Test gösterimi

Açılış sahnesi

Kuyumcu filminin ilk test gösterimi bir üniversite salonunda yapılıyor; kırk kişi, filmi hiç görmemiş, filmin yapımından habersiz. Gösterimden önce Ziynet bir anket kâğıdı hazırlamış ve Saadettin'e göstermeden bastırmış. Anketin ilk sorusu şu: "Dedenin dükkânına vedası sizi duygulandırdı mı?" İkinci soru: "Filmin müziğini beğendiniz mi?" Üçüncü soru: "Filmi arkadaşlarınıza önerir misiniz?"

Gösterimden sonra anketler toplanıyor. Kırk kişinin otuz dördü vedanın onları duygulandırdığını yazmış; otuz biri müziği beğenmiş; yirmi dokuzu filmi önerir. Ziynet sonuçlardan memnun. Saadettin ise anketleri tek tek okurken başka bir şey arıyor ve buluyor: kâğıtların kenarlarına, soruların cevaplanmadığı boşluklara yazılmış kısa notlar. On bir kişi aynı şeyi farklı sözcüklerle yazmış: "Dükkânı neden kapattıklarını tam anlamadım."

Anketin hiçbir sorusu bunu sormamıştı. İlk soru izleyiciye vedanın duygulandırıcı olduğunu önceden söylüyor ve evet cevabını bekliyordu. Filmin en büyük sorunu, ancak izleyicilerin bir kısmının, sorulmadığı hâlde, kâğıdın kenarına yazmasıyla ortaya çıktı.

Bu derste ne olacak

Bu modülün önceki derslerinde notları filmi yapanlardan, filmi defalarca görmüş insanlardan aldık. Test gösterimi ise filmi hiç görmemiş insanların tepkisini ölçmenin yoludur ve kurgucunun elindeki en değerli, ama en kolay bozulan araçlardan biridir. Bozulmasının en sık nedeni, Ziynet'in anketinde olduğu gibi, soruların cevapları önceden yönlendirmesidir.

Bu derste bir test gösteriminin üç parçasını ele alacağız: izleyiciyi seçmek, soruları tasarlamak ve cevapları kurgu kararlarına çevirmek. Yönetmenlik Akademisi'nde test izlemesinin temel kurallarını görmüştük: hiçbir şey açıklamamak, yüzleri izlemek, "beğendin mi" yerine "nerede kayboldun" diye sormak. Burada bu kuralları bir yönteme dönüştürüyoruz: sorunun dili cevabı nasıl değiştirir, sayılar ne zaman bir şey söyler, ne zaman yanıltır?

Saadettin'in ikinci test gösterimini baştan tasarlayacak, test gösterimlerinin sonucunda sonu yeniden çekilen bir gerilim filmine bakacak ve bir test izleyici grubunun kimlerden oluştuğunun, cevapların kime göre doğru olduğunu nasıl belirlediğini soracağız.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir test gösterimi, filmin henüz bitmemiş bir hâlinin, filmi görmemiş bir izleyici grubuna gösterilmesi ve izleyicilerin tepkilerinin ölçülmesidir. Amacı, filmi yapanların artık göremediği şeyi görmektir: seyircinin nerede kaybolduğunu, nerede sıkıldığını, neyi anlamadığını, kimin tarafını tuttuğunu.

Bir test gösteriminden gelen bilgi, ancak soruların doğru sorulmasıyla bir değer taşır. Bir soru cevabını önceden ima ediyorsa, izleyici o cevabı vermeye yatkındır; ve bu yatkınlık, filmin gerçekte nasıl çalıştığını değil, sorunun nasıl yazıldığını ölçer.

Mekanizma

İzleyiciyi seçmek

Bir test gösteriminin izleyicileri, filmin gerçekte izleneceği seyirciye benzemelidir. Bir aile filmi yalnızca film eleştirmenlerine, bir gençlik filmi yalnızca emeklilere gösterilirse, sonuçlar filmin seyircisi hakkında değil, test izleyicileri hakkında bir şey söyler. İzleyicilerin filmi yapanlarla bir bağı olmamalıdır: arkadaşlar, aile üyeleri, ekipten kişiler filmi istemeden korur.

Soruları tasarlamak

Bir test gösterimi anketinin soruları, izleyicinin deneyimini önceden yorumlamadan, onun ne yaşadığını sorar. İyi sorular açık uçludur, bir yargı içermez ve izleyicinin kendi sözleriyle cevap vermesine izin verir: "Filmin hangi anında en çok ilgilendiniz?", "Hangi anında ilginiz dağıldı?", "Anlamadığınız bir şey oldu mu?", "Film bittiğinde aklınızda hangi soru kaldı?"

Kapalı sorular, evet ya da hayır, bir ölçek, birkaç seçenek, sayılabilen sonuçlar verir; ama yalnızca sorulan şeyi ölçer. Açık uçlu sorular sayılması zor, ama sorulmayan şeyleri de yakalayan cevaplar verir. İyi bir anket ikisini birleştirir ve açık uçlu soruları öne koyar; böylece izleyici, kapalı soruların önerdiği kategorilere girmeden önce kendi deneyimini anlatır.

Cevapları okumak

Test gösteriminin cevapları sayılarla ve sözlerle gelir. Sayılar bir eğilimi gösterir: kaç kişi sıkıldı, kaç kişi anlamadı. Sözler bir nedeni: neden sıkıldılar, neyi anlamadılar. Kurgucu ikisini birlikte okur ve özellikle birden fazla izleyicinin aynı ana, farklı sözcüklerle işaret ettiği yerleri arar.

