Kurgucunun ses sorumluluğu

Açılış sahnesi

Kuyumcu filminin görüntü kurgusu kilitlendikten iki gün sonra ses süpervizörü Lâl kurgu odasına geliyor ve filmi Saadettin'le birlikte baştan izlemek istiyor. Daha ilk dakikada durduruyor. Koridor planının sonunda, çarşının öbür ucunda bir kepenk açılıyor ve sesi koridorda yankılanıyor. Lâl soruyor: "Bu ses nereden geldi?"

Saadettin anlatıyor: sette kayıtlı bir kepenk sesi yoktu; sesi bir ses kütüphanesinden bulmuş, koridor planının seksen dördüncü karesine yerleştirmiş, filmin finalinde de aynı sesi kullanmış. Lâl sesin kendisini beğenmiyor; bir alışveriş merkezi kepengi gibi duyuluyor, eski bir çarşının ağır demir kepengi gibi değil. Ama sesin o karede başlamasını çok beğeniyor.

Bu iki cümle bu dersin konusunu özetliyor. Sesin hangi karede başladığı kimin kararıdır, hangi sesin kullanılacağı kimin? Saadettin bunu Lâl'e o gün bir liste hâlinde vermeliydi. Henüz vermemişti.

Bu derste ne olacak

Yönetmenlik Akademisi'nde sette sesin nasıl kaydedildiğini gördük: boom, yaka mikrofonu, ortam kaydı. Bu derste o sesin kurgu odasına geldikten sonra kimin elinde olduğuna bakıyoruz. Görüntü kurgucusu sesin yarısından sorumludur; ama hangi yarısından? Bu modülün açılış dersi, kurgucunun sesle ilgili kararlarını ses ekibinin işinden ayırmayı ve bu ayrımı bir listeyle yazıya dökmeyi öğretiyor.

Üç şey üzerinde duracağız: kurgucunun kurgu sırasında sesle ne yaptığını, ses ekibinin kilitten sonra neyi devraldığını ve ikisinin arasındaki sınırın neden açıkça yazılması gerektiğini. Diyalog düzenlemenin, geçici müziğin, ambiyansın ve devir dosyalarının ayrıntılarını bu modülün sonraki derslerinde göreceğiz.

Saadettin'in kepenk sesi için hazırladığı devir listesini satır satır kuracak, hem kurgusu hem sesi aynı yıl ödül alan, işitme kaybını anlatan bir filme bakacak ve kurgu odasındaki geçici bir renk ayarının, sesle birlikte devredilmezse bir oyuncunun tenini filmin sonuna kadar nasıl taşıyabileceğini soracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir filmin sesi kurgu odasında doğmaz, ama kurgu odasında biçimlenir. Görüntü kurgucusu her kesmede sesi de keser: bir repliğin nerede başlayıp bittiğini, bir sessizliğin ne kadar sürdüğünü, bir sesin bir sahneden öbürüne taşıp taşmadığını o belirler. Bunlar ses kararları gibi görünse de, aslında anlatı kararlarıdır.

Ses ekibi ise kilitten sonra bu kararları devralır ve sesi işler: diyaloğu temizler, eksik sesleri üretir ya da kaydeder, ambiyansları katmanlar, müziği yerleştirir ve hepsini filmin son ses bandında dengeler.

Kurgucu kurgu sırasında, kaydedilmemiş ya da yetersiz kaydedilmiş sesleri geçici olarak doldurur: bir kapı sesi, bir trafik uğultusu, bir telefon zili. Bu sesler sahnenin izlenebilmesi için gereklidir, ama son ses değildir.

Mekanizma

Kurgucunun yarısı

Kurgucunun sesle ilgili sorumluluğu, sesin anlatıdaki yeri ve zamanıyla ilgilidir. Hangi replik duyulacak, hangisi ekran dışında kalacak, bir ses hangi karede başlayacak ve bitecek, bir sahnenin sesi bir sonrakine taşacak mı, bir an sessiz mi kalacak: bunlar kurgucunun kararlarıdır, çünkü sahnenin anlamını ve ritmini doğrudan belirler.

Kurgucu ayrıca ses ekibine, sesin ne yapması gerektiğini anlatan geçici bir ses bandı bırakır. Bu bant bir taslaktır, ama bir niyet de taşır: bir kapının sert mi, yumuşak mı kapandığı, bir sokağın kalabalık mı, boş mu duyulduğu.

Ses ekibinin yarısı

Ses ekibi, kurgucunun bıraktığı bandı alıp onu gerçek bir ses bandına dönüştürür. Diyalog kurgucusu her repliği temizler, gürültüleri ayıklar ve kesmelerin seste duyulmasını engeller. Efekt ve foley ekipleri eksik sesleri üretir. Ambiyans kurgucusu mekânların sesini katmanlar. Sonunda bütün katmanlar bir araya getirilir ve dengelenir.

Sınırı yazmak

Sınır her zaman kendiliğinden açık değildir. Bir kepenk sesinin hangi karede başladığı kurgunun kararıdır; hangi kepenk sesinin kullanılacağı ses ekibinin. Ama bir sesin karakteri, yani sertliği, uzaklığı, yankısı, anlatıyı da etkileyebilir. Kurgucu bu yüzden sesle ilgili kararlarını bir listeyle yazar ve her satırda, neyin kurgu kararı, neyin ses ekibine bırakılmış bir öneri olduğunu ayırır.

