Ses seviyesi ve ses yüksekliği (loudness)

Açılış sahnesi

Lâl, Saadettin'in kurgu odasında kurduğu ön miksajı bir ölçüm yazılımından geçiriyor ve ekranı Saadettin'e çeviriyor. Filmin ilk otuz saniyesinin ses yüksekliği bir çizgi olarak görünüyor: siyah ekranın üzerinde dedenin fısıltıya yakın "Bu dükkân benimle kapanacak" cümlesi, çizginin en dibinde; birkaç saniye sonra koridorda açılan kepengin sesi, çizginin tepesinde.

Lâl bir şey soruyor: "Bu filmi evinde, televizyonunda izleyen biri ne yapacak?" Saadettin cevabı biliyor. Cümleyi duymak için sesi açacak; birkaç saniye sonra kepenk, odanın içinde bir patlama gibi çınlayacak ve izleyici kumandaya uzanacak. Kurgu odasının iyi hoparlörlerinde ve sessiz ortamında, bu fark bir dramatik karşıtlıktı. Bir oturma odasında, bir rahatsızlık olacak.

Lâl'in ikinci sorusu teknik: platformun teslim belgesi, filmin ortalama ses yüksekliği ve en yüksek anları için sınırlar koyuyor. Saadettin'in geçici miksajı bu sınırların ikisini de aşıyor. Kararı Lâl verecek; ama Saadettin'in kurguda verdiği kararlar, bu sınırların içinde yaşayabilmeli.

Bu derste ne olacak

Bu modül boyunca kurgucunun ses sorumluluğunu, diyaloğu, geçici müziği, ambiyansı, ses köprülerini ve devri gördük. Modülün son dersinde, bütün bu seslerin ne kadar yüksek duyulacağına bakıyoruz. Son miksaj ses ekibinin işidir; ama kurgucunun kurgu sırasında kurduğu düzey farkları, son miksajın neyle başa çıkacağını belirler ve teslim standartları, kurgucunun bilmesi gereken sınırları çizer.

Ders üç soruyu sırayla açıyor: ses seviyesi ile ses yüksekliği arasındaki farkı, ses yüksekliğinin nasıl ölçüldüğünü ve teslim standartlarının kurgu kararlarına nasıl dokunduğunu. Bu dersin amacı kurgucuyu bir miksaj mühendisine dönüştürmek değil, ses ekibiyle aynı ölçüleri konuşabilmesini sağlamak.

Saadettin'in filmin açılışındaki fısıltı ile kepenk arasındaki farkı kare kare yeniden kurmasını izleyecek, diyaloğunun anlaşılmadığı yönündeki eleştirilere yönetmeninin sesin bilinçli bir tercih olduğunu söyleyerek cevap verdiği bir uzay filmini tartışacak, son olarak da görüntü için de geçerli olan bir teslim sınırının, koyu tenlerin gölgelerini nasıl ezebildiğini göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir kurgu yazılımında ses izlerinin yanında görünen göstergeler, sesin seviyesini, yani elektrik sinyalinin anlık büyüklüğünü gösterir. Ama insan kulağı sesi bu sinyalin büyüklüğüyle değil, kendi duyarlılığıyla duyar: aynı seviyedeki iki ses, biri alçak bir uğultu, öbürü tiz bir çığlık olduğunda, çok farklı yükseklikte duyulur.

Bu yüzden yayın ve sinema dünyası, bir programın ya da filmin ne kadar yüksek duyulduğunu ölçmek için sinyalin seviyesini değil, kulağın duyarlılığına göre ağırlıklandırılmış bir ölçüyü kullanmaya başladı.

Ses yüksekliği ortalama bir değerdir; bir filmin en yüksek anlarını göstermez. O anlar için ayrı bir ölçü kullanılır: sesin dijital sinyalde ya da dijitalden analoğa çevrilirken ulaştığı en yüksek nokta.