Test sonuçları dikkatle tartılır. Kırk kişilik bir gösterimde üç kişinin bir sahneyi sıkıcı bulması bir sinyal değildir; on beş kişinin bulması bir sinyaldir. Ve bir izleyicinin önerdiği çözüm, bu modülün bir sonraki dersinde göreceğimiz gibi, çoğu zaman bir sorunun belirtisidir, cevabı değil.

Kurgu odasında

Saadettin'in ikinci test gösterimine dönelim. Saadettin anketi bu kez Ziynet ve Keriman'la birlikte yeniden yazıyor. İlk üç soru açık uçlu: "Filmin hangi anında en çok ilgilendiniz?", "Anlamadığınız bir şey oldu mu? Olduysa ne?", "Film bittiğinde aklınızda hangi soru kaldı?" Kapalı sorular sona kalıyor ve hiçbiri bir duygu varsaymıyor.

İzleyiciyi de yeniden seçiyorlar: ilk gösterimin kırk kişisi bir üniversitenin sinema bölümünden gelmişti; ikinci gösterimin kırk kişisi farklı yaşlardan, çarşıyla bağı olan ve olmayan, farklı mahallelerden. Gösterim sırasında Saadettin salonun arka sırasında oturuyor ve izleyicilerin değil, filmin zaman kodunu izliyor; salonun kıpırdandığı anları not ediyor.

Sonuçlar geliyor. İkinci soruya, "Anlamadığınız bir şey oldu mu?", kırk kişinin on yedisi aynı cevabı veriyor: ailenin dükkânı neden kapattığı. Saadettin bu cevapları açıyor ve izleyicilerin çoğunun, filmin otuz ikinci dakikasındaki bir sahneyi hatırlamadığını görüyor: ailenin, çarşının yeni yönetiminden kiraların üç katına çıkacağını bildiren bir mektubu okuduğu sahne. Sahne var, ama mektup bir masanın üzerinde, kalabalık bir aile yemeğinin ortasında, kimse onu yüksek sesle okumadan geçiyor.

Saadettin sahneye bir insert ekliyor: mektubun, kira rakamının üç katı olarak yazıldığı satırın yakın planı, yetmiş iki kare. Mektubu masaya bırakan babanın elini de, mektubun hemen ardından, kırk sekiz kare tutuyor. Üçüncü bir test gösterimi yapmıyorlar; ama filmi, ilk iki gösterimin hiçbirine katılmamış beş kişiye izletip aynı soruyu soruyorlar. Beş kişiden hiçbiri dükkânın neden kapandığını sormuyor.

Usta katmanı

Deneyimli kurgucular için bir test gösterimi bir oylama değil, bir teşhis aracıdır. Test sonuçları kurgucuya ne yapacağını söylemez; nereye bakacağını söyler. Bu yüzden deneyimli kurgucular test gösterimlerinin sayılarına değil, sayıların işaret ettiği anlara bakar ve o anları kendileri yeniden izler.

Bir başka incelik, test gösteriminin filmin hangi aşamasında yapıldığıdır. Çok erken yapılan bir test gösterimi, filmin henüz çözülmemiş sorunlarıyla dolu bir sürümü ölçer ve izleyicileri, sonradan kolayca çözülecek sorunlar yüzünden filmden uzaklaştırabilir. Çok geç yapılan bir test ise kurgucuya değişiklik yapacak zaman bırakmaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Test gösterimi, filmi yapanların artık göremediğini görmek için filmin bitmemiş bir hâlini, yapımından habersiz bir izleyici grubuna göstermektir. İzleyiciler filmin gerçek seyircisine benzemeli ve filmi yapanlarla bağı olmamalıdır. Bir test grubunun kimlerden oluştuğu, sonuçların kime göre doğru olduğunu belirler; filmin karakterlerine ve seyircisine benzemeyen bir grup, bazı sahneleri yanlış ölçebilir.

Sorular, izleyicinin deneyimini önceden yorumlamadan onun ne yaşadığını sormalıdır. Yönlendirici sorular cevabı önceden ima eder ve filmi değil, sorunun yazılışını ölçer. Açık uçlu sorular kapalı sorulardan önce gelir. Odak grupları sayıların gösteremediği nedenleri ortaya çıkarır, ama birkaç güçlü sesin etkisine açıktır. Beğeni oranı bir izlenim söyler; kurgucu için değerli olan, izleyicilerin hangi anlarda ne yaşadığıdır.

Test sonuçları kurgucuya ne yapacağını değil, nereye bakacağını söyler. Birden fazla izleyicinin aynı ana işaret ettiği yerler bir sinyaldir. Bir sonuç filmin niyetiyle çatışıyorsa, bilerek ve gerekçesiyle reddedilebilir; test gösterimi bir oylama değil, bir teşhis aracıdır.

Sonraki derse köprü

Saadettin'in test izleyicilerinden biri, anket kâğıdının kenarına bir çözüm de yazmıştı: "Mektubu biri yüksek sesle okusun." Saadettin bu çözümü uygulamadı; bir insert ekledi. İzleyicinin gördüğü sorun doğruydu, önerdiği çözüm ise sorunun yalnızca bir belirtisine cevap veriyordu. Bir notun önerdiği çözümün arkasındaki asıl sorunu bulup farklı bir çözüm önermek, M13-D05 "Notu sorun olarak okumak" dersinin konusu.