Kurgu odasında

Saadettin Lâl'le konuştuktan sonra filmin bütün geçici seslerini bir devir listesine yazmaya başlıyor. Listeyi üç sütuna ayırıyor: zaman kodu, sesin anlatıdaki görevi ve ses ekibine kalan karar.

Kepenk sesinin satırı şöyle: "00:00:03:12, koridor planı. Ses, yüz yirmi karelik planın seksen dördüncü karesinde başlıyor. Görevi: çarşının uyandığını duyurmak, finaldeki kepenk sesinin ilk yarısını kurmak. Ses ekibine kalan: kepengin türü, yankısı, uzaklığı. Öneri: eski, ağır, demir bir kepenk; koridorun sonundan, uzaktan." Finaldeki kepenk sesinin satırı da aynı biçimde yazılıyor ve bir not taşıyor: "Bu sesle açılıştaki ses aynı ses olmalı; seyirci ikincisini duyduğunda birincisini hatırlamalı."

Lâl listeyi okuyunca bir öneride bulunuyor: çarşıya gidip gerçek bir kepengin, sabahın erken saatinde kaydını almak. Saadettin kabul ediyor ama bir koşul koyuyor: yeni ses hangi uzunlukta olursa olsun, ilk vuruşu seksen dördüncü karede gelmeli; çünkü planın son otuz altı karesi, sesin yankısının sönmesi için bırakılmış.

Bir hafta sonra Lâl'in ekibinin kaydettiği kepenk sesi gelip yerine oturuyor. Ses uzun, ağır ve gerçek; ilk vuruşu seksen dördüncü karede. Finalde, dede gün ışığına çıkmadan otuz altı kare önce, aynı kaydın ikinci bir vuruşu duyuluyor. Saadettin ile Lâl'in işleri listenin iki sütununda ayrı duruyor ve filmin içinde birleşiyor.

Listenin otuz bir satırı var. Saadettin bunlardan dokuzunu "zamanlaması korunsun", yirmi ikisini "ses ekibi serbest" olarak işaretliyor. Siyah ekranın üzerinde duyulan "Bu dükkân benimle kapanacak" cümlesinin satırına ise ayrı bir not düşüyor: "Siyah üzerinde duyulan tek ses. Altında hiçbir ambiyans olmasın; seyirci bu cümleyi bir odanın içinde değil, karanlıkta duymalı."

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular geçici sesi bir araç olarak kullanır, ama ona fazla emek vermez. Kurgu sırasında çok iyi kurulmuş geçici bir ses bandı, yönetmenin ve yapımcının kulağına yerleşir ve ses ekibinin daha iyi bir sesi önermesini zorlaştırır. Usta kurgucular geçici sesi bu nedenle sahnenin niyetini taşıyacak kadar iyi, ama bir son ses gibi duyulmayacak kadar yalın tutar.

Bir başka incelik, kütüphane seslerinin haklarıdır. Kurgucunun kullandığı bir ses kütüphanesi, kurgu odasında kullanıma izin verse de filmin son bandında kullanıma izin vermeyebilir. Geçici seslerin kaynağının listeye yazılması, ses ekibinin bu soruyu sormasını kolaylaştırır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Görüntü kurgucusu sesin yarısından sorumludur: sesin anlatıdaki yeri ve zamanı onun kararıdır. Hangi repliğin duyulacağı, bir sesin hangi karede gireceği, bir sessizliğin ne kadar süreceği kurgu kararlarıdır. Sesin kendisini, yani kalitesini, karakterini, katmanlarını ve dengesini ses ekibi kilitten sonra devralır ve işler.

Kurgucu kurgu sırasında geçici seslerle çalışır; bu sesler sahnenin niyetini taşır ama son ses değildir. Fazla iyi kurulmuş geçici sesler kulağa yerleşip daha iyi seslerin önünü kesebilir. Kurgucu ile ses ekibi arasındaki sınır kendiliğinden açık değildir ve bir devir listesiyle yazılır: her ses için görevi, korunacak zamanlaması ve ses ekibine kalan serbestlik.

Devir listesi yalnızca sesle sınırlı değildir. Kurgu sırasında görüntülere uygulanmış geçici bir renk ayarı da, bir oyuncunun cildini olduğundan farklı göstermişse, geçici olduğu yazılarak devredilmelidir; yoksa kurgu odasındaki alışkanlık, filmin son hâline taşınabilir.

Sonraki derse köprü

Lâl, kuyumcu filminin ses yerleştirme oturumunda dedenin dükkânda bir müşteriyle konuştuğu sahneyi durdurdu ve Saadettin'e bir şey dinletti: her kesmede, arka plandaki çarşı uğultusu bir an değişiyor ve kesme sesten duyuluyordu. Görüntüde akıcı olan sahne, seste parçalanmıştı. Diyalog izlerindeki boşlukları oda tonuyla doldurarak kesmelerin seste duyulmasını engellemek, M14-D02 "Diyalog düzenleme ve oda tonu" dersinin konusu.