Mekanizma

Ses yüksekliği nasıl ölçülür

Ses yüksekliği ölçümü, sesi kulağın duyarlılığına benzeyen bir süzgeçten geçirir, belirli zaman aralıklarında ortalamasını alır ve çok sessiz anları, sessizlik ortalamayı aşağı çekmesin diye, hesabın dışında bırakır. Sonuç tek bir sayıdır: filmin bütününün ne kadar yüksek duyulduğu.

Ölçüm farklı zaman pencereleriyle de yapılabilir. Anlık ses yüksekliği sesin her an ne kadar yüksek duyulduğunu, kısa süreli ses yüksekliği son birkaç saniyenin ortalamasını gösterir. Kurgucu için en yararlı olan çoğu zaman kısa süreli ölçüdür: iki sahne arasındaki geçişte sesin ne kadar sıçradığını gösterir.

Teslim standartları

Yayıncılar ve platformlar, izleyicinin bir programdan öbürüne geçerken sesini sürekli ayarlamak zorunda kalmaması için ses yüksekliği hedefleri belirler. Avrupa Yayın Birliği'nin önerisi, televizyon yayınları için bütünleşik ses yüksekliğini eksi yirmi üç LUFS ve gerçek tepeyi eksi bir dBTP olarak koyar. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki yayın standardı eksi yirmi dört LKFS hedefler. Bazı yayın platformları kendi belgelerinde farklı hedefler, farklı ölçüm yöntemleri, örneğin ölçümü yalnızca diyaloğun geçtiği anlara göre yapan yöntemler ister.

Kurgucu bu sayıları ezberlemek zorunda değildir; ama her teslimden önce, filmin hangi standarda göre teslim edileceğini öğrenir ve geçici miksajını o standardın ölçüsüyle bir kez ölçer. Böylece ses ekibine, hangi sahnelerin standardın sınırlarını zorlayacağını önceden söyleyebilir.

Kurgucunun kararları ve sınırlar

Teslim standartları kurgucunun kararlarını doğrudan değiştirmez, ama onların nasıl duyulacağını belirler. Bir fısıltı ile bir patlama arasındaki fark, sınırlı bir ses yüksekliği aralığında daralır. Kurgucu bu farkı yalnızca yükseklikle kurduysa, teslim edilen kopyada karşıtlık kaybolabilir. Farkı zamanla, sessizlikle, sesin dokusuyla da kurduysa, karşıtlık sınırlar içinde yaşar.

Bir başka nokta diyalogdur. Pek çok standart ve platform, diyaloğun anlaşılırlığını ölçümün merkezine koyar. Kurgucunun diyaloğu müziğin ve efektlerin altında bıraktığı bir sahne, standartlara uyan bir miksajda da anlaşılmaz kalabilir; çünkü ölçüm diyaloğun ne kadar yüksek olduğunu söyler, ne kadar anlaşılır olduğunu değil.

Kurgu odasında

Saadettin açılışın ilk otuz saniyesini açıyor ve Lâl'le birlikte ses yüksekliğinin kısa süreli ölçümünü izliyor. Dedenin cümlesi çok alçak; kepengin ilk vuruşu çok yüksek ve aralarında yalnızca birkaç saniye var. İzleyicinin sesi açtığı an ile kepengin geldiği an birbirine fazla yakın.

Önce kararın kendisini düşünüyor: fısıltı ile kepenk arasındaki karşıtlık bir anlatı kararıdır. Dedenin kendi kendine söylediği bir cümle, ardından çarşının sabahla birlikte uyanması. Ama karşıtlığın tek aracı yükseklik olmak zorunda değil. Saadettin cümlenin bitişi ile kepengin ilk vuruşu arasına, siyah ekranın son saniyelerinde, dükkânın sabahki oda tonundan kırk sekiz kare ekliyor. İzleyicinin kulağı, fısıltıdan sonra iki saniye boyunca odanın sessizliğine alışıyor.

Sonra koridor planının kendisine dönüyor. Kepengin ilk vuruşu planın seksen dördüncü karesinde ve bu yer kurgu kararı; değişmiyor. Ama Lâl, vuruşun gerçek tepesinin teslim sınırını aştığını ve yükseklik farkının oturma odasında rahatsız edici olacağını söylüyor. Saadettin, kepengin yüksekliğinin değil yakınlığının da bir seçim olduğunu hatırlatıyor: devir listesinde kepenk "koridorun sonundan, uzaktan" diye yazılmıştı. Lâl kepengin yüksekliğini indiriyor ve uzaklığını, koridorun yankısını artırarak kuruyor. Kepenk artık daha alçak, ama daha uzak ve daha büyük bir mekânın içinde duyuluyor.

