Geçici müzik (temp) ve tuzağı

Açılış sahnesi

Keriman bilezik sahnesini bir kez daha izliyor ve sahne bittiğinde gözleri dolu. Sahnenin altında, kurgunun ilk haftasında Saadettin'in koyduğu bir yaylı çalgı parçası çalıyor: yavaş, ağır, bir veda müziği. Keriman parçanın besteciye gönderilmesini istiyor: "Bunun gibi bir şey yazsın."

Saadettin parçayı kapatıp sahneyi müziksiz izliyor. Sahne hâlâ iyi, ama başka bir sahne. Müzikle birlikte izlendiğinde bir vedayı anlatıyordu; müziksiz izlendiğinde dede ile müşteri arasında bir pazarlık, dedenin ustalığıyla yaptığı son bir iş. Sonra sahnenin kesmelerine bakıyor ve bir şey daha görüyor: altı kesmenin üçü, parçanın vuruşlarının tam üstüne düşüyor. O kesmeleri sahnenin içindeki bir bakışa ya da bir harekete göre değil, müziğe göre koymuş.

Haftalar boyunca dinlenen bir parça, sahnenin anlamını ve kesmelerin yerini sessizce belirlemiş. Besteciye bu parçayı göndermek, bu kararları da ona göndermek demek.

Bu derste ne olacak

Kurgucular sahneleri müzikle kurmayı sever ve çoğu zaman haklıdırlar: müzik bir sahnenin ritmini, duygusunu ve süresini sınamayı kolaylaştırır. Ama filmin bestecisi henüz yazmadığı için, kurgu sırasında kullanılan müzik başka filmlerden ya da kayıtlardan alınmış geçici bir müziktir. Bu ders bu müziğin yararını ve tuzağını birlikte ele alıyor.

Yönetmenlik Akademisi'nin ses ve müzik dramaturjisi dersinde geçici müziği yönetmenin gözünden tanımlamıştık. Burada kurgucunun gözünden bakacağız: geçici müzik kurgu kararlarını nasıl yönlendirir, yönetmen ve yapımcı ona nasıl alışır ve bu alışkanlık besteciyle ilişkiyi nasıl biçimler?

Saadettin'in bilezik sahnesini müziğin elinden geri almasını izleyecek, geçici olarak konmuş klasik kayıtların ısmarlanmış bir film müziğinin yerini aldığı bir bilimkurgu klasiğine bakacak ve geçici müziğin bir sahnenin karakterlerine, tenlerinin rengine göre farklı duygular yükleyebildiği bir durumu inceleyeceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Kurgu sırasında besteci çoğu zaman henüz çalışmaya başlamamıştır, ya da başlasa bile müziği filmin kilitlenmesini bekler. Kurgucu ise sahnelerin müzikle nasıl çalışacağını kurgu sırasında görmek ister. Bu iki ihtiyacın arasını geçici müzik doldurur.

Geçici müzik iki işe yarar. Kurgucuya sahnenin ritmini ve süresini kurmak için bir zemin verir. Yönetmene, yapımcıya ve test izleyicilerine, müziği henüz yazılmamış bir filmi bitmiş bir filme yakın biçimde izleme imkânı verir. Tuzak, ikinci işin içinde saklıdır: bitmiş gibi izlenen bir film, bitmiş gibi hatırlanır.

Mekanizma

Kesmeyi müziğe bağlamak

Kurgucu bir sahneyi müzikle kurarken, müziğin vuruşları ve cümleleri kesmelerin yerini çekmeye başlar. Bu, müzik sekanslarında bilinçli ve doğru bir yöntemdir. Ama geçici müzikle kurulmuş bir diyalog ya da dram sahnesinde, kesmelerin bir kısmı oyunculara ve olaya değil, bir başkasının yazdığı bir parçanın vuruşlarına göre yerleşir.

Bunu görmenin yolu, sahneyi müziksiz izlemektir. Müzik kapatıldığında, yalnızca vuruşa göre yerleşmiş kesmeler bir an erken ya da geç gelmiş gibi durur.

Duyguyu müziğe teslim etmek

Geçici müzik, bir sahnenin duygusunu kurgudan önce söyleyebilir. Yavaş bir yaylı parça bir sahneyi yasa, gergin bir uğultu tehdide çevirir. Kurgucu ve yönetmen sahneyi bu müzikle izledikçe, sahnenin başka bir duyguyu taşıyabileceğini düşünmez olur.

Kurgucunun bunu sınamak için yapabileceği en basit şey, sahneyi duygu bakımından birbirine zıt iki geçici müzikle izlemektir. Sahne iki müzikle de çalışıyorsa, duyguyu sahnenin kendisi taşıyordur. Yalnızca birinde çalışıyorsa, duyguyu müzik taşıyordur.

Besteciye ne gönderilir

Geçici müzik besteciye gönderilirse, kopyalanacak bir şablon gibi okunabilir ve besteci, yönetmenin onu bekleyeceğini bildiği için o parçaya benzer bir şey yazma baskısı altında kalır. Bunu bilen kurgucular ve yönetmenler geçici müziği besteciye, eğer gönderiyorlarsa, ne işe yaradığını anlatan bir açıklamayla gönderir: bu parça bu sahnede ritmi mi taşıyor, bir duyguyu mu, bir yükselişi mi?

