir, onu sorgulayabilir. Bu ilişki görünür olduğunda seyirci iki anlamı birlikte okur. Görünmez olduğunda, eski anlam sessizce silinir ya da eski anlam, kurgucunun farkında olmadığı biçimde yeni parçaya sızar.

Ev filmlerinde bu ilişki özellikle hassastır. Görüntülerdeki insanlar kamera önünde, kendi aileleri için, mahrem anlarını yaşamıştır; bir galeride ya da bir sinema salonunda görüleceklerini bilmiyorlardı. Kurgucu, bu insanların kendi anlarını bugün bir duvarda görseler ne hissedeceklerini bir ölçü olarak tutar.

Kurgu odasında

Saadettin on dört makara için bir kayıt açıyor: her makaranın numarası, uzunluğu, film stoğunun kenar işaretleri, görüntülerin içeriği. Kenar işaretlerinden filmlerin altmışlı yılların sonuna ait olduğunu tahmin ediyor; bir makarada, harman yerinin arkasındaki duvarda, bir okulun adı okunuyor. Helin'le birlikte köye gidiyorlar. Köyün yaşlılarından biri düğün görüntüsündeki gelini tanıyor: gelin bugün seksen yaşında, köyün yakınındaki bir kasabada yaşıyor ve filmleri çeken kişi, onun rahmetli kayınbiraderi, köye ilk kamerayı getiren öğretmen.

Gelin, oğluyla birlikte görüntüleri izliyor. Düğününün, kızının bayram sabahının, harmanın görüntülerinin galeride gösterilmesine izin veriyor; ama bir makaranın, bir cenazenin görüntülerinin, gösterilmemesini istiyor. Saadettin o makarayı kayda "kullanılmayacak, aile isteği" olarak yazıyor ve kurgu projesinden çıkarıyor. Ailenin izni yazılı olarak alınıyor ve kayda ekleniyor; öğretmenin adı jeneriğe giriyor.

Parçayı on iki dakika olarak kuruyor: düğün, harman, bayram, bir mevsim döngüsü gibi. Taranmış görüntülerin saniyede on sekiz kare olarak çekildiğini, kenar işaretlerinden ve hareketlerin hızından anlıyor; görüntüleri yirmi dört karelik projeye, hareketleri hızlandırmadan, her üç kareden birini çift göstererek yerleştiriyor. Görüntülerdeki insanlar, kendi düğünlerinde, kendi hızlarında yürüyor.

Usta katmanı

Deneyimli buluntu görüntü kurgucuları, bir malzemeyi kullanmaya karar vermeden önce onu bir kez, sessiz ve kesmeden, baştan sona izler; görüntüleri kendi parçalarının hammaddesi olarak değil, başka birinin eseri olarak görmek için. Ev filmlerinde bu, çeken kişinin bakışını anlamak demektir: kimi uzun süre çekiyor, kimi kadrajın kenarında bırakıyor, hangi anlarda kamerayı kapatıyor.

Bir başka incelik, buluntu görüntünün fiziksel nesnesinin de bir sorumluluk olduğunun bilinmesidir. Makaralar taranır, ama taramadan sonra atılmaz; bir film arşivine ya da ailenin kendisine, uygun koşullarda saklanmak üzere teslim edilir. Kurgucunun kullandığı dijital kopya, nesnenin yerini almaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Buluntu görüntü başkalarının, başka amaçlarla çektiği görüntülerdir ve sahibinin bilinmemesi, sahibinin olmadığı anlamına gelmez. Kurgucu kullanmadan önce kaynağı arar: nesnenin işaretleri, görüntülerin içeriği ve görüntülerin bulunduğu yerin insanları. Bu özenli arama, sonuç vermese de, tarihleri ve kaynaklarıyla birlikte kaydedilir; sahipsiz eserlerin kullanımı hukuki koşullara bağlıdır.

Özgün bağlam, kim çekti, ne için, kimler görüntüde, kaydedilir ve bilinmeyen de bilinmiyor olarak yazılır. Yeni bir anlam, eski anlamla bilinçli bir ilişki kurar; ev filmlerinde görüntüdeki insanların kendi anlarını bugün nasıl görecekleri bir ölçü olarak tutulur. Ailelerin ya da hak sahiplerinin istekleri, bir görüntünün kullanılmaması da dahil, kayda yazılır ve uygulanır.

Solmuş renklerin otomatik araçlarla düzeltilmesi, açık tenli bir referansa göre çalışıp koyu tenli yüzleri grileştirebilir; buluntu görüntüde de yüzler, filmin kendi tonlarından yola çıkılarak ayrı ayrı düzeltilir. Görüntüdeki kişilerin adlandırılması da bir karardır: bir düğünü adlarıyla anılan ailelerle, onu çalan müzisyenleri adsız bir süs olarak bırakmak, görüntüdeki insanlar arasında bir hiyerarşi kurar. Kurgucu adları arar ve bulduğunu yazar.

Sonraki derse köprü

Galerinin üç odası açıldıktan sonra bir kültür dergisi Saadettin'den bir yazı istedi: kurgunun, bir hikâye anlatmadan ne yapabileceği üzerine. Saadettin yazmak yerine, kendi parçalarından, kooperatif belgeselinden ve sevdiği filmlerden görüntülerle bir video hazırlamayı önerdi. Video bir şeyi göstermekle kalmayacak, bir düşünceyi tartışacaktı: bir sesle, bir sırayla ve bir sonla. Bir düşünceyi görüntü ve sesle tartışan kısa bir video denemenin yapısını planlamak, M21-D04 "Video deneme (video essay)" dersinin konusu.