Ses ekibine devir

Açılış sahnesi

Kuyumcu filminin ses dosyaları bir cuma akşamı Lâl'in ekibine gönderiliyor. Pazartesi sabahı Lâl'in diyalog kurgucusu Saadettin'i arıyor. Dosyaları açmış, ama üç sorunu var. Birincisi: bilezik sahnesinin diyaloğu, Saadettin'in özenle kurduğu iki izli düzende değil, tek bir izde gelmiş. İkincisi: her ses parçasının kesme noktasının ötesinde yalnızca bir kare uzatma var; diyalog kurgucusu oda tonu arayacak malzeme bulamıyor. Üçüncüsü: ezanın kahve sahnesine taşan kuyruğu, zarın çarptığı karede sertçe kesilmesi gerekirken, yazılımın otomatik eklediği yumuşak bir sönümlemeyle bitiyor.

Saadettin dosyaları dışa aktarırken yazılımın varsayılan ayarlarını kullanmıştı. Kurgu odasında aylar boyunca verdiği kararların bir kısmı, ses ekibine giden dosyada kaybolmuş ya da değişmişti.

Devir listesi hazırdı, notlar yazılmıştı; ama liste ile dosya birbirini tutmuyordu. Bu dersin konusu, bu iki şeyi birbirine tutturmak.

Bu derste ne olacak

Bu modülün ilk dersinde kurgucunun ses kararlarını ses ekibinin işinden ayıran bir devir listesi kurduk. Kilitli kurgu dersinde devrin genel çerçevesini, seçki dersinde de tutamakları görmüştük. Bu derste devrin sesle ilgili somut parçalarına bakıyoruz: dosyaların biçimi, izlerin düzeni, tutamakların uzunluğu, senkronun nasıl korunduğu ve devir notunun neyi içermesi gerektiği.

Ders üç soruyu izliyor: ses ekibinin hangi dosyalara ihtiyaç duyduğu, bu dosyaların içinde kurgu kararlarının nasıl korunduğu ve teslimden önce dosyaların nasıl sınandığı. Bunlar teknik ayrıntılar gibi görünür, ama her biri, kurgucunun kararlarının ses bandına ulaşıp ulaşmayacağını belirler.

Saadettin'in teslimi baştan, kare kare yeniden hazırlamasını izleyecek, hem kurgusu hem ses kurgusu aynı yıl ödül alan, binlerce planlık bir kovalamaca filmine bakacak ve bir referans videonun sıkıştırılmasının, karanlık bir sahnede koyu tenli bir oyuncunun dudaklarını ses ekibinin gözünden nasıl silebildiğini göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Ses ekibi kurgu yazılımında değil, kendi ses yazılımında çalışır. Kurgucunun ses kararlarının o yazılıma taşınması için, kurgu yazılımının ses izlerini, her ses parçasının kaynağını, başlangıç ve bitiş noktalarını, düzeylerini ve geçişlerini başka bir yazılımın okuyabileceği bir dosyaya aktarması gerekir.

Ses ekibinin, sesi görüntüye göre işleyebilmesi için görüntüye de ihtiyacı vardır. Ama görüntünün kendisi değil, sesle senkronu kare doğruluğunda korunmuş ve üzerinde zaman kodu görünen bir kopyası yeterlidir.

Ses izlerinin hangi sırayla ve hangi türe göre ayrılmış olarak geldiği, ses ekibinin işinin başlangıç hızını belirler. Diyalog, efekt, ambiyans ve müzik birbirine karışmış gelirse, ses ekibi önce onları ayırmak zorunda kalır.

Mekanizma

Tutamakların uzunluğu

Bir ses aktarım dosyası, her ses parçasını kurgucunun kullandığı uzunlukta taşıyabileceği gibi, her iki ucundan belirli bir uzatmayla da taşıyabilir. Seçki dersinde tanımladığımız tutamaklar, burada ses ekibinin onarım malzemesidir: diyalog kurgucusu çapraz geçiş kurmak, oda tonu bulmak ya da bir kelimenin başını kurtarmak için kesme noktasının ötesindeki sese ihtiyaç duyar.

Tutamakların uzunluğu ses ekibiyle önceden konuşulur. Çok kısa tutamaklar onarımı imkânsız kılar; çok uzun tutamaklar dosyaları büyütür ama çoğu zaman sorun yaratmaz. Pek çok ses ekibi diyalog için birkaç saniyelik tutamak ister.

Senkronu korumak

Ses aktarım dosyası ile referans video, aynı başlangıç noktasını paylaşmalıdır. Bunu sağlamanın geleneksel yolu, her bölümün başına, görüntünün ilk karesinden belirli bir süre önce, hem görüntüde hem seste tek karelik bir işaret koymaktır. Ses ekibi bu işaretin görüntüdeki ve sesteki yerinin aynı karede olduğunu görerek senkronu doğrular.

Uzun filmler çoğu zaman bölümlere, eski film makaralarının mirası olarak makara denen yirmi dakika civarındaki parçalara ayrılarak devredilir. Her makaranın kendi senkron bipi, kendi ses aktarım dosyası ve kendi referans videosu olur.

Kararları korumak

Ses aktarım dosyaları kurgucunun ses kararlarının çoğunu taşır, ama hepsini değil. Bazı yazılımlar düzey değişikliklerini, filtreleri, ses efektlerinin üzerine eklenmiş işlemleri dosyaya aktarmaz ya da farklı biçimde aktarır. Bazıları kesme noktalarına, kurgucunun istemediği yumuşak geçişler ekler. Kurgucu bu yüzden, aktarılan dosyayı ses ekibine göndermeden önce bir ses yazılımında açıp kendisi dinler.

Dosyanın taşıyamadığı kararlar devir notuna yazılır. Devir notu, devir listesinin ses ekibine giden son hâlidir: hangi seslerin anlatı kararı olduğu, hangi geçişlerin korunması gerektiği, hangi izlerin geçici olduğu.

Kurgu odasında

Saadettin teslimi baştan hazırlıyor. Önce Lâl'le bir saat konuşuyor ve ses ekibinin istediği düzeni yazıya geçiriyor. İz düzeni şu: birinci ile dördüncü izler arası diyalog, dama tahtası düzeninde; beşinci ve altıncı izler senkron efektler ve foley için geçici sesler; yedinci ve sekizinci izler ambiyans; dokuzuncu iz, kepenk sesi gibi kurgu kararı olan özel sesler için ayrılmış; onuncu iz geçici müzik, yalnızca referans olarak.

Tutamaklar için Lâl, diyalogda yüz yirmi kare, öbür izlerde kırk sekiz kare istiyor. Saadettin aktarım ayarlarını buna göre değiştiriyor ve bir sonraki dışa aktarımı yalnızca bilezik sahnesiyle deniyor. Lâl'in diyalog kurgucusu sahneyi açıyor: dedenin her repliğinin ötesinde beş saniyelik bir dükkân sesi var. Otuz sekiz karelik doldurmanın alındığı müşteri çekimi de, kendi beş saniyelik tutamağıyla geliyor.

Doksan altı dakikalık filmi beş makaraya ayırıyor. Her makaranın görüntüsü 01:00:00:00 zaman kodunda başlıyor; senkron bip, kırk sekiz kare önce, 00:59:58:00'da. Saadettin beş makaranın beşinde bipin görüntüde tek bir kare, seste tek bir kare olduğunu ses yazılımında tek tek kontrol ediyor.

Sonra kendi kararlarını arıyor. Ezanın kahve sahnesine taşan kuyruğu, ikinci makaranın içinde; aktarılan dosyada yazılım, zarın çarptığı karede on iki karelik bir sönümleme eklemiş. Saadettin aktarım ayarlarındaki otomatik geçiş seçeneğini kapatıyor, makarayı yeniden aktarıyor ve kuyruğun zarın karesinde sönümsüz kesildiğini dinleyerek doğruluyor. Siyah üzerindeki cümlenin altında hiçbir ambiyans izi olmadığını, kepenk sesinin dokuzuncu izde seksen dördüncü karede başladığını da tek tek açıp dinliyor.

Son olarak devir notunu yazıyor. Not üç bölüm: dosyalar ve iz düzeni, anlatı kararı olan sesler ve geçici olanlar. Anlatı kararları bölümünde dokuz satır var; her birinin zaman kodu, kare numarası ve neden korunması gerektiği. Lâl notu okuyup bir tek soru soruyor: geçici müzik izi neden hâlâ dosyada? Saadettin, onun yalnızca bestecinin müzik yerlerini görebilmesi için orada olduğunu, son miksaja girmeyeceğini yazıyor ve izin adını "GEÇİCİ MÜZİK, REFERANS" olarak değiştiriyor.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular devri son gün yapmaz. Ses ekibiyle, kilitten haftalar önce, kısa bir sahneyle deneme bir aktarım yapar; dosyanın ses yazılımında nasıl açıldığını, hangi kararların taşındığını, hangilerinin kaybolduğunu birlikte görürler. Son devir, bu denemede bulunan sorunlar çözülmüş olarak yapılır.

Bir başka incelik, kilitten sonraki değişikliklerdir. Kilitli kurgu dersinde gördüğümüz gibi, kilit bazen yeniden açılır. Böyle bir değişiklikte kurgucu, ses ekibine yalnızca yeni bir dosya göndermez; değişikliğin hangi makarada, hangi zaman kodunda, kaç karelik bir fark yarattığını gösteren bir değişiklik listesi gönderir. Ses ekibi aylarca çalıştığı malzemeyi baştan açmadan, yalnızca değişen yeri günceller.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kurgucunun ses kararları ses ekibine bir ses aktarım dosyası, bir referans video ve bir devir notuyla ulaşır. Dosya kurgudaki ses izlerini kaynaklarına bağlı olarak taşır; referans video ses ekibine görüntüyü kare doğruluğunda gösterir; devir notu dosyanın taşıyamadığı kararları yazar. İz düzeni ses ekibinin ilk haritasıdır ve önceden konuşulur.

Tutamaklar ses ekibinin onarım malzemesidir; diyalog için birkaç saniye istenir. Senkron, her makaranın başındaki senkron biple korunur ve doğrulanır. Kurgucu aktarılan dosyayı göndermeden önce bir ses yazılımında açıp dinler; yazılımlar bazı kararları kaybeder, bazılarına kendi geçişlerini ekler.

Referans videonun sıkıştırması bile bir karardır: karanlık bir sahnede aşırı sıkıştırma, koyu tenli bir oyuncunun dudaklarını ses ekibinin gözünden silebilir ve ek diyalog kaydını imkânsız kılabilir. Devir bir dosya teslimi değil, ses ekibiyle süren bir iletişimdir.

Sonraki derse köprü

Lâl devir notunu okuduktan sonra Saadettin'e bir soru daha sordu: film hangi platformda, hangi teslim standardıyla yayınlanacak? Platformun teknik belgesinde ses yüksekliği için bir hedef değer ve bir üst sınır vardı ve Saadettin'in kurgu sırasında yaptığı geçici miksajın, siyah üzerindeki cümleyle kepengin sesi arasında, bu sınırların çok ötesinde bir fark taşıdığı ortaya çıktı. Ses yüksekliği ölçümünün temel kavramlarını ve teslim standartlarının kurgucunun işine etkisini açıklamak, M14-D07 "Ses seviyesi ve ses yüksekliği (loudness)" dersinin konusu.