Ölçüm yeniden yapılıyor. Açılışın kısa süreli ses yüksekliği hâlâ çok alçaktan yükseğe gidiyor, ama sıçrama artık bir patlama değil, bir uyanış. Dedenin cümlesi de bir adım yükseltiliyor; fısıltı olarak kalıyor, ama izleyicinin sesi açmasına gerek bırakmayacak kadar. Saadettin devir listesindeki iki satırı güncelliyor: "Siyah üzerindeki cümleden sonra kırk sekiz kare oda tonu; kepenk seksen dördüncü karede, uzaktan, yankıyla. Karşıtlık yükseklikle değil, sessizlik ve uzaklıkla kurulur."

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular ses yüksekliğini kurgunun bir parçası sayar; onu miksajın son gününe bırakmaz. Bir filmin ses yüksekliği eğrisine bakıldığında, filmin ritmi de görülür: sessiz bölümler, yükselişler, doruklar ve nefes alanları. Bu eğri çok düzse film tekdüze duyulur; çok inişli çıkışlıysa izleyici sürekli ses ayarı yapar. Kurgucu sahnelerin sırasını ve sürelerini belirlerken bu eğriyi de belirlediğini bilir.

Bir başka incelik, izleme ortamıdır. Kurgu odasındaki hoparlörler ve sessiz oda, bir oturma odasının, bir telefonun ya da bir dizüstü bilgisayarın hoparlörlerinden çok farklıdır. Deneyimli kurgucular geçici miksajlarını, kilitten önce, en az bir kez de küçük hoparlörlerde ve gürültülü bir ortamda dinler; diyaloğun nerede kaybolduğunu orada duyar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ses seviyesi sinyalin büyüklüğünü, ses yüksekliği kulağın duyduğunu ölçer. Kulak farklı frekanslara farklı duyarlıdır; bu yüzden teslim standartları ses yüksekliğini, kulağın duyarlılığına göre ağırlıklandırılmış bir ölçüyle, LUFS ya da LKFS birimiyle ister. Bütünleşik ses yüksekliği filmin ortalamasını, gerçek tepe en yüksek anını, ses yüksekliği aralığı en sessiz ile en yüksek arasındaki farkı gösterir.

Teslim standartları kurgucunun kararlarının nasıl duyulacağını belirler. Yalnızca yükseklikle kurulmuş bir karşıtlık, sınırlı bir aralıkta daralır; sessizlikle, zamanla, uzaklıkla ve dokuyla kurulmuş bir karşıtlık sınırların içinde yaşar. Standarda uymak gereklidir, ama diyaloğun anlaşılırlığını tek başına güvenceye almaz; kurgucu filmini küçük hoparlörlerde de dinler.

Görüntü için de teslim sınırları vardır ve onlara uymak ile zorla sığdırmak aynı şey değildir: kaba bir sınırlayıcı süzgeç, koyu tenlerin gölgelerindeki ayrıntıyı tek bir siyaha çekebilir. Sınırlara uyma işi, ayrıntıyı koruyacak biçimde yapılmalıdır.

Sonraki derse köprü

Lâl'in ekibi ses dosyalarını Saadettin'in kullandığından farklı bir yazılımda açıyordu ve iki yazılım aynı şeylere başka adlar veriyordu: Saadettin'in sekans dediğine Lâl'in yazılımı oturum, klasöre başka bir şey, klibe bir başkası diyordu. Teslim sırasında birkaç yanlış anlama bu adlardan çıktı. Farklı kurgu yazılımlarında aynı işlevi gören kavramları eşleştirip bir yazılımdan öbürüne geçiş tablosu çıkarmak, M15-D01 "Doğrusal olmayan kurgu yazılımlarının ortak mantığı" dersinin konusu.