Kurgu odasında

Saadettin bilezik sahnesini müziksiz açıyor ve altı kesmeyi tek tek, yalnızca sahnenin içindeki olaylara bakarak yeniden değerlendiriyor. Üç kesme müziğin vuruşlarına göre yerleşmişti. Bunlardan biri, dedenin bileziği ışığa kaldırdığı hareketle de örtüşüyor; Saadettin onu olduğu gibi bırakıyor.

İkinci kesme, müşterinin "Kaça olur?" diye sorduğu yerde. Kesme, sorudan sonra dedenin yüzüne değil, sorunun ortasında, parçanın bir vuruşunun üstünde geliyordu. Saadettin kesmeyi on altı kare ileri alıp sorunun bitişine taşıyor; dedenin yüzü artık soru bittikten sonra, cevap vermeden önceki duraklamayla birlikte görünüyor. Üçüncü kesme dedenin ellerinin yakın planına geçiş; parçanın cümlesinin bitişine denk getirilmişti. Saadettin bu kesmeyi yirmi iki kare erkene, dedenin parmağının bileziğin kilidine dokunduğu karenin hemen öncesine çekiyor.

Sonra sahneyi iki farklı geçici müzikle, önce yaylı veda parçasıyla, sonra hafif, ritmik bir tel çalgı parçasıyla izliyor. İkinci parçayla sahne bir veda değil, bir ustanın son işi gibi duyuluyor; dedenin elleri, sahnenin merkezine geçiyor. Saadettin iki sürümü Keriman'a gösteriyor ve Keriman uzun süre bir şey söylemiyor; sonra sahnenin aslında ikincisi olduğunu söylüyor, ama birincisini çok sevdiğini de.

Besteciye ikisi de gönderilmiyor. Saadettin ile Keriman birlikte bir not yazıyor: "Bilezik sahnesi, kırk saniye, 00:23:40 ile 00:24:20 arası. Dedenin ustalığını, ellerinin hâlâ ne kadar emin olduğunu taşımalı. Veda bu sahnede değil, finalde. Bu sahnede yas olmamalı." Yaylı veda parçası ise bir dosyada, "finalle ilgili duygu referansı, şablon değil" etiketiyle duruyor.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular geçici müzikle çalışmaktan kaçınmaz, ama onu bilerek ve sınırlı kullanır. Bazıları kurgunun ilk sürümünü bütünüyle müziksiz kurar ve müziği ancak sahnenin müziksiz çalıştığı görüldükten sonra ekler. Bazıları geçici müziği yalnızca müziğin gerçekten anlatıyı taşıyacağı yerlere koyar ve her parçayı ayrı ayrı etiketler. Bazıları da geçici müziği filmin iç izlemelerinde kullanır, ama yapımcı ve platform izlemelerinde kapatır; böylece filmi müziğe değil, kendisine göre değerlendirmelerini ister.

Bir başka incelik, geçici müziğin haklarıdır. Kurgu sırasında kullanılan müzikler çoğu zaman yalnızca iç izlemeler için kullanılabilir; bir test gösteriminde ya da bir festival başvurusunda kullanılmaları haklar bakımından sorun doğurabilir. Kurgucu geçici müziğin kaynağını her parça için not eder.

Kendin dene

Aklında kalsın

Geçici müzik kurgucuya bir sahnenin ritmini ve süresini kurmak için bir zemin verir ve henüz müziği yazılmamış bir filmin izlenmesini kolaylaştırır. Ama iz bırakır: kesmeler vuruşlara göre yerleşebilir, bir sahnenin duygusu müziğe teslim edilebilir ve haftalarca dinlenen bir müzik, yönetmenin kulağına yerleşip bestecinin yazacağı müziğin ölçütü olabilir.

Kurgucu sahneyi müziksiz izleyerek, kesmelerin sahnenin kendisine mi, müziğe mi göre yerleştiğini görür ve aynı sahneyi zıt iki müzikle izleyerek, duyguyu sahnenin mi müziğin mi taşıdığını sınar. Geçici müzik, bir sahnenin karakterlerine farklı duygular da yükleyebilir; bir ailenin sahnelerinin altına senaryoda olmayan bir tehdit koymak, kurgu sırasında verilmiş bir anlatı kararıdır ve öyle sorgulanmalıdır.

Besteciye geçici müzik yerine, mümkünse, müziğin her sahnede yapması gereken işi anlatan bir not gönderilir. Geçici müzik gönderilirse, neyin referans olduğu, neyin olmadığı açıkça yazılır.

Sonraki derse köprü

Bilezik sahnesinden geçici müzik çıkarıldığında, Saadettin sahnenin müziksiz hâlinde dikkatini çeken bir şeyi Lâl'e söyledi: sahnenin altında yalnızca çarşının belirsiz bir uğultusu kalmıştı ve seyirci dükkânın çarşının neresinde olduğunu, günün hangi saatinde olduklarını sesten çıkaramıyordu. Lâl, sahneye birkaç ses ekleyerek bunu kurabileceklerini söyledi. Bir sahneye ambiyans ve ses efekti ekleyerek uzamı ve zamanı sesle tanımlamak, M14-D04 "Efekt ve ambiyansla sahne kurmak" dersinin